Kasallik ta’tili — xodimning jismoniy yoki ruhiy salomatlik holati sababli rejalashtirilmagan tarzda ishga kela olmasligi sifatida tavsiflanadi. Kasalxona hamshiraligi kontekstida bu masala faqatgina xodimning o‘sha kuni ishda bo‘lish-bo‘lmasligi bilan cheklanmaydi. Hamshiralarning ishga kelmasligi smenalar jadvaliga, jamoaning ish yukiga, qo‘shimcha ish vaqtiga, vaqtinchalik xodimlarni jalb qilishga, parvarish uzluksizligiga, bemor xavfsizligiga va tibbiyot muassasasining moliyaviy xarajatlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli hamshiralarning kasallik tufayli ishda bo‘lmasligi individual salomatlik ko‘rsatkichi bo‘lish bilan birga, tashkilot faoliyatini ham aks ettiruvchi muhim institutsional ko‘rsatkichdir.

Tadqiqotning umumiy foni kasalxona sharoitida hamshiralar yetishmasligining iqtisodiy va klinik oqibatlarini birgalikda tahlil qiladi. Hamshiraning hatto qisqa muddatli yo‘qligi ham, ayniqsa vazifalar o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lgan va xodimlar o‘rnini bosish qiyin bo‘lgan shifoxona muhitida, faqat o‘sha shaxsning maoshi xarajatidan iborat bo‘lib qolmaydi. Qolgan xodimlarning ish yuki oshadi, smenalar qayta taqsimlanadi, qo‘shimcha ish soatlari talab etiladi, vaqtinchalik xodimlar jalb qilinadi va jamoa ichidagi parvarish koordinatsiyasi buziladi. Bemor parvarishida uzluksizlik o‘ta muhim bo‘lgani sababli, rejalashtirilmagan qatnashmaslik (unplanned absence) kasalxona faoliyatida zanjirli reaksiyani yuzaga keltiradi.

Ushbu tadqiqotning asosiy muammosi shundaki: hamshiralar orasida kasallik ta’tili keng tarqalgan hodisa ekani ma’lum bo‘lsa-da, ishga kelmaslikning nafaqat sodir bo‘lish ehtimolini, balki uning necha kun davom etishini ham bir vaqtda tahlil qilgan hamda mehnat muhiti va ushbu natijalar o‘rtasidagi bog‘liqlikda ishdan qoniqish va umumiy salomatlik idrokining vositachilik rolini birgalikda o‘rgangan ilmiy dalillar juda cheklangan. Tadqiqotchilar ushbu bo‘shliqni to‘ldirish uchun kasallik ta’tilini ikki alohida natija sifatida ko‘rib chiqdilar: qatnashmaslik ehtimoli va uning davomiyligi.

Bu farq juda muhimdir. Hamshiraning kamida bir kun kasallik ta’tili olishi bilan uning 1 kun, 5 kun yoki 10 kun davom etishi bir xil mexanizm bilan izohlanmasligi mumkin. Ishga kelmaslikning boshlanishi ishdan qoniqish, motivatsiya, ishdan psixologik uzoqlashish va mehnat muhitini baholash bilan ko‘proq bog‘liq bo‘lishi mumkin. Davomiyligi esa insonning umumiy salomatlik holati, tiklanish salohiyati, jismoniy va ruhiy chidamliligi, toliqqanlik darajasi va ishga qaytish qobiliyati bilan kuchliroq korrelyatsiyaga ega bo‘lishi mumkin. Ushbu tadqiqot aynan shu ikki mexanizmni bir-biridan ajratishga qaratilgan.

Maqolaning ilmiy adabiyotdagi o‘rni shundaki, mehnat muhiti, ishdan qoniqish, umumiy salomatlik va kasallik ta’tillari o‘rtasidagi bog‘liqlik faqat to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalar orqali emas, balki vositachi yo‘llar orqali ham tushunilishi lozim. Noqulay mehnat muhiti hamshirada ishdan qoniqish darajasining pasayishiga olib kelishi mumkin. Shu bilan birga, jismoniy va psixosotsial yuklamani oshirib, umumiy salomatlik holatini zaiflashtirishi mumkin. Bu ikki oqibat esa o‘z navbatida xodimning ishga kelmaslik xatti-harakatiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu nuqtai nazardan, mehnat muhiti kasallik ta’tillariga nafaqat to‘g‘ridan-to‘g‘ri, balki hamshiraning o‘z ishi va salomatligiga bo‘lgan munosabati orqali bilvosita ham ta’sir o‘tkazadi.

Tadqiqotning konseptual tuzilmasini uchta asosiy yo‘nalish orqali tushunish mumkin. Ushbu ifoda kitobxonga tadqiqotdagi vositachi o‘zgaruvchilar mantiqini tushuntirish uchun xizmat qiladi:

\[ \text{Mehnat muhiti} \rightarrow \text{Ishdan qoniqish} \rightarrow \text{Kasallik ta’tili ehtimoli} \]

Ushbu bog‘liqlikda mehnat muhiti ijobiy baholansa, ishdan qoniqish yuqoriroq bo‘lishi mumkin; yuqori ishdan qoniqish esa kasallik ta’tili olish ehtimolining pastligi bilan bog‘liqdir. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, ishdan qoniqish aynan ishga kelmaslik holatining yuzaga kelish ehtimolida kuchli vositachilik rolini o‘ynaydi.

