Ushbu tadqiqot ventilyatsiyalanuvchi tom boʻshliqlarida harorat, nisbiy namlik va yogʻochning namlik miqdorini hisoblashda qoʻllanadigan bir oʻlchovli gigrotermik modellar haqiqiy konstruksiyalarni qay darajada ifodalay olishini oʻrgandi. Tadqiqotchilar Shvetsiyadagi ikki yogʻoch binoning tomlarida bir necha yil davomida toʻplangan dala oʻlchovlarini WUFI Pro 1D yordamida tuzilgan hisoblash modellari bilan taqqosladilar. Koʻrib chiqilgan oʻzgaruvchilar: havo almashinuvi tezligi, tom sirtining nurlanish xususiyatlari, ventilyatsiyalanuvchi havo qatlamining modelda qanday ifodalanishi, baholash chuqurligi, vaqt siljishlari va soddalashtirilgan qor qoplami.

Tadqiqotning asosiy xulosasi shuki, model natijalariga eng kuchli ta’sir koʻrsatuvchi oʻzgaruvchi soatlik havo almashinuvi tezligi (Air Changes per Hour, ACH) boʻlgan. Biroq ACH ta’siri barcha gigrotermik natijalarda bir xil yoʻnalishda emas. ACH oshgani sari hisoblangan haroratlarning oʻlchovlar bilan mosligi koʻpincha yaxshilangan, nisbiy namlik uchun esa eng yaxshi natijalar oʻrta darajalarda olingan. Shu sababli modelda yuqoriroq ventilyatsiyani belgilash har bir oʻzgaruvchi uchun avtomatik ravishda aniqroq natija bermaydi.

Kulrang beton cherepitsali Willa tomida cherepitsalar va ularning ostidagi havo boʻshligʻini alohida modellashtirish oʻrniga nurlanish va konveksiyani ekvivalent chegara parametrlari bilan ifodalovchi IBP modeli eng kuchli moslikni ta’minlagan. Ushbu model qoʻllanganda taxminan 50–100 ACH oraligʻi, qalinligi taxminan 50 mm boʻlgan cherepitsa osti ventilyatsiyalanuvchi boʻshliq uchun mos hisoblash oraligʻi sifatida tavsiya qilingan. Kichik va cheklangan ventilyatsiyali chordoq boʻshliqlarida esa modelda 20–30 ACH qoʻllanishi, haqiqiy hajm farqi hisobga olinganda, taxminan 1 ACH kattalikdagi fizik ventilyatsiyani ifodalagan.

Tadqiqot standart modellar ayniqsa janubga qaragan va toʻq rangli tomlarda quyoshdan keladigan issiqlik yutugʻini ortiqcha baholashi mumkinligini koʻrsatgan. MARTIN binosining qora bitumli tomida qisqa toʻlqinli yutilish koeffitsiyentini 0,88 dan 0,60 gacha kamaytirib, ochroq rangli sirtni ifodalash oʻlchovlar bilan moslikni yaxshilagan. Bu natija haqiqiy tom rangi boshqacha degani emas; u standart modeldagi nurlanish ta’siri haddan tashqari kuchli boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi.

Model muvaffaqiyati harorat, nisbiy namlik va namlik miqdori orasidagi moslikni bitta oʻlchovsiz qiymatda birlashtiradigan JGAP mezoni bilan baholangan. JGAP kamaygani sari oʻlchov va hisoblash oʻrtasidagi moslik oshadi. Willa binosida takomillashtirilgan va IBP asosidagi modellar koʻpincha pastroq JGAP qiymatlarini bergan. MARTIN binosidagi natijalar esa, ayniqsa kichik chordoqning janubga qaragan qismlarida, yuqoriroq xatoni koʻrsatgan va umumiy JGAP darajalari Willa dagidan taxminan ikki baravar yuqori boʻlgan.

Qor qoplamini soddalashtirilgan issiqlik qatlami sifatida ifodalash MARTIN binosida ayrim qish oylarida, ayniqsa, harorat xatolarini kamaytirgan. Biroq natijalar konstruksiya, oy va ACH qiymatiga qarab oʻzgargan; Willa uchun yetarli qor ma’lumoti boʻlmagani sababli ishonchli xulosa chiqarib boʻlmagan. Shu bois tadqiqotchilar qor modelini umumiy tasdiqlash emas, balki sezgirlik tahlili sifatida baholagan.

Turkiya nuqtayi nazaridan baholash: Tadqiqot Turkiyada ventilyatsiyalanuvchi qiya tomlar, yogʻoch tomlar, sovuq chordoqlar va bino qobigʻining namlik xavfsizligi ustida ishlaydigan muhandislar uchun muhim uslubiy ogohlantirish beradi. Ayniqsa Qora dengiz mintaqasining nam iqlimi hamda Markaziy Anadolu va Sharqiy Anadoluning sovuq va qorli hududlarida gigrotermik simulyatsiyalar qoʻllanishi mumkin. Biroq tadqiqotdagi ACH oraliqlari Shvetsiyadagi ikki bino va Shvetsiya iqlim ma’lumotlaridan olingan. Turkiyada qoʻllashdan oldin mahalliy quyosh nurlanishi, shamol, tashqi namlik, qor qoplami, tom rangi, cherepitsa turi, havo boʻshligʻi geometriyasi va mahalliy material xususiyatlari bilan qayta tasdiqlanishi kerak. Tadqiqot Turkiyadagi biror tom uchun toʻgʻridan-toʻgʻri ventilyatsiya tirqishi, fizik havo sarfi yoki xavfsiz loyihalash qiymatini bermaydi.

Tadqiqotning asosiy savoli nima?

