Tadqiqotning asosiy xulosasi shundaki, ishtirokchilarning muntazam tibbiy ko‘riklarga bo‘lgan umumiy munosabati ijobiy bo‘lishiga qaramay, bu ijobiy qarash har doim ham tibbiy xizmatlardan o‘z vaqtida va muntazam foydalanishga aylanmayapti[cite: 5]. Ishtirokchilarning qariyb 81 foizi ijobiy munosabat bildirgan[cite: 5]. Tadqiqotning turli tahliliy jadvallarida “yaxshi amaliyot” darajasi 75% dan 79% gacha ko‘rsatilgan[cite: 5]. Shunga qaramay, qatnashuvchilarning 70,8 foizi rejalashtirilgan tibbiy ko‘riklar tez-tez kechiktirilishi yoki qoldirib ketilishini ta’kidlagan[cite: 5].

Moliyaviy xarajatlar tadqiqotda ajralib turuvchi eng asosiy to‘siqlardan biridir[cite: 5]. Ishtirokchilarning qariyb 90 foizi moddiy yetishmovchilik muntazam tibbiy ko‘rikdan o‘tishga xalaqit beradi degan fikrda[cite: 5]. Tibbiyot muassasalari va tibbiyot xodimlaridan foydalanish imkoniyati cheklangan deb hisoblovchilar ulushi ham yuqori[cite: 5]. Aksincha, ishtirokchilarning 93 foizi mobil klinikalar, 94 foizi moliyaviy rag‘bat yoki tibbiy subsidiyalar, 94,5 foizi jamoat dasturlari va 85,5 foizi transport ko‘magi muntazam tibbiy ko‘riklar chastotasini oshirishi mumkin deb hisoblagan[cite: 5].

Xi-kvadrat tahlillarida jins bilan munosabat yoki amaliyot o‘rtasida statistik jihatdan ishonchli bog‘liqlik topilmagan[cite: 5]. Yosh bilan amaliyot o‘rtasida esa ayrim tahlillarda statistik ahamiyatli bog‘liqlik qayd etilgan[cite: 5]. Biroq hujjatdagi yosh va munosabat o‘rtasidagi natijalar turli jadvallarda bir-biriga to‘liq mos kelmaydi[cite: 5]. Bitta jadvalda yosh va munosabat o‘rtasidagi bog‘liqlik ahamiyatsiz bo‘lsa, keyingi sotsiodemografik tahlilda ahamiyatli deb topilgan[cite: 5].

Tadqiqot kesmaviy, o‘z-o‘zini baholashga (subyektiv so‘rovnomaga) asoslangan hamda katta qismi yosh ishtirokchilardan iborat tanlanmaga ega[cite: 5]. Shuningdek, uslubiyat va natijalar bo‘limlarida ayrim raqamli va konseptual nomutanosibliklar mavjud[cite: 5]. Shu sababli tadqiqot natijalarini Ikorodudagi butun qishloq aholisiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri umumlashtirmaslik kerak; ularni mahalliy jamoat salomatligini rejalashtirish bo‘yicha dastlabki qidiruv ma’lumotlari sifatida baholash lozim[cite: 5].

Tadqiqotda muntazam tibbiy ko‘rik insonning faqat kasal bo‘lgandagina shifoxonaga borishidan farqli amaliyot sifatida ta’riflanadi[cite: 5]. Ushbu tushuncha ma’lum vaqt oraliqlarida o‘tkaziladigan fizik tekshiruvlar, kasalliklar skriningi, tibbiy anamnezni baholash, laboratoriya tahlillari va profilaktik salomatlik maslahatlarini qamrab oladi[cite: 5].

Ushbu yondashuvning asosiy maqsadi kasallik alomatlari paydo bo‘lishini kutmasdan, salomatlik xavflarini erta bosqichda aniqlashdir[cite: 5]. Ayniqsa, arterial gipertenziya, qandli diabet, ayrim saraton turlari va surunkali kasalliklar uzoq vaqt davomida sezilarli shikoyatlarsiz rivojlanishi mumkin[cite: 5].