Ikkinchi asosiy yo‘nalish esa salomatlik orqali shakllantirilgan:

\[ \text{Mehnat muhiti} \rightarrow \text{Idrok etilgan umumiy salomatlik} \rightarrow \text{Kasallik ta’tili ehtimoli va davomiyligi} \]

Bu yerda idrok etilgan umumiy salomatlik ham kasallik ta’tilining boshlanishi, ham u boshlangandan so‘ng necha kun davom etishi bilan bevosita bog‘liqdir. Shu sababli umumiy salomatlik ishdan qoniqishga nisbatan kengroq qamrovli vositachilik mexanizmi sifatida namoyon bo‘ladi.

Tadqiqotda qo‘llanilgan vositachilik tahlili VanderWeele tomonidan tavsiflangan kontrfaktual sababiy vositachilik tahlili doirasiga asoslangan. Ushbu yondashuv umumiy ta’sirni ikki qismga ajratishga intiladi: to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir va bilvosita ta’sir. Ushbu mantiqni quyidagicha ifodalash mumkin:

\[ \text{Umumiy ta’sir} = \text{To‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir} + \text{Bilvosita ta’sir} \]

Bu yerda to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir mehnat muhitining vositachi o‘zgaruvchilarsiz o‘tadigan qismini; bilvosita ta’sir esa ishdan qoniqish yoki umumiy salomatlik orqali o‘tuvchi bog‘liqlik qismini ifodalaydi. Biroq ushbu formula konseptual tushuntirish maqsadida berilgan. Tadqiqotning o‘zi kesmaviy bo‘lgani sababli, bu ta’sirlarni qat’iy sabab-oqibat mexanizmlari sifatida emas, balki tizimli bog‘liqliklar tahlili deb tushunish lozim.

Tadqiqot ma’lumotlari Belgiyada 2024-yil 16-sentyabrdan 18-oktyabrgacha o‘tkazilgan milliy onlayn hamshiralar so‘rovnomasidan olingan. So‘rovnoma ijtimoiy tarmoqlar, hamshiralik federatsiyalari, kasaba uyushmalari, shifoxonalar assotsiatsiyalari, kasbiy tashkilotlar va Federal Public Service Health orqali tarqatilgan. Maqsadli guruh — Belgiya shifoxonalarida bevosita bemor parvarishi bilan shug‘ullanuvchi hamshiralar. Bemor parvarishida faol bo‘lmaganlar, Belgiyadan tashqarida ishlovchilar, so‘rovnomani to‘liq to‘ldirmaganlar va shifoxonadan tashqari sohalarda ishlaydiganlar chiqarib tashlangach, jami 3 613 nafar ishtirokchi ma’lumotlari tahlil qilingan.

Ushbu tanlanma ancha keng bo‘lib, Belgiya shifoxona hamshiralari holatini yaxshi aks ettiradi. Biroq tanlanma ixtiyoriy onlayn ishtirok asosida to‘plangani sababli, uni butunlay tasodifiy va to‘liq reprezentativ deb bo‘lmaydi. Ayniqsa, ishdan qoniqishi past yoki mehnat muhitidan norozi bo‘lgan hamshiralarning so‘rovnomada qatnashish motivatsiyasi turlicha bo‘lishi mumkin. Shu bois topilmalar kuchli milliy so‘rovnoma ma’lumotlari sifatida qimmatli bo‘lsa-da, tanlanma noxolisligi (selection bias) ehtimoli inobatga olinishi kerak.

Kasallik ta’tili ikki usulda o‘lchandi. Dastlab hamshiralarga so‘nggi 30 kun ichida jismoniy salomatlik muammosi, ruhiy salomatlik muammosi yoki ularning kombinatsiyasi sababli ishga kelmagan kamida bir kun bo‘lgan-bo‘lmagani so‘ralgan. Ushbu javob qatnashmaslik ehtimoli uchun ikkilik (binar) o‘zgaruvchi sifatida qabul qilindi: umuman qatnashmaslik bo‘lmagan yoki kamida bir kun qatnashmagan. Ikkinchidan, ishga kela olmaganliklarini bildirganlarda umumiy davomiylik 1 kundan 30 kungacha bo‘lgan oraliqda qayd etilgan.

Mehnat muhiti bitta savoldan iborat band orqali baholandi. Ishtirokchilar mehnat muhitidan juda mamnun, mamnun, mamnun emas yoki umuman mamnun emas javoblaridan birini tanlaganlar. Tahlilda bu o‘zgaruvchi ijobiy va salbiy mehnat muhiti sifatida ikkiga ajratildi. Xuddi shu yondashuv ishdan qoniqish va idrok etilgan umumiy salomatlik uchun ham qo‘llanildi. Ishdan qoniqish ham to‘rt darajali mamnuniyat savoli bilan o‘lchandi. Umumiy salomatlik esa yomon, o‘rtacha, yaxshi va a’lo variantlari bilan baholanib, tahlilda yomon/o‘rtacha hamda yaxshi/a’lo shaklida ikkiga guruhlandi.