Tadqiqotning asosiy savoli — amaliy bino loyihalashda keng qoʻllanadigan bir oʻlchovli gigrotermik modellar ventilyatsiyalanuvchi tomlarning haqiqiy harorat va namlik xatti-harakatini qaysi modellashtirish farazlari ostida ishonchli ifodalay olishi.

Tadqiqot, xususan, quyidagi savollarga e’tibor qaratgan:

• Modelda qoʻllanadigan ACH qiymati harorat, nisbiy namlik va yogʻoch namlik miqdorini qanday oʻzgartiradi?
• Ventilyatsiyalanuvchi havo boʻshligʻini bitta qatlam yoki turli xususiyatlarga ega bir necha qatlam bilan ifodalash natijaga ta’sir qiladimi?
• Tom sirtining quyosh nurlanishini yutishi va uzun toʻlqinli issiqlik chiqarishi toʻgʻri modellashtirilmasa, qanday tizimli xatolar yuzaga keladi?
• Cherepitsali tomlar uchun ekvivalent issiqlik uzatish modeli batafsil qatlam modelidan ishonchliroq boʻlishi mumkinmi?
• Soddalashtirilgan qor qatlami qish sharoitidagi harorat va namlik bashoratlarini yaxshilaydimi?
• Oʻlchov sensorining yogʻoch ichidagi haqiqiy samarali chuqurligi hisoblash natijasi bilan qanday moslashtirilishi kerak?

Gigrotermik hisoblash nimani anglatadi?

Gigrotermik hisoblash — bino elementidagi issiqlik va namlik koʻchishini birgalikda modellashtirishdir. Tom sirtining quyoshdan qizishi, tashqi havoning harorati va namligi, ichkaridan oʻtadigan issiqlik va suv bugʻi, materiallarning namlik saqlash xususiyatlari hamda havo boʻshligʻidagi ventilyatsiya bir-biriga oʻzaro ta’sir qiladi.

Tom boʻshligʻida haroratning oʻzgarishi havoning qancha suv bugʻini ushlab tura olishini va shu orqali nisbiy namlikni oʻzgartiradi. Nisbiy namlikdagi oʻzgarish esa yogʻochning namlik yutishi va chiqarishiga ta’sir qiladi. Shu sababli harorat, nisbiy namlik va material namligi bir-biridan mustaqil natijalar emas.

Tadqiqotda baholangan uchta asosiy kattalik quyidagilar:

• Harorat (T): Tom boʻshligʻi yoki material chegarasidagi havo harorati.
• Nisbiy namlik (RH): Havodagi suv bugʻining ayni haroratdagi toʻyinganlik darajasiga nisbati.
• Namlik miqdori (MC): Shpuntli yogʻoch qoplama taxtasida oʻlchangan va hisoblangan material namligi.

Nega ventilyatsiyalanuvchi tom boʻshligʻi modellashtiriladi?

An’anaviy qiya tomlarda tashqi qoplama ostida suv va suv bugʻi oʻtishiga yuqori qarshilik koʻrsatadigan tom qoplamasi boʻlishi mumkin. Uning ostida qoldirilgan ventilyatsiyalanuvchi boʻshliqning maqsadi ortiqcha namlikni tashqi qatlamlarda toʻplanishidan oldin tashqariga chiqarishdir.

Biroq tabiiy ventilyatsiya kattaligi doimiy emas. Havo harakati quyidagi omillar bilan oʻzgaradi:

• Shamol tezligi va yoʻnalishi,
• Tom ustidagi bosim farqlari,
• Ichki va tashqi muhit oʻrtasidagi harorat farqi,
• Tom qiyaligi,
• Havo kirish va chiqish teshiklarining geometriyasi,
• Boʻshliqning qalinligi va uzunligi,
• Quyosh nurlanishidan kelib chiqadigan qizish,
• Oqim yoʻlidagi torayishlar va toʻsiqlar.

Ushbu oʻzgaruvchanlik sababli haqiqiy tomlarda bir necha ACH dan bir necha yuz ACH gacha boʻlgan qiymatlar qayd etilishi mumkin. Tadqiqotning maqsadi barcha tomlar uchun yagona fizik ACH ni aniqlash emas, balki turli tom turlarida oʻlchangan gigrotermik xatti-harakatni ifodalaydigan muhandislik maqsadidagi model oraliqlarini ishlab chiqishdir.

ACH nimani anglatadi?

ACH — havo hajmining nazariy jihatdan bir soat ichida necha marta yangilanishini ifodalovchi havo almashinuvi tezligi boʻlib, uning birligi h⁻¹ deb yozilishi mumkin. Masalan, 30 ACH modelda belgilangan havo hajmi bir soat ichida oʻz hajmining 30 baravariga teng havo almashinuvi bilan bogʻlanganini anglatadi.

Ushbu tadqiqotda ACH bevosita dala oʻlchovi emas. Modeldagi havo qatlami haqiqiy tom boʻshligʻidan kichikroq yoki boshqacha koʻrinishda ifodalangan boʻlishi mumkinligi sababli ayni fizik havo sarfi model hajmida kattaroq ACH qiymatiga mos kelishi mumkin.

MARTIN binosining kichik chordogʻida haqiqiy havo hajmi model hajmidan taxminan 20 baravar katta. Shu sababli modelda qoʻllangan 20 ACH taxminan 1 fizik ACH ga, 30 ACH esa taxminan 1,5 fizik ACH ga mos kelishi mumkin. Tadqiqotchilar natijalarni yaxlitlab, 20–30 model ACH qiymatini taxminan 1 haqiqiy ACH darajasidagi sust tabiiy ventilyatsiya ifodasi sifatida tushuntirgan.

Shu bois tadqiqotdagi 20, 50, 100 yoki 200 ACH qiymatlari dalada bevosita oʻlchanishi yoki loyiha spetsifikatsiyasiga aynan yozilishi kerak boʻlgan havo almashinuvi qiymatlari emas.