Biroq “muntazam tibbiy ko‘rik” hammaga bir xil tahlillarni bir xil oraliqda o‘tkazish degani emas[cite: 5]. Ko‘rik tarkibi va davriyligi insonning yoshi, jinsi, oilaviy tarixi, turmush tarzi, mavjud kasalliklari va individual xavflariga qarab o‘zgarishi mumkin[cite: 5].

Tadqiqotning asosiy muammosi

Tadqiqotning boshlang‘ich nuqtasi — qishloq joylarda yashovchi insonlar profilaktik tibbiy xizmatlarning muhimligini bilsalar-da, tibbiy ko‘riklardan muntazam o‘tmasliklaridir[cite: 5].

Tadqiqotchi ushbu holatni faqat shaxsiy beparvolik bilan izohlamaydi[cite: 5]. Tadqiqotda quyidagi omillar birgalikda ta’sir ko‘rsatishi ilgari suriladi[cite: 5]:

• Tibbiy xizmatlarning narxi[cite: 5],
• Tibbiy sug‘urtaning cheklangani[cite: 5],
• Tibbiyot markazlarining uzoqligi[cite: 5],
• Transport qiyinchiliklari[cite: 5],
• Tibbiyot xodimlari va muassasalarining yetishmasligi[cite: 5],
• Profilaktik tibbiyot bo‘yicha to‘liq bo‘lmagan bilimlar[cite: 5],
• Madaniy va diniy qarashlar[cite: 5],
• Salbiy tashxis olishdan qo‘rqish[cite: 5],
• Faqat kasallik belgilari og‘irlashgandagina shifokorga murojaat qilish odati[cite: 5].

Shu sababli tadqiqot markazidagi asosiy savol faqatgina “odamlar tibbiy ko‘rikni muhim deb biladimi?” degan fikrdan iborat emas[cite: 5]. Eng muhim savol quyidagicha[cite: 5]:

Nima sababdan ijobiy munosabat har doim ham muntazam tibbiy ko‘rik xulq-atvoriga aylanmaydi[cite: 5]?

Tadqiqot qayerda o‘tkazildi?

Tadqiqot Nigeriyaning Lagos shtati tarkibidagi Ikorodu mahalliy boshqaruv hududida olib borilgan[cite: 5]. Muallif qishloq xususiyatiga ega 10 ta aholi punktini tanlanmaga kiritgan[cite: 5]:

• Oreta[cite: 5],
• Baiyeku[cite: 5],
• Igbogbo[cite: 5],
• Itamaga[cite: 5],
• Ogolonto[cite: 5],
• Ebute[cite: 5],
• Isawo[cite: 5],
• Adamo[cite: 5],
• Ogijo[cite: 5],
• Oreyo[cite: 5].

Tadqiqotda har bir jamoatdan 30 nafardan ishtirokchi tanlangani ko‘rsatilgan[cite: 5]. Ushbu hisob-kitob 300 kishini tashkil etsa-da, natijalar bo‘limida umumiy tanlanma 336 kishi deb berilgan[cite: 5]. Hujjatda qolgan 36 kishi qaysi aholi punktlaridan yoki qanday usul bilan tanlanmaga qo‘shilgani tushuntirilmagan[cite: 5].

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot kesmaviy (cross-sectional) dizaynga ega[cite: 5]. Kesmaviy tadqiqotlar ma’lum bir vaqt nuqtasida aholining qarashlari, xatti-harakatlari yoki xususiyatlarini o‘lchaydi[cite: 5].

Ushbu dizayn ishtirokchilarning tibbiy ko‘rikka nisbatan mavjud fikrlarini aniqlash uchun mos keladi[cite: 5]. Biroq u xatti-harakatlarning vaqt o‘tishi bilan qanday o‘zgarishini ko‘rsatmaydi va sabab-oqibat bog‘liqligini isbotlay olmaydi[cite: 5].