Ushbu o‘lchash usuli amaliy va yirik so‘rovnomalar uchun qulay, biroq o‘ziga yarasha cheklovlarga ega. Mehnat muhiti, ishdan qoniqish va umumiy salomatlik ko‘p qirrali tushunchalardir. Yagona bandli o‘lchovlar ishtirokchining umumiy idrokini tezda aniqlashi mumkin, ammo kadrlar yetarliligi, rahbar yordami, avtonomiya, ish haqi, mehnat yuki, jismoniy sharoitlar, jamoaviy munosabatlar yoki hissiy yuklama kabi tarkibiy qismlarni batafsil ajratib bera olmaydi. Mualliflar ham mehnat muhiti o‘zgaruvchisini mukammal shkala emas, balki umumiy indikator sifatida talqin qilish zarurligini ta’kidlaydilar.

Nazorat o‘zgaruvchilari juda keng qamrovli tanlangan. Demografik xususiyatlar orasida jinsi, oilaviy holati va ma’lumot darajasi; kasbiy va tashkiliy xususiyatlar orasida shifoxona bo‘limi, muassasa turi, ish tajribasi yillari, lavozimi, ish jadvali, so‘nggi smenadagi bemor/hamshira nisbati, parvarish sifatini baholash, hamkasblar bilan munosabatlar, boshqa tibbiyot xodimlari bilan munosabatlar va ma’muriyat yordami o‘rin olgan. Ushbu tuzatishlar mehnat muhiti bilan qatnashmaslik o‘rtasidagi bog‘liqlikni boshqa chalg‘ituvchi (konfaunding) omillardan xoli tarzda baholashga xizmat qiladi.

Statistik tahlilda ikki bosqichli modellashtirish strategiyasi qo‘llanilgan. Buning sababi shundaki, kasallik ta’tillari ma’lumotlarida nollar soni juda ko‘p bo‘lgan. Aksariyat hamshiralar so‘nggi 30 kunda umuman kasallik ta’tili olmaganliklarini bildirgan; bir qismi esa 1 dan 30 kungacha ta’til olgan. Bunday ma’lumotlar tuzilmasida dastlab “umuman qatnashmaslik bo‘ldimi?” savoli, keyin esa “agar bo‘lgan bo‘lsa, u necha kun davom etdi?” savoli alohida modellar orqali tahlil qilinadi.

Ishga kelmaslik ehtimoli uchun logistik regressiya qo‘llanildi. Ushbu model kamida bir kun qatnashmaslik ehtimolining mehnat muhiti, ishdan qoniqish yoki salomatlik bilan bog‘liqligini imkoniyatlar nisbati (odds ratio, ORa) orqali baholaydi. Davomiylik uchun esa manfiy binomial regressiya ishlatilgan. Bu usul kunlar soni kabi sanash ma’lumotlarida va haddan tashqari dispersiya (overdispersion) mavjud bo‘lganda juda mos keladi. Natijalar tuzatilgan imkoniyatlar nisbati (ORa) va insidensiya tezligi nisbati (IRRa) ko‘rinishida keltirilgan.

ORa qiymatini kitobxon quyidagicha tushunishi mumkin:

\[ ORa < 1 \Rightarrow \text{ishga kelmaslik ehtimoli pastroq} \]

\[ ORa > 1 \Rightarrow \text{ishga kelmaslik ehtimoli yuqoriroq} \]

Masalan, mehnat muhiti uchun ORa taxminan 0,68–0,69 bo‘lsa, yaxshi mehnat muhitini bildirgan hamshiralarda kasallik ta’tiliga chiqish ehtimoli pastroq ekani tushuniladi. Bu ko‘rsatkich sababiy xavfning kamayishi emas, balki tuzatilgan nisbiy bog‘liqlik o‘lchovidir.

IRRa qiymati esa ta’til davomiyligi uchun quyidagicha talqin qilinadi:

\[ IRRa < 1 \Rightarrow \text{ta’til muddati qisqaroq} \]

\[ IRRa > 1 \Rightarrow \text{ta’til muddati uzoqroq} \]

Masalan, umumiy salomatlik uchun IRRa 0,59 bo‘lganda, o‘z salomatligini yaxshi/a’lo deb baholagan hamshiralarda kasallik ta’tili davomiyligi ancha qisqa bo‘lishi bilan mustahkam bog‘liqlik borligi ayon bo‘ladi.

Tavsifiy natijalar tanlanmaning muhim xususiyatlarini ochib beradi. Ishtirokchilarning median yoshi 43 yosh, median kasbiy tajribasi esa 20 yilni tashkil etgan. Bu shuni ko‘rsatadiki, tanlanma nafaqat yosh hamshiralardan, balki tajribali shifoxona hamshiralari jamoasidan iborat. Qatnashuvchilarning 69,6 foizi bakalavr darajasiga ega. 60 foizi an’anaviy umumiy shifoxonalarda, 21,4 foizi universitet klinikalarida, 11,3 foizi universitetga qarashli umumiy shifoxonalarda faoliyat yuritadi.