JGAP mezoni qanday ishlaydi?

JGAP hisoblash natijalarining uzoq muddatli dala oʻlchovlariga mosligini baholaydigan oʻlchovsiz va kompleks ishlash mezonidir. Manbada JGAP ning toʻliq matematik tenglamasi qayta berilmagan; avvalgi tadqiqotlarda ishlab chiqilgan usul qoʻllangan.

JGAP baholashi quyidagi tarkibiy qismlarni birlashtiradi:

• Oʻlchangan va hisoblangan vaqt qatorlari orasidagi korrelyatsiya,
• Oʻrtacha kvadratik ildiz ogʻishi,
• Chekka yoki yuqori percentil sohalardagi xatolar,
• Xatolarning vaqt davomida qanchalik tez-tez va qancha vaqt yuz berishini baholaydigan qoldiq filtri,
• Harorat, nisbiy namlik va namlik miqdori oʻrtasidagi fizik bogʻlanishlar.

Pastroq JGAP qiymati yaxshiroq moslikni bildiradi. Manba avvalgi tadqiqotlardan keltirilgan taxminiy chegaralarni quyidagicha beradi:

Bu qiymatlar qat’iy qabul–rad etish chegaralari emas. Tadqiqot ularni empirik muhandislik koʻrsatkichlari sifatida baholaydi.

Qaysi binolar oʻrganilgan?

Willa binosidagi sensorlar qayerda joylashgan?

Manbaning 6-sahifasidagi 1-rasm Willa ning shimoliy fasadini va toʻrtta sensor joylashuvini koʻrsatadi. Sensorlar tashqi tomga eng yaqin va namlik nuqtayi nazaridan kritik deb qaralgan shpuntli yogʻoch qoplamaning ichki yuzasiga joylashtirilgan.

• 36 va 39: Karniz va havo kirish joyiga yaqin, torroq havo boʻshligʻida joylashgan nuqtalar.
• 42 va 45: Tom tizmasiga yaqin, havo boʻshligʻi kengayadigan qismda joylashgan nuqtalar.

Rasm tomdagi havo boʻshligʻi balandligi qiyalik boʻylab ortishini koʻrsatadi. Haqiqiy oʻrtacha ventilyatsiyalanuvchi balandlik chizmalardan taxminan 200 mm deb baholangan; manbada toʻgʻridan-toʻgʻri oʻlchangan umumiy havo hajmi berilmagan.

MARTIN binosining tom tuzilishi qanday?

Manbaning 8-sahifasidagi 3-rasm yetti qavatli MARTIN binosining kesimini, tom qismlarini va sensor joylashuvlarini koʻrsatadi. Binoda ikki xil tom prinsipi qoʻllangan:

1. Yogʻoch tashqi qoplama ostida darhol ventilyatsiyalanuvchi havo boʻshligʻi boʻlgan, toʻliq izolyatsiyalangan va taxminan 12° qiyalikdagi parallel tom,
2. Taxminan 3,5° qiyalikdagi, kichik hajmli va cheklangan havo chiqishiga ega sovuq chordoq.

M va S sensorlari parallel tomning havo boʻshligʻida; D, E, I va J sensorlari esa kichik chordoqda joylashgan. Biroq sensorlarning shimol va janub yoʻnalishlari usul tavsifi bilan natijalar boʻlimidagi ayrim rasm izohlarida turlicha nomlangan. Shu sababli yoʻnalishga asoslangan sonli natijalarni talqin qilishda manbadagi nomlash muammosi hisobga olinishi kerak.

Qaysi WUFI model variantlari taqqoslangan?

Asosiy modelda havo qatlami qanday ifodalangan?

Taxminan 50 mm ventilyatsiyalanuvchi boʻshliq WUFI modelida quyidagi uch qatlamga ajratilgan:

• Material chegarasida 2 mm yupqa havo qatlami,
• Oʻrtada tashqi muhit bilan ventilyatsiyalanuvchi va realistik namlik saqlash xususiyatiga ega 46 mm havo qatlami,
• Boshqa material chegarasida 2 mm yupqa havo qatlami.

Yupqa chegara qatlamlariga material sirtlarida paydo boʻlishi mumkin boʻlgan ortiqcha namlikni ifodalash uchun yuqoriroq namlik sigʻimi berilgan. Markaziy qatlam esa ventilyatsiya qoʻllanadigan va havo hajmini ifodalovchi qismdir.

Taxminan 150 mm li kattaroq boʻshliq uchun ayni prinsip 2+146+2 mm koʻrinishida qoʻllangan. Maqsad butun havo boʻshligʻini bir jinsli va bitta xususiyatli qatlam deb qabul qilish oʻrniga chegara ta’sirlarini markazdagi ventilyatsiyalangan havodan ajratishdir.

Willa tomining asosiy qatlamlari nimalardan iborat?

Willa ning karnizga yaqin hisoblash kesimi quyidagi asosiy tarkibiy qismlarni oʻz ichiga oladi:

• Taxminan 1 mm PVC tom membranasi va \(S_d=15\) m bugʻ diffuziyasi ekvivalenti,
• 22 mm massiv qoraqaragʻay shpuntli yogʻoch qoplama,
• Taxminan 50 mm ventilyatsiyalanuvchi havo boʻshligʻi,
• Taxminan 450 mm mineral paxta izolyatsiyasi,
• Taxminan 1 mm bugʻ toʻsigʻi va \(S_d=50\) m qiymati,
• 30 mm ventilyatsiyalanmaydigan ichki havo qatlami,
• 13 mm gipsokarton.

Cherepitsa alohida modellashtirilgan variantda taxminan 15 mm cherepitsa materiali, tashqi muhit bilan ventilyatsiyalanuvchi 50 mm ikkinchi havo qatlami va PVC membrana birgalikda qoʻllangan.