Masalan, yosh bilan muntazam tibbiy ko‘rik o‘rtasida bog‘liqlik topilishi yoshning o‘zi ushbu xatti-harakatga bevosita sababchi ekanini bildirmaydi[cite: 5]. Yosh bilan birga daromad, kasallik yuki, tibbiy bilim va tibbiy yordamga bo‘lgan ehtiyoj ham o‘zgarishi mumkin[cite: 5].

Tadqiqot haqiqatan ham aralash uslublimi?

Uslubiyat bo‘limida tadqiqot “aralash uslubli” (mixed methods) ekani, so‘rovnomalar bilan birga tibbiyot xodimlari bilan chuqurlashtirilgan suhbatlar, kuzatuvlar va tibbiy yozuvlardan foydalanilishi qayd etilgan[cite: 5].

Biroq natijalar bo‘limida faqatgina tuzilmaviy so‘rovnomadan olingan miqdoriy ma’lumotlar, foizlar, doiraviy diagrammalar va xi-kvadrat tahlillari keltirilgan[cite: 5]. Tibbiyot xodimlari bilan suhbatlar, sifat tahlili, kuzatuv xulosalari yoki tibbiy yozuvlarga oid alohida natijalar berilmagan[cite: 5].

Shu bois e’lon qilingan natijalar amalda miqdoriy kesmaviy so‘rovnoma tadqiqoti xarakteriga ega[cite: 5]. Aralash uslub da’vosi taqdim etilgan dalillar bilan to‘liq quvvatlanmagan[cite: 5].

Tanlanmani shakllantirishdagi noaniqlik

Tadqiqotda tanlanmani shakllantirish jarayoni “ko‘p bosqichli tanlash” deb ta’riflangan[cite: 5]. Birinchi bosqichda aholi punktlari oddiy tasodifiy usulda, ikkinchi bosqichda esa har bir punktda ishtirokchilar maqsadli (yo‘naltirilgan) tanlash orqali saralangani bildirilgan[cite: 5].

Boshqa bir bo‘limda esa mos ishtirokchilar oddiy tasodifiy tanlash bilan jalb qilingani aytilgan[cite: 5].

Ushbu tushuntirishlar o‘zaro to‘liq mos kelmaydi[cite: 5]. Maqsadli tanlash — bu tadqiqotchi muayyan xususiyatga ega shaxslarni o‘zi tanlab oladigan noehimoliy usuldir[cite: 5]. Oddiy tasodifiy tanlash esa har bir shaxsning tanlanish ehtimoli teng bo‘lgan ehtimoliy usul hisoblanadi[cite: 5].

Tanlash uslubining noaniqligi natijalarni butun Ikorodu qishloq aholisiga umumlashtirish imkoniyatini cheklaydi[cite: 5].

Ishtirokchilarning demografik tuzilishi

Jami 336 nafar ishtirokchining demografik taqsimoti quyidagicha[cite: 5]:

Tanlanmaning qariyb uchdan ikki qismi 18–29 yosh guruhiga to‘g‘ri kelishi muhim jihatdir[cite: 5]. Bu holat tadqiqotning umumiy aholidan ko‘ra ko‘proq yoshlarning fikrini aks ettirishiga olib kelishi mumkin[cite: 5].

Ayniqsa, 70–89 yosh guruhida atigi yetti kishi qatnashgan[cite: 5]. Bunday kichik quyi guruhdan olingan foizlar statistik jihatdan beqaror hisoblanadi[cite: 5].

Diniy taqsimot

Ishtirokchilarning[cite: 5]:

• 56 foizi xristian[cite: 5],
• 37 foizi musulmon[cite: 5],
• 5 foizi an’anaviy e’tiqod vakillari[cite: 5],
• 2 foizi dinsiz sifatida qayd etilgan[cite: 5].