Bo‘limlar bo‘yicha taqsimot ham rang-barang: 25,2 foizi shoshilinch yordam bo‘limlarida, 33,7 foizi standart statsionar bo‘limlarda, 20,1 foizi tibbiy-texnik bo‘limlarda, 14,9 foizi zaxira yoki mobil guruhlarda, 5,9 foizi boshqa sohalarda ishlaydi. Ushbu xilma-xillik tadqiqotning faqat bitta bo‘lim yoki tor klinik soha bilan cheklanib qolmaganini ko‘rsatadi. Biroq turli bo‘limlarda ish yuki, bemorlar holati, smena dinamikasi va kasallik ta’tili mexanizmlari farq qilishi mumkin; shu sababli bo‘lim turi modellarda nazoratga olingan.

Hamshiralarning mehnat muhitiga bo‘lgan munosabati ikkiga bo‘lingan. Ishtirokchilarning 51,6 foizi mehnat muhitidan mamnun yoki juda mamnun, 48,3 foizi esa mamnun emas yoki umuman mamnun emas. Ishdan qoniqish ancha ijobiy: 71,7 foizi mamnun yoki juda mamnun, 28,4 foizi mamnun emas yoki umuman mamnun emas. Salomatlik idrokida 63 foizi o‘z sog‘lig‘ini yaxshi yoki a’lo, 37 foizi esa o‘rtacha yoki yomon deb baholagan. Bu uch ko‘rsatkich birgalikda shuni anglatadiki, hamshiralarning katta qismi o‘z kasbini yaxshi ko‘rsa-da, mehnat muhiti va salomatlik jihatidan jiddiy qiyinchiliklarni boshdan kechirmoqda.

Kasallik ta’tiliga oid ko‘rsatkichlar jiddiy e’tibor talab qiladi. So‘nggi 30 kun ichida kamida bir kun kasallik ta’tili olganini bildirgan hamshiralar ulushi 19,2 foizni tashkil etdi. Bu shuni anglatadiki, deyarli har besh nafar kasalxona hamshirasidan biri so‘nggi to‘rt hafta ichida sog‘lig‘i tufayli ishga kela olmagan. Ta’til olganlar orasida median davomiylik 5 kunni tashkil etgan; ya’ni ishga kelmaslik ko‘pincha bir kunlik qisqa uzilish bilan cheklanmagan. Shifoxona smenalari uzluksizligi nuqtai nazaridan 5 kunlik median uzilish jamoani rejalashtirish va parvarish uzluksizligi uchun sezilarli yo‘qotishdir.

Ishga kelmaslik ko‘rsatkichi mehnat muhitiga bo‘lgan munosabatga qarab keskin o‘zgargan. Mehnat muhitidan juda mamnun bo‘lgan hamshiralarda kasallik ta’tili darajasi 10,2 foiz bo‘lgan bo‘lsa, mehnat muhitidan umuman mamnun bo‘lmaganlarda bu ko‘rsatkich 33,3 foizga yetgan. Shunga o‘xshash tafovut ishdan qoniqishda ham kuzatildi: o‘z ishidan juda mamnun bo‘lganlarda kasallik ta’tili 11,8 foiz, umuman mamnun bo‘lmaganlarda esa 37,3 foizni tashkil etgan. Umumiy salomatlikda bu farq yanada yaqqol ko‘rinadi: a’lo salomatlikni bildirganlarda kasallik ta’tili 4,4 foiz, yomon salomatlikni bildirganlarda esa 47,6 foiz bo‘lgan.

Ushbu tafovutlar tadqiqotning asosiy g‘oyasini aniq ko‘rsatib beradi. Kasallik ta’tili shunchaki “hamshira ishga kelmadi” degan yuzaki natija emas. Mehnat muhiti yomonlashganda, ishdan qoniqish pasayganda va umumiy salomatlik zaiflashganda qatnashmaslik ehtimoli sezilarli darajada ortadi. Biroq bu munosabatlarning yo‘nalishi kesmaviy dizayn tufayli qat’iy sababiy emas. Yomon mehnat muhiti salomatlik va ishdan qoniqishni pasaytirayotgan bo‘lishi mumkin; tez-tez kasallik ta’tili oladigan hamshiralar mehnat muhitini salbiyroq baholayotgan bo‘lishi mumkin; yoki uchinchi omillar bu ko‘rsatkichlarga bir vaqtda ta’sir qilayotgan bo‘lishi mumkin.

Ta’til davomiyligi ham xuddi shunday o‘zgargan. Mehnat muhitidan juda mamnun bo‘lganlarda median davomiylik 3 kun, mamnunlarda 4 kun, mamnun bo‘lmaganlarda 5 kun va umuman mamnun bo‘lmaganlarda 5 kun bo‘lgan. Ishdan qoniqish bo‘yicha ham juda mamnunlarda 3 kun, mamnunlarda 4 kun, mamnun bo‘lmaganlarda 5 kun va umuman mamnun bo‘lmaganlarda 5 kunni tashkil etgan. Umumiy salomatlikda esa farq ancha katta: a’lo va yaxshi salomatlik bildirganlarda median 3 kun, o‘rtacha salomatlikda 5 kun, yomon salomatlikda 7 kunga yetgan.