IBP modeli qaysi parametrlardan foydalangan?

Kulrang cherepitsali Willa tomida IBP ekvivalent modeli uchun quyidagi sirt va issiqlik uzatish parametrlari qoʻllangan:

IBP modeli fizik cherepitsa qatlamini va har bir havo oqimi yoʻlini alohida yechmaydi. Ularning birgalikdagi ta’sirini chegara shartlariga aylantiradi.

Nega nurlanishni modellashtirish kritik deb topilgan?

Tadqiqotda hisoblangan haroratlar, ayniqsa janubga qaragan tomlarda, oʻlchovlardan tizimli ravishda yuqori ekani kuzatilgan. Soyani kuchaytirish, sirtni ochroq rangli deb qabul qilish yoki cherepitsa ta’sirini IBP modeli bilan ifodalash bu farqni kamaytirgan.

Bu topilma standart model quyosh issiqlik yutugʻini ortiqcha baholayotganini koʻrsatadi. Ortiqcha hisoblangan quyosh yutugʻi quyidagi natijalarga olib kelishi mumkin:

• Kunduzgi tom boʻshligʻi haroratlarining kerakdan yuqori hisoblanishi,
• Harorat sababli nisbiy namlikning sun’iy ravishda pasayishi,
• Haqiqiy namlik xavfi notoʻgʻri vaqtlarda yuzaga kelayotgandek koʻrinishi,
• Nurlanish xatosini qoplash uchun ACH ning real boʻlmagan darajalargacha oshirilishi.

Shu sababli ACH va nurlanish parametrlari mutlaqo mustaqil kalibrlash oʻzgaruvchilari emas. Notoʻgʻri nurlanish kirishi modelni toʻgʻri haroratga olib kelish uchun yuqoriroq samarali ACH kerak degan tasavvur tugʻdirishi mumkin.

Tom rangi natijalarga qanday ta’sir qilgan?

MARTIN binosining haqiqiy tom qoplamasi qora bitumli kigizdir. Boshlangʻich modelda qisqa toʻlqinli yutilish koeffitsiyenti 0,88 sifatida qoʻllangan. Sezgirlik tahlilida koeffitsiyent 0,60 gacha tushirilib, “kulrang tom” ssenariysi yaratilgan.

0,60 qiymatli ssenariy, ayniqsa past ACH darajalarida, harorat xatolari va umumiy JGAP qiymatini kamaytirgan. Bu natija haqiqiy qora tom kulrang degani emas. U modelda sirt qabul qiladigan yoki quyi qatlamlarga uzatadigan quyosh energiyasi ortiqcha hisoblangan boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi.

Tadqiqot nurlanish balansini butunlay olib tashlash ayrim janubiy joylarda kichik yaxshilanish berganini ham bildirgan. Shunga qaramay, tadqiqotchilar ayniqsa kam qiyalikli tomlarda nurlanish hisobini modeldan chiqarishni tavsiya qilmagan; balki aniqroq yutilish, chiqarish va soyalanish parametrlaridan foydalanishni ilgari surgan.

Qor qoplami qanday modellashtirilgan?

WUFI qoʻllangan model tuzilishida qor toʻplanishi, erishi, muzlashi va erigan suvning koʻchishi bevosita yechilmagan. Shu bois tadqiqotchilar qorni faqat uning issiqlik ta’sirini taxminan ifodalovchi maxsus material qatlami sifatida ta’riflagan.

Yerda qor boʻlishi tomda ham ayni miqdorda qor bor degani emas. Qiya va shamolga ochiq tomlarda qorning ushlanib qolishi, erishi yoki koʻchishi yerdagidan farq qilishi mumkin. Tadqiqot faqat tizimli ravishda mavjud meteorologik koʻrsatkich yer qori boʻlgani uchun ushbu ma’lumotdan foydalangan.

Yogʻoch namligi qaysi chuqurlikda baholangan?

Manbada qoʻllangan sensorlarning yogʻoch ichidagi samarali oʻlchov chuqurligi taxminan dastlabki 6 mm ga mos kelishi aytilgan. Bunga qarshi, bitta 22 mm yogʻoch qatlamning oʻrtacha namligini hisoblash sensor aslida oʻlchamaydigan chuqurroq qismlarni ham teng ogʻirlikda baholashga qoʻshadi.

Shu sababli 22 mm shpuntli yogʻoch qatlami 6 mm va 16 mm boʻlgan ikki qismga ajratilgan; oʻlchangan namlik qiymati avvalo ichki sirtga yaqin 6 mm hisoblash qatlami bilan taqqoslangan.

Bu yondashuv yogʻochni oʻlchashning umumiy standarti emas. Sensor pinlarining izolyatsiyalangan yoki izolyatsiyalanmaganligi, joylashtirish chuqurligi va yogʻochdagi haqiqiy namlik gradienti natijalarni oʻzgartirishi mumkin.

Nega vaqt siljishi sinab koʻrilgan?

Ayrim sensorlarda hisoblangan kundalik harorat va nisbiy namlik tebranishlari oʻlchovlarga oʻxshash shaklda boʻlgani, biroq choʻqqi va minimum nuqtalar bir necha soat farqli vaqtda yuzaga kelgani kuzatilgan. Shu sababli oʻlchov vaqt qatorlari oldinga siljitilib, moslik qayta baholangan.

• Willa da karnizga yaqin 36 va 39 nuqtalarda taxminan 2 soatlik siljish moslikni yaxshilagan.
• Tom tizmasiga yaqin 42 va 45 nuqtalarda taxminan 4 soatlik siljish yaxshiroq natija bergan.
• MARTIN dagi kichik chordoqda 0–1 soatlik siljishlar ayrim nuqtalarda kichik yaxshilanishlar bergan.
• Cherepitsa alohida material qatlami sifatida modellashtirilgan Willa variantida vaqt siljishiga ehtiyoj boʻlmagan.