Vositachi o‘zgaruvchilar tahlili ushbu bog‘liqliklarni tizimliroq o‘rganish imkonini beradi. Birinchi modelda ishdan qoniqish vositachi omil sifatida tahlil qilindi. Qoniqarli mehnat muhiti past ishdan qoniqish ehtimolining ancha past bo‘lishi bilan bog‘liq; A yo‘nalishi (path A) uchun ORa 0,11 ga teng. Past ishdan qoniqish esa kasallik ta’tiliga chiqish ehtimolining yuqoriligi bilan bog‘liq; B yo‘nalishi (path B) uchun ORa 1,69. Bu shuni ko‘rsatadiki, mehnat muhiti ishdan qoniqish orqali qatnashmaslik ehtimoli bilan bog‘langan.

Ishdan qoniqish orqali o‘tuvchi bilvosita ta’sir statistik jihatdan ahamiyatlidir. Bilvosita ta’sir ORa 0,74 deb qayd etilgan va mehnat muhiti bilan qatnashmaslik ehtimoli o‘rtasidagi umumiy bog‘liqlikning qariyb 79 foizi ishdan qoniqish orqali izohlanishi mumkinligi ko‘rsatilgan. Aksincha, ishdan qoniqish kasallik ta’tili davomiyligi uchun sezilarli vositachilik rolini ko‘rsatmadi. Ushbu farq shuni anglatadiki, ishdan qoniqish ko‘proq qatnashmaslik qarorining boshlanishidagi psixosotsial va motivatsion jarayonlar bilan bog‘liqdir.

Ikkinchi modelda idrok etilgan umumiy salomatlik vositachi o‘zgaruvchi sifatida o‘rganildi. Yaxshiroq mehnat muhiti yaxshi/a’lo salomatlikni bildirish ehtimolining uch barobardan ko‘proq oshishi bilan bog‘liq; A yo‘nalishi uchun ORa 3,18. Yaxshi umumiy salomatlik kasallik ta’tili ehtimolining ancha pastligi bilan mustahkam bog‘langan; B yo‘nalishi uchun ORa 0,36. Bundan tashqari, yaxshi salomatlik ta’til davomiyligining qisqaroq bo‘lishi bilan ham bog‘liq; IRRa 0,59.

Ushbu modelning bilvosita ta’siri ham qatnashmaslik ehtimoli, ham uning davomiyligi uchun statistik ahamiyatga ega bo‘ldi. Umumiy salomatlik orqali bilvosita ta’sir qatnashmaslik ehtimoli uchun ORa 0,77, davomiyligi uchun esa IRRa 0,88 deb topildi. Vositachilik ulushi qatnashmaslik ehtimoli uchun 72 foizni, davomiyligi uchun 74 foizni tashkil etdi. Bu topilma shuni ko‘rsatadiki, hamshiralarning umumiy salomatlik hissi nafaqat ishga kela olmaslik ehtimolini, balki kasal bo‘lib qolganlarida ishga qaytish muddatlarini ham belgilovchi yanada keng qamrovli mexanizmdir.

Tadqiqotning A.1-rasmi konseptual vositachilik modellarini vizual tarzda ko‘rsatadi. Bir modelda mehnat muhitidan ishdan qoniqishga, undan esa kasallik ta’tiliga o‘tuvchi bilvosita yo‘l tasvirlangan. Boshqa modelda esa mehnat muhitidan umumiy salomatlikka va undan kasallik ta’tiliga boruvchi yo‘l ifodalangan. Shuningdek, mehnat muhitidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri kasallik ta’tiliga boruvchi yo‘l ham modelga kiritilgan. Nazorat o‘zgaruvchilari esa ushbu jarayonlarga ta’sir qiluvchi chalg‘ituvchi omillar sifatida ko‘rsatilgan. Ushbu rasm tadqiqotning oddiy korrelyatsiya emas, balki tuzilmaviy vositachilik modeliga asoslanganini tushuntiradi.

A.2-rasm esa vositachilik tahlillarining raqamli natijalarini ikki blokda taqdim etadi. A blokida ishdan qoniqish vositachi omil sifatida keltirilgan. Bu yerda ishdan qoniqish qatnashmaslik ehtimoli uchun kuchli, ammo davomiylik uchun zaif/vositachi bo‘lmagan rol o‘ynashi ko‘rinadi. B blokida esa umumiy salomatlik vositachi omil sifatida aks etgan. Bu yerda umumiy salomatlik ham ehtimollik, ham davomiylik uchun ahamiyatli vositachilik yo‘lini yaratishi ko‘rsatilgan. Ushbu rasm maqolaning asosiy ilmiy g‘oyasini xulosalaydi: ishdan qoniqish asosan ta’tilning boshlanishi bilan, umumiy salomatlik esa uning ham boshlanishi, ham davom etishi bilan bog‘liqdir.

A.1-jadval ishtirokchilarning demografik va kasbiy profilini ifodalaydi. Ushbu jadval hamshiralar tarkibining yosh, tajriba, ta’lim, bo‘lim turi, lavozim va o‘zaro munosabatlar bo‘yicha xilma-xilligini ko‘rsatadi. Ayniqsa, ishtirokchilarning 91,2 foizi hamkasblari bilan munosabatlardan, 85,1 foizi boshqa tibbiyot mutaxassislari bilan munosabatlardan mamnun ekani shaxslararo munosabatlarning ijobiy ekanini bildiradi. Biroq ma’muriyat yordamidan mamnun bo‘lganlar ulushi 53,7 foizda to‘xtagan; 46,3 foizi rahbariyat qo‘llab-quvvatlashidan mamnun emas. Bu topilma tashkiliy ko‘makning hamshiralar tajribasida muhim nuqta ekanini ko‘rsatadi.

A.2-jadval mehnat muhiti, ishdan qoniqish va umumiy salomatlik taqsimotini beradi. Mehnat muhitidan qoniqish deyarli teng ikkiga bo‘lingani kasalxona hamshiraligida jiddiy tashkiliy norozilik mavjudligidan dalolat beradi. Ishdan qoniqish esa nisbatan yuqoriroq. Bu farq muhim: hamshiralar o‘z kasbidan yoki ishining mazmunidan mamnun bo‘lishi mumkin, biroq muassasadagi mehnat muhitidan xuddi shunday mamnun bo‘lmasligi mumkin. Ushbu farq amaliy choralar uchun zarur; chunki kasbiy motivatsiya og‘ir mehnat sharoitlarini cheksiz ravishda qoplab bera olmaydi.

A.3-jadval kasallik ta’tili darajasi va davomiyligining mehnat muhiti, ishdan qoniqish va umumiy salomatlik darajalariga qarab qanday o‘zgarishini ko‘rsatadi. Bu jadval maqoladagi eng tushunarli natijalardan biridir. Mehnat muhiti, ishdan qoniqish va salomatlik idroki yomonlashgani sari kasallik ta’tili darajasi ham ortadi, uning davomiyligi ham uzayadi. Ayniqsa, o‘z salomatligini yomon deb baholagan hamshiralarda ta’til darajasining 47,6 foizga chiqishi va median muddatning 7 kunga yetishi salomatlik hissi xodimlar barqarorligi uchun qanchalik muhimligini ko‘rsatadi.

Tadqiqotning tarixiy ahamiyati shundaki, u hamshiralarning kasallik ta’tilini shunchaki “ishga kelmaslik ko‘rsatkichi” darajasidan olib chiqib, ikki alohida o‘lchamda o‘rgandi: hodisaning sodir bo‘lishi va uning davomiyligi. Avvalgi ko‘plab ishlar yillik ta’til kunlari yoki umumiy foizlarni baholagan bo‘lsa, ushbu tadqiqot so‘nggi 30 kunda kamida bir marta ta’til olish va uning necha kun davom etishini alohida tahlil qildi. Bu esa profilaktika choralarining ham turlicha maqsadlarga ega bo‘lishi kerakligini ko‘rsatadi. Ishga kelmaslikni boshlab beruvchi psixosotsial omillar bilan uni uzaytiruvchi salomatlik va tiklanish jarayonlari bir xil bo‘lmasligi mumkin.

Hozirgi kun nuqtai nazaridan tadqiqot shifoxona ma’muriyati va sog‘liqni saqlash siyosati uchun muhim signal beradi. Hamshiralar ta’tillarini kamaytirish uchun faqat davomat nazorati, tekshiruvlar yoki ishga qaytish tartib-taomillari yetarli bo‘lmasligi mumkin. Agar ish muhiti og‘ir, ish yuklamasi yuqori, rahbariyat ko‘magi zaif, dam olish yetarli bo‘lmasa, smenalar tartibsiz va hamshiralarning umumiy salomatligi yomonlashgan bo‘lsa, ma’muriy nazorat faqat oqibat bilan kurashadi, sababni bartaraf etmaydi. Ushbu tadqiqot profilaktika choralari mehnat muhiti, ishdan qoniqish va salomatlikni qo‘llab-quvvatlashni birgalikda qamrab olishi kerakligini ko‘rsatadi.

Kelajak nuqtai nazaridan eng muhim tadqiqot ehtiyoji longityud (uzoq muddatli kuzatuv) ishlaridir. Kesmaviy ma’lumotlar bir vaqtda o‘lchangan o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi, voqealar ketma-ketligini isbotlamaydi. Kelgusida hamshiralarning mehnat muhiti idroki, ishdan qoniqishi, salomatligi va ta’tillar tarixi vaqt davomida kuzatib borilsa, qaysi omil birinchi o‘zgarishi va qaysi mexanizm ishga kelmaslikni keltirib chiqarishi yoki uzaytirishi aniqroq o‘rganiladi. Shuningdek, qatnashmaslik sabablarini jismoniy, ruhiy yoki aralash tashxislar bo‘yicha alohida tahlil qilish lozim.