Vaqt farqlari oʻlchov soati, sensorning issiqlik inersiyasi, mahalliy soyalanish, ob-havo stansiyasi bilan bino orasidagi sharoit farqi yoki modelning bir oʻlchovli boʻlishi kabi turli sabablarga ega boʻlishi mumkin. Koʻndalang holat tahlilida yaxshilanishlar cheklangan va joylashuvga qarab oʻzgaruvchan boʻlgani sababli vaqt siljishi umumiy model tavsiyasiga kiritilmagan.

Tadqiqot qaysi xulosalarni qoʻllab-quvvatlaydi?

• ACH oʻrganilgan modellarda harorat va namlik natijalarini belgilovchi eng ta’sirchan kirishlardan biridir.
• Harorat mosligi odatda ACH oshgani sari yaxshilanadi.
• Nisbiy namlik uchun eng yaxshi natijalar koʻpincha past yoki oʻrta ACH darajalarida olinadi.
• Juda past samarali ACH qiymatlari, ayniqsa taxminan 20 ACH dan past boʻlsa, model mosligini sezilarli yomonlashtirishi mumkin.
• Cherepitsali Willa tomida IBP ekvivalent modeli standart va batafsil cherepitsa modellariga qaraganda pastroq JGAP bergan.
• Standart model ayniqsa janubga qaragan va toʻq rangli sirtli tomlarda quyosh issiqlik yutugʻini ortiqcha baholashi mumkin.
• Sensorga mos baholash chuqurligi va havo qatlamidagi baholash joyi model–oʻlchov mosligini oʻzgartiradi.
• Qor qoplami ayrim qish davrlarida harorat xatolarini kamaytirishi mumkin.
• Toʻgʻri tuzilgan bir oʻlchovli modellar muhandislik qarorlarini qoʻllab-quvvatlash uchun ishlatilishi mumkin.

Tadqiqot nimani isbotlamaydi?

• Tavsiya etilgan ACH qiymatlari haqiqiy tomlarda bevosita oʻlchangan fizik havo almashinuvi ekanini koʻrsatmaydi.
• 50–100 ACH barcha cherepitsali tomlar uchun xavfsiz yoki optimal loyihalash qiymati ekanini koʻrsatmaydi.
• Koʻproq ventilyatsiya har doim namlik xavfini kamaytirishini koʻrsatmaydi.
• Oʻrganilgan tomlarda mogʻor rivojlanishi butunlay oldi olinganini yoki sodir boʻlganini isbotlamaydi.
• Mogʻor indeksi, biologik oʻsish, chirish yoki yuz bergan zarar miqdorini hisoblamaydi.
• IBP modeli barcha tom materiallari va iqlimlarda standart modeldan ustun ekanini koʻrsatmaydi.
• Soddalashtirilgan qor modeli haqiqiy tomdagi qor yukini yoki erigan suvni bashorat qila olishini koʻrsatmaydi.
• Shvetsiyada ishlab chiqilgan parametrlar Turkiya iqlimida bevosita amal qilishini koʻrsatmaydi.
• Bir oʻlchovli model chordoqdagi barcha mahalliy havo oqimlari va uch oʻlchovli harorat farqlarini yecha olishini koʻrsatmaydi.

Tadqiqotning kuchli tomonlari nimalar?

• Hisoblashlar bir necha haftalik laboratoriya ma’lumotlari oʻrniga bir necha yilni qamrab olgan haqiqiy bino oʻlchovlari bilan taqqoslangan.
• Bir oilali va koʻp qavatli ikki xil yogʻoch bino oʻrganilgan.
• Cherepitsali tom, bitumli parallel tom va kichik sovuq chordoq kabi turli tuzilmalar baholangan.
• Harorat, nisbiy namlik va yogʻoch namligi birgalikda oʻrganilgan.
• Model muvaffaqiyati faqat vizual egri chiziq taqqoslash bilan emas, kompleks JGAP mezoni bilan baholangan.
• Havo almashinuvi tezligi, nurlanish, havo qatlami, sirt rangi, baholash chuqurligi, vaqt siljishi va qor kabi bir nechta parametr tizimli ravishda oʻzgartirilgan.
• Natijalar ilgari koʻr tarzda tuzilgan modellarga asoslangan uzoq muddatli tadqiqotlar ketma-ketligi ustiga qurilgan.
• ACH fizik oʻlchov emas, samarali model parametri ekani aniq koʻrsatilgan.
• Har bir oʻzgaruvchi uchun yuqoriroq ACH yaxshiroq natija bermasligi koʻrsatilgan.

Tadqiqotning cheklovlari nimalar?

• Faqat Shvetsiyadagi ikki bino oʻrganilgan.
• Bino darajasida shamol tezligi va yoʻnalishi oʻlchanmagan.
• Iqlim kirishlari yaqin milliy meteorologiya stansiyalaridan olingan va bino ustidagi aniq mikroiqlimni ifodalamasligi mumkin.
• Model bir oʻlchovli; u tom boʻshligʻidagi uch oʻlchovli va joylashuvga bogʻliq havo oqimini yechmaydi.
• ACH dalada bevosita oʻlchanmagan, oʻlchovlarga mos keladigan samarali qiymat sifatida tanlangan.
• Willa ning haqiqiy havo hajmi bevosita berilmagan va chizmalardan taxminiy hisoblangan.
• MARTIN chordogʻidagi haqiqiy–model hajm nisbati taxminan 20:1 boʻlib, ACH talqinini sezilarli darajada oʻzgartiradi.
• Eng yaxshi model sozlamalari ayni binolardagi oʻlchovlar asosida aniqlangan; mustaqil uchinchi binoda tashqi tasdiqlash oʻtkazilmagan.
• Sensor joylashuvi, oʻlchov chuqurligi, sensorning issiqlik sigʻimi va vaqt siljishi natijalarga ta’sir qiladi.
• Namlik miqdorida yuqori percentil xatolari va uzun dumli ogʻishlar saqlanib qolgan.
• MARTIN natijalari Willa ga qaraganda ancha yuqori JGAP qiymatlarini bergan.
• Qor modeli faqat issiqlik ekvivalenti boʻlib, haqiqiy qor fizikasini ifodalamaydi.
• Yerda qayd etilgan qor qoplami tomdagi haqiqiy qor uchun bilvosita koʻrsatkich sifatida ishlatilgan.
• Model bevosita mogʻor yoki chirish natijasini bermagan.
• JGAP ning toʻliq tenglamasi ushbu tadqiqot matnida qayta keltirilmagan.
• Parametrlar uchun ishonch oraligʻi, gipoteza testi yoki statistik ahamiyat tahlili berilmagan.
• MARTIN sensorlarining yoʻnalishlariga oid rasm va matn izohlarida nomuvofiqlik mavjud.
• Qor natijalarining rasm raqamlariga matn ichidagi havola notoʻgʻri.

Oʻtmish, bugun va kelajak nuqtayi nazaridan ahamiyati nimada?

Ilgari ventilyatsiyalanuvchi tomlar koʻpincha me’yorlardagi minimal tirqish oʻlchamlari yoki yagona taxminiy ACH qiymati orqali baholangan. Ushbu tadqiqot ayni ACH turli tom geometriyalari va turli hisoblash hajmlarida bir xil fizik ma’noga ega emasligini koʻrsatadi.

Bugungi hissasi amaliyotda keng qoʻllanadigan bir oʻlchovli WUFI modellari qaysi kirishlarga eng sezgir ekanini uzoq muddatli dala ma’lumotlari bilan koʻrsatishidir. Xususan, nurlanish parametrlarini notoʻgʻri tanlash ACH orqali qoplanishga urinishini va bu fizik talqinlarni chalgʻitishi mumkinligini ochib beradi.

Kelajakda koʻproq binolar, turli iqlimlar, bevosita havo sarfi oʻlchovlari, mahalliy shamol ma’lumotlari va rivojlangan qor modellari bilan tashqi tasdiqlash zarur. Tom boʻshligʻidagi fazoviy farqlarni tushunish uchun koʻp oʻlchovli oqim modellari bilan bir oʻlchovli gigrotermik modellarni birgalikda baholash ham muhim.

Tadqiqot usuli va topilmalari

Tadqiqot dizaynining texnik xulosasi

Willa uchun taqqoslangan hisoblash holatlari

Willa ning JGAP natijalari nimani koʻrsatgan?

10-sahifadagi 5-rasm 36, 39, 42 va 45 joylashuvlar uchun harorat, nisbiy namlik va namlik miqdori JGAP tarkibiy qismlarini ustma-ust qoʻyilgan ustunlar bilan koʻrsatadi. Eng past umumiy ustunlar eng yaxshi moslikni ifodalaydi.

Asl etalon modellar koʻplab joylashuvlarda taxminan 7–10 yoki undan yuqori umumiy JGAP bergan boʻlsa, takomillashtirilgan asosiy modellar va ayniqsa IBP variantlari taxminan 3–5 oraligʻigacha tushgan. Oʻlchov noaniqligini ifodalovchi ustun taxminan 2 darajasida; shu bois model xatosining butunlay nolga tushishi kutilmaydi.

5- va 6-rasmlardan chiqarilgan asosiy xulosalar quyidagilar:

• Tom tizmasiga yaqin 42 va 45 nuqtalarning mosligi karnizga yaqin 36 va 39 nuqtalarnikidan koʻpincha yaxshiroq.
• 2–4 soatlik vaqt siljishi ayrim etalon holatlarni yaxshilagan.
• Asosiy modelda ACH ni oshirish, ayniqsa, harorat xatolarini kamaytirgan.
• IBP modeli barcha ACH qiymatlarida asosiy modelga qaraganda izchilroq natija bergan.
• Bulut indeksini %80 gacha oshirish sezilarli qoʻshimcha yaxshilanish bermagan.
• Cherepitsani alohida qatlam sifatida modellashtirish etalondan biroz yaxshiroq, IBP ekvivalent modelidan esa zaifroq natija bergan.
• Namlik miqdori xatolari harorat va nisbiy namlikka qaraganda yuqoriroq va chekka davrlarda barqarorroq boʻlgan.

Willa da ACH harorat va nisbiy namlikka qanday ta’sir qilgan?

12-sahifadagi 7-rasm havo almashinuvi tezligi oshgani sari harorat JGAP qiymati koʻpincha pasayishini koʻrsatadi. Asosiy modelda bu pasayish 200 ACH gacha davom etgan, IBP modelida esa harorat natijalari taxminan 100 ACH dan keyin ACH ga kamroq sezgir boʻlgan.

Nisbiy namlikdagi tendensiya boshqacha. Karniz boʻshligʻida pastroq yoki oʻrta ACH qiymatlari yaxshiroq moslik bergan; juda yuqori ACH qoʻshimcha foyda bermagan. Tom tizmasiga yaqin kichik chordoqda nisbiy namlik uchun taxminan 20–30 ACH oraligʻi ajralib turgan.

Willa da oʻlchov ogʻishlarining yoʻnalishi qanday?

• 36-raqamli joylashuvda model haroratni koʻpincha yuqori, namlik miqdori va nisbiy namlikni esa past hisoblagan.
• 39-raqamli joylashuvda model uchala kattalikni ham koʻpincha ortiqcha hisoblagan.
• 42 va 45-raqamli joylashuvlarda harorat va namlik miqdorining oʻrtacha xatolari kichik.
• 42 va 45 nuqtalarda nisbiy namlik taxminan foiz 10–15 ortiq baholangan boʻlishi mumkin.