Kundalik kasalxona amaliyoti nuqtai nazaridan ushbu tadqiqot bir hamshiraning yo‘qligi jamoada qolgan boshqa hamshiralarga ham qo‘shimcha yuk bo‘lishini eslatadi. Bir xodim kasalligi tufayli kelmaganida, qolgan jamoa ko‘proq bemorga qarashga, smenalarni o‘zgartirishga, qo‘shimcha ishlashga yoki vaqtinchalik xodimlar bilan ishlashga majbur bo‘ladi. Bu holat mehnat muhitini yanada og‘irlashtirishi, ishdan qoniqishni pasaytirishi va umumiy salomatlikka putur yetkazishi mumkin. Natijada yomon mehnat muhiti, kasallik ta’tillari va og‘ir ish yuki o‘rtasida o‘z-o‘zini kuchaytiruvchi salbiy zanjir paydo bo‘ladi.

Tadqiqotning kuchli tomonlariga keng milliy tanlanma, kasalxona hamshiralariga qaratilgan e’tibor, qatnashmaslik ehtimoli bilan uning muddatini ajratib o‘rgangani, ishdan qoniqish va umumiy salomatlikni alohida vositachi omillar sifatida baholagani, ko‘p o‘zgaruvchili tuzatishlar kiritilgani, manfiy binomial modellashtirish kabi ma’lumotlar tuzilishiga mos usullardan foydalanilgani, bootstrap ishonch oraliqlari va sezgirlik tahlillari kiradi.

Cheklovlariga ham diqqat qilish lozim. Tadqiqot kesmaviy xarakterga ega, shuning uchun sabab-oqibat xulosasini chiqarib bo‘lmaydi. Vositachilik tahlillari kontrfaktual usulda bajarilgan bo‘lsa-da, vaqt ketma-ketligi noma’lum bo‘lgani sababli topilmalar isbotlangan sababiyat emas, balki tizimli munosabatlar tahlilidir. Kasallik ta’tillari subyektiv so‘rovnomaga asoslangan va faqat oxirgi 30 kunni qamrab oladi, bu esa uzoq muddatli yoki takroriy holatlarni to‘liq qamrab ololmasligi mumkin. Mehnat muhiti, ishdan qoniqish va umumiy salomatlik bittalik savollar bilan o‘lchangan, bu esa tushunchalarni chuqur tahlil qilishni cheklaydi. Ixtiyoriy ishtirok tanlanma noxolisligiga olib kelgan bo‘lishi mumkin. O‘lchanmagan boshqa chalg‘ituvchi omillar ham mavjud bo‘lishi mumkin.

Tadqiqotning aytayotgan asosiy fikri shuki: Belgiya kasalxonalarida hamshiralarning so‘nggi 30 kundagi kasallik ta’tili darajasi yuqori. Mehnat muhitining yaxshiroq baholanishi ta’til ehtimolining pastligi va uning muddatining qisqaligi bilan bog‘liq. Ushbu bog‘liqlikning katta qismi ishdan qoniqish va idrok etilgan umumiy salomatlik orqali izohlanadi. Ishdan qoniqish asosan ta’tilning boshlanishi bilan, umumiy salomatlik esa uning boshlanishi bilan birga muddati bilan ham mustahkam bog‘liqdir.

Tadqiqot aytmagan narsalar ham aniq. Ushbu tadqiqot mehnat muhitini yaxshilash kasallik ta’tillarini mutlaq kamaytiradi deb isbotlamaydi. Ishdan qoniqishni oshiruvchi aniq bir chora ta’tillarni kamaytirishini ko‘rsatmaydi. Salomatlikni yaxshilovchi dastur ishga qaytish muddatini qisqartirishini amalda sinovdan o‘tkazmagan. Ta’til sabablarini jismoniy va ruhiy tashxislar darajasida ajratmaydi. Topilmalar ilmiy taqrizdan o‘tmagan preprintdan va kesmaviy so‘rovnoma ma’lumotlaridan olingani sababli ehtiyotkorlik bilan xulosa qilinishi lozim.

Tadqiqot uslubi va natijalari

Ushbu tadqiqot Belgiya shifoxonalarida ishlovchi hamshiralar o‘rtasida o‘tkazilgan milliy onlayn kesmaviy so‘rovnoma ma’lumotlariga tayanadi. Maqsad — kasallik tufayli ishga kelmaslikning tarqalishi, davomiyligi, uning mehnat muhiti bilan bog‘liqligi hamda ushbu aloqada ishdan qoniqish va umumiy salomatlikning vositachilik rolini baholashdan iborat.

Tadqiqotdagi asosiy vositachilik mantiqini quyidagicha umumlashtirish mumkin:

\[ \text{Mehnat muhiti} \xrightarrow{\text{Path A}} \text{Vositachi o‘zgaruvchi} \xrightarrow{\text{Path B}} \text{Kasallik ta’tili} \]

\[ \text{Path C} = \text{Mehnat muhitining umumiy bog‘liqligi} \]

\[ \text{Path C'} = \text{Vositachi hisobga olingandan keyingi to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqlik} \]

Bu yerda vositachi o‘zgaruvchi bir modelda ishdan qoniqish, boshqasida umumiy salomatlikdir. Tadqiqot ushbu ikki vositachini ketma-ket emas, alohida-alohida o‘rgangan; chunki kesmaviy ma’lumotlar ular o‘rtasidagi vaqt ketma-ketligini aniqlashga imkon bermaydi.