Joylashuvga bogʻliq bu farqlar ayni tom ichida ham bitta model xatosi yoʻnalishini barcha sensorlarga tatbiq qilib boʻlmasligini koʻrsatadi.

MARTIN uchun qaysi parametr oʻzgarishlari oʻrganilgan?

MARTIN ning JGAP natijalari nimani koʻrsatgan?

14- va 15-sahifalardagi 8- va 9-rasmlar kichik chordoqdagi natijalar Willa ga qaraganda ancha yuqori JGAP berganini koʻrsatadi. Umumiy qiymatlar koʻplab holatlarda taxminan 8–16 orasida boʻlib, oʻlchov xatosi ustunidan ancha yuqori.

Manbaning statistik tarkibiy qismlar bahosiga koʻra:

• D, E, I va J joylashuvlarining xato tuzilmalari oʻrtasida oʻxshashlik mavjud.
• 0–1 soatlik vaqt siljishi ayrim joylarni cheklangan darajada yaxshilagan.
• Harorat vaqt qatorlarining korrelyatsiyasi koʻp holatda yaxshi saqlangan.
• Namlik miqdori oʻlchov bilan korrelyatsiya koʻrsatgan boʻlsa-da, xato kattaligi yuqori boʻlib qolgan.
• Model namlik miqdori va nisbiy namlikni koʻpincha ortiqcha, haroratni esa past baholagan.
• Umumiy JGAP qiymatlari Willa darajalaridan kamida taxminan ikki baravar yuqori.

MARTIN da eng mos ACH oraliqlari qaysilar?

16-sahifadagi 10-rasm MARTIN ning kichik chordogʻida taxminan 30 model ACH qiymati eng ishonchli umumiy moslikni berganini koʻrsatadi. Haqiqiy chordoq hajmi model hajmidan taxminan 20 baravar katta boʻlgani uchun bu qiymat haqiqiy fizik havo almashinuvi sifatida oʻqilmasligi kerak.

Parallel tomning taxminan 50 mm havo boʻshligʻida harorat mosligi uchun 100 ACH yoki undan yuqori qiymatlar kerak boʻlgan. Biroq ochroq rangli sirt ssenariysi past ACH da xatoni kamaytirgani sababli ushbu yuqori qiymatlarning bir qismi haqiqiy havo oqimidan koʻra nurlanish modelidagi ortiqcha qizishni muvozanatlamoqda.

Qor tahlillari nimani koʻrsatgan?

17-sahifadagi 11- va 12-rasmlar yanvar–aprel davrlarida 10 va 100 ACH uchun qor qatlami bor va yoʻq hisoblashlarni taqqoslaydi. Ustunlar harorat, nisbiy namlik va namlik miqdori JGAP tarkibiy qismlarini koʻrsatadi.

MARTIN ning ayrim qish oylarida qor qatlami umumiy JGAP ni sezilarli darajada kamaytirgan. Eng katta yaxshilanish harorat tarkibiy qismida kuzatilgan. Bu holat qor tom ustida qoʻshimcha issiqlik qarshiligi hosil qilib, qisqa muddatli harorat tebranishlarini kamaytirishi mumkinligi bilan mos keladi.

Biroq:

• Yaxshilanish har oy va ACH qiymatida bir xil emas.
• Model uzluksiz qor qoplamasini faraz qiladi.
• Haqiqiy tom qori oʻlchanmagan.
• Qorning erishi va qayta muzlashi modellashtirilmagan.
• Willa uchun yetarli qor davri boʻlmagani sababli natijalar berilmagan.

Shu bois tadqiqot qor modelini tasdiqlangan bashorat vositasi sifatida emas, balki ayrim qish sharoitlarida qorni e’tibordan chetda qoldirmaslik kerakligini koʻrsatadigan sezgirlik tahlili sifatida taqdim etadi.

Parametrlarning umumiy ta’siri

Rasmlarning oʻzi koʻrsatadigan natijalar

Natijalarning muvozanatli talqini

Tadqiqotning eng kuchli xulosasi shuki, ventilyatsiyalanuvchi tom modellarida ACH ni oʻz-oʻzicha fizik havo sarfi sifatida talqin qilmaslik kerak. Ayni model ACH qiymati havo boʻshligʻi qalinligi, model hajmi va qoʻllangan havo qatlami tuzilishiga qarab turli fizik oqimlarni ifodalashi mumkin.

Ikkinchi muhim xulosa — harorat xatolarini faqat ACH ni oʻzgartirish orqali tuzatishga urinish chalgʻitishi mumkin. Agar quyosh nurlanishi ortiqcha hisoblangan boʻlsa, yuqori ACH modelni oʻlchangan haroratga yaqinlashtirishi mumkin; biroq bu holda olingan ACH haqiqiy ventilyatsiyani ifodalamasligi mumkin.

Uchinchi xulosa — bitta model sozlamasi harorat, nisbiy namlik va yogʻoch namligining barchasida eng yaxshi natijani bermaydi. Harorat uchun yuqori ACH foydali boʻlishi mumkin, nisbiy namlik esa oʻrta qiymatlarda yaxshiroq ifodalanadi. Model tanlovi faqat bitta natijaga qarab qilinmasligi kerak.

Tavsiya etilgan 50–100 ACH va 20–30 ACH oraliqlari oʻrganilgan ikki Shvetsiya binosining muayyan model hajmlari uchun kalibrlangan muhandislik kirishlaridir. Boshqa tom qalinliklarida hajmga mutanosib masshtablash, turli sirt va iqlim sharoitlarida esa yangi dala tasdigʻi talab qilinadi.

Manba va usul izohi

Tadqiqotning toʻliq asl nomi: Evaluation of hygrothermal calculation models for ventilated roofs

Mualliflar va toʻgʻri tartibi: Johan Öberg; S. Olof Mundt-Petersen.

Mualliflarning ORCID ma’lumotlari:

• Johan Öberg: 0009-0008-1919-6572.
• S. Olof Mundt-Petersen: 0000-0002-3118-1276.

Teng birinchi muallif: Teng hissa yoki teng birinchi mualliflik haqida ma’lumot berilmagan.

Mas’ul muallif: S. Olof Mundt-Petersen.

Aloqa manzili: olof.mundt.petersen@tmf.se

Muassasalar:

• Polygon Sweden Ltd., Box 1227, SE-171 23 Solna, Sweden.
• The Swedish Federation of Wood and Furniture Industry, Box 55525, SE-102 04 Stockholm, Sweden.
• Lund University, Division of Building Physics, Box 118, SE-221 00 Lund, Sweden.

DOI:10.2139/ssrn.6926467

Rasmiy manba havolasi:https://ssrn.com/abstract=6926467

Nashr platformasi: SSRN.

E’lon qilingan sana: 12 iyun 2026.

Nashr yili: 2026.

Sahifalar soni: 24.

Manba turi: Uzoq muddatli dala oʻlchovlari bilan taqqoslangan parametrik, bir oʻlchovli gigrotermik model baholashini oʻz ichiga olgan preprint tadqiqot maqolasi.

Taqriz holati: Tadqiqot hakamlar taqrizidan oʻtmagan. Tavsiya etilgan model parametrlari va qoʻllanish oraliqlari shu holatni hisobga olgan holda ishlatilishi kerak.

Jurnal: Hakamlik jurnaliga oid ma’lumot mavjud emas.

Asl nashriyot: Hakamlik jurnalining nashriyoti mavjud emas; tadqiqot SSRN preprint platformasida taqdim etilgan.

Hakamlik versiyasi holati: 5 avgust 2026 sanasidagi bibliografik tekshiruvda ayni nom bilan chop etilgan hakamlik jurnal versiyasi tasdiqlanmagan.

Muallif hissalari: Manbada alohida CRediT muallif hissalari bayonoti mavjud emas.

Moliyalashtirish: Tadqiqot “Design Instructions for Moisture-Proof Wooden Houses and Buildings” tadqiqot loyihasining bir qismidir. TCN, TMF, Akademiska Hus va Heidelberg Materials tomonidan moliyaviy yordam berilgani koʻrsatilgan.

Minnatdorchilik: Lund universiteti Bino fizikasi boʻlimidan Dr. Wallentén ga izohlari uchun minnatdorchilik bildirilgan.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Yuklangan versiyada alohida va aniq manfaatlar toʻqnashuvi bayonoti aniqlanmagan. Bu holat manfaatlar toʻqnashuvi yoʻq degan ma’noda talqin qilinmasligi kerak.

Ma’lumotlarga kirish: Manbada yangi va mustaqil ma’lumotlar ombori havolasi berilmagan. Qoʻllangan oʻlchovlar avvalgi Willa va MARTIN dala tadqiqotlaridan, iqlim kirishlari esa yaqin SMHI stansiyalari hamda Stokgolm va Luleå nurlanish stansiyalaridan olingan.

Dasturiy ta’minot: Bir oʻlchovli gigrotermik hisoblashlar WUFI Pro 1D bilan bajarilgan. Manbalar roʻyxatida WUFI 6.7 dasturi va ma’lumotlar bazasiga havola berilgan; biroq usul boʻlimida barcha hisoblashlar uchun aniq dasturiy build raqami alohida koʻrsatilmagan.

Ushbu oʻzbekcha maqola yuklangan tadqiqotning matni, konstruksiya kesimlari, sensor joylashuvlari, WUFI qatlam sxemalari, JGAP ustun grafiklari, ACH sezgirlik egri chiziqlari, qor hisoblashlari, muhokama va xulosa boʻlimi koʻrib chiqilib tayyorlangan. Tadqiqotda mavjud boʻlmagan tashqi ilmiy natijalar qoʻshilmagan. Tashqi manba tekshiruvi faqat DOI, SSRN roʻyxatga olish sanasi, sahifalar soni va nashr holatini bibliografik tasdiqlash uchun qoʻllangan.

Tadqiqotning asosiy uslubiy cheklovlari — faqat ikki bino va Shvetsiya iqlimi bilan cheklanganligi, bevosita havo sarfi va mahalliy shamol oʻlchovlari yoʻqligi, bir oʻlchovli model qoʻllangani, samarali ACH qiymatlari ayni oʻlchov ma’lumotlari asosida kalibrlangani, mustaqil tashqi tasdiqlash oʻtkazilmagani, sensor joylashuvi va oʻlchov chuqurligi noaniqliklari hamda qorning faqat soddalashtirilgan issiqlik qatlami sifatida ifodalanganidir.

Manbada, shuningdek, MARTIN sensorlarining shimol–janub yoʻnalishlari boʻyicha turli izohlar, qor natijalarida 11–12-rasm oʻrniga 13–14-rasmga berilgan notoʻgʻri havola va JGAP chegaralarining ifoda usulidagi noaniqlik mavjud. Ushbu tahririy farqlar sukut bilan tuzatilmay, alohida koʻrsatilgan.

Tadqiqot yaxshi qurilgan bir oʻlchovli modellar ventilyatsiyalanuvchi tomlarda muhandislik qarorlarini qoʻllab-quvvatlashi mumkinligini tasdiqlaydi. Tadqiqot tavsiya etilgan ACH qiymatlari bevosita fizik havo sarfi, barcha iqlimlar uchun universal loyihalash qiymati yoki mogʻor va namlik zarari oldini oluvchi kafolatlangan chegaralar ekanini koʻrsatmaydi.