Tadqiqotning asosiy farqlari quyidagicha umumlashtiriladi:

Amaliyot uchun chiqarilgan asosiy saboqlar quyidagicha tartiblanishi mumkin:

Texnik jihatdan tadqiqotning eng asosiy xulosasi shuki, kasallik tufayli ishga kelmaslikka yagona va bir xil hodisa deb qaramaslik lozim. Qatnashmaslik ehtimoli va uning davomiyligi turli jarayonlarni aks ettiradi. Ishdan qoniqish ta’tilning boshlanishiga yaqin psixosotsial omil bo‘lsa, umumiy salomatlik ham boshlanishi, ham muddatini belgilovchi yanada yaxlit salomatlik va tiklanish qobiliyati ko‘rsatkichidir.

Manba va uslubiy izoh

Ushbu maqola Jordano Bellakkomo (Giordano Bellaccomo), Nikolas Bukart (Nicolas Bouckaert), Kun Van den Hede (Koen Van den Heede) va Arno Bryunel (Arnaud Bruyneel) tomonidan tayyorlangan “Self-reported sickness absence among hospital nurses in Belgium: associations with work environment, job satisfaction and general health in a cross-sectional mediation analysis” nomli tadqiqotga asoslangan.

Asl manba kesmaviy so‘rovnomaga asoslangan preprint ilmiy maqoladir. Matnda ochiqcha “This preprint research paper has not been peer reviewed” (Ushbu preprint ilmiy maqola taqrizdan o‘tmagan) degan izoh bor. Shu sababli tadqiqot ilmiy taqrizdan o‘tmagan. Topilmalar Belgiya kasalxonalarida bemor parvarishida ishlovchi 3 613 nafar hamshiraning onlayn so‘rovnomadagi mehnat muhiti, ishdan qoniqish, salomatlik va so‘nggi 30 kundagi kasallik ta’tillari bo‘yicha bergan javoblariga tayanadi.

Ushbu tadqiqot klinik intervensiya, ish joyini yaxshilash loyihasi, randomizatsiyalangan tajriba yoki uzoq muddatli sababiyat tadqiqoti emas. Ishdan qoniqishni oshiruvchi yoki sog‘liqni qo‘llovchi aniq bir choralarning ta’tillar sonini kamaytirishini tekshirmagan. Ishning asosiy maqsadi — kesmaviy ma’lumotlar asosida mehnat muhiti bilan kasallik ta’tili o‘rtasidagi bog‘liqlikda ishdan qoniqish va umumiy salomatlik qanday vositachilik qilishini tizimli tahlil qilishdir.

Ushbu tahlilda maqolada keltirilmagan sababiyat da’volari, kasalxona boshqaruvi uchun qat’iy muvaffaqiyat kafolatlari, hamshiralarning ishga kelmasligini shaxsiy mas’uliyatsizlik deb talqin qilish yoki natijalarni Belgiyadan tashqaridagi barcha sog‘liqni saqlash tizimlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri umumlashtirish holatlari mavjud emas. Tadqiqot kasallik ta’tillari mehnat muhiti, ishdan qoniqish va umumiy salomatlik bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi, ammo bu aloqalarning sababiy isboti uchun uzoq muddatli va amaliy tadqiqotlar zarurligini ta’kidlaydi.

Tadqiqotning cheklovlari qatoriga kesmaviy dizayn tufayli sababiyatni isbotlab bo‘lmasligi, ta’tillarning subyektiv ma’lumotlarga asoslangani va faqat so‘nggi 30 kunni qamrab olgani, asosiy o‘zgaruvchilarning bir bandli savollar bilan o‘lchangani, ixtiyoriy onlayn ishtirok tufayli tanlanma noxolisligi va boshqa hisobga olinmagan omillar kiradi. Shunga qaramay, keng milliy tanlanma, ikki bosqichli modellashtirish, vositachilik tahlili va sezgirlik tekshiruvlari ushbu tadqiqot natijalarini ilmiy jihatdan muhim qiladi.

Xulosa qilib aytganda, tadqiqot Belgiya kasalxonalarida hamshiralarning kasallik tufayli ishga kela olmaslik holatlari yuqori ekanini, bu holat mehnat muhiti, ishdan qoniqish va umumiy salomatlik bilan chambarchas bog‘liqligini ko‘rsatmoqda. Ishdan qoniqish asosan ishga kelmaslikning boshlanishida, umumiy salomatlik esa ham boshlanishida, ham uning qancha davom etishida muhim vositachilik qiladi. Shu sababli shifoxona hamshiralari orasida kasallik ta’tillarini kamaytirishga qaratilgan strategiyalar faqat davomatni nazorat qilish bilan cheklanmasdan, ish sharoitlarini yaxshilash, kasbiy qoniqishni oshirish va hamshiralarning jismoniy-ruhiy salomatligini qo‘llab-quvvatlash choralarini birgalikda amalga oshirishi lozim.