Din bilan muntazam tibbiy ko‘rikka bo‘lgan munosabat yoki amaliyot o‘rtasida ishonchli bog‘liqlik aniqlanmagan[cite: 5]. Biroq an’anaviy e’tiqod va dinsizlar guruhidagi odamlar soni juda kam bo‘lgani sababli kuchli qiyosiy xulosalar chiqarish qiyin[cite: 5].

So‘rovnoma qanday tayyorlandi?

Tadqiqotda muallif tomonidan ishlab chiqilgan tuzilmaviy so‘rovnoma qo‘llanilgan[cite: 5]. So‘rovnomaning birinchi qismi yosh, jins, oilaviy holat va din kabi demografik ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan[cite: 5].

Ikkinchi qismda muntazam tibbiy ko‘rikka oid 17 ta band berilgan[cite: 5]. Ishtirokchilar to‘rtta variantdan birini tanlaganlar[cite: 5]:

• Mutlaqo qo‘shilaman[cite: 5],
• Qo‘shilaman[cite: 5],
• Qo‘shilmayman[cite: 5],
• Umuman qo‘shilmayman[cite: 5].

Savollar tibbiy ko‘rikning ahamiyati, narxi, foydalanish imkoniyati, transport, kechiktirish, og‘ir kasalliklarni boshqarish, mobil klinikalar, moliyaviy rag‘batlar va jamoat dasturlari kabi turli yo‘nalishlarni qamrab olgan[cite: 5].

So‘rovnomaning validligi va ishonchliligi

Tadqiqotda test-qayta test ishonchliligi va ichki izchillik baholanishi qayd etilgan bo‘lsa-da, natijalar bo‘limida ishonchlilik koeffitsiyenti (masalan, Kronbax alfasi) keltirilmagan[cite: 5].

So‘rovnoma ilmiy rahbar tomonidan tekshirilib tasdiqlangani aytilgan, ammo mazmun yoki tuzilma validligi bo‘yicha batafsil psixometrik tahlil berilmagan[cite: 5].

Shu sababli so‘rovnomadan shakllantirilgan “ijobiy munosabat”, “yaxshi amaliyot” va “yaxshi foydalanish imkoniyati” toifalarining psixometrik kuchi to‘liq ochiqlanmagan[cite: 5].

Ishtirokchilarning ko‘pchiligi tibbiy ko‘rikni muhim deb biladi

Ishtirokchilarning 75,9 foizi tibbiy ko‘rik tibbiy tartibning ajralmas qismi degan fikrga mutlaqo qo‘shilgan, 23,1 foizi esa qo‘shilgan[cite: 5].

Ushbu ikki guruh birga olinganda qatnashuvchilarning qariyb 99 foizi muntazam tibbiy ko‘rikni zaruriy omil deb biladi[cite: 5].

Shuningdek, ishtirokchilarning[cite: 5]:

• 92 foizi muntazam ko‘rik salomatlikni saqlash uchun muhimligini[cite: 5],
• 87,7 foizi kasallik davolanib bo‘lingandan keyin ham ko‘rik zarurligini[cite: 5],
• 86,3 foizi tibbiy ko‘rik vaqtni behuda sarflash emasligini ta’kidlagan[cite: 5].

Bu natijalar muammo faqatgina ma’lumot yetishmasligida emasligini ko‘rsatadi[cite: 5]. Aholi umumiy ma’noda tibbiy ko‘rikning qadrini tushunadi[cite: 5].

66-betdagi munosabat diagrammasi

Tadqiqotning 66-betidagi doiraviy diagrammada ishtirokchilarning 81 foizida ijobiy, 19 foizida salbiy munosabat borligi ko‘rsatilgan[cite: 5].

Keyingi xi-kvadrat jadvallarida esa ijobiy munosabat 274 ta, salbiy munosabat 62 ta deb ko‘rsatiladi[cite: 5]. Boshqa bir grafikda esa 276 ijobiy va 60 salbiy natija aks etgan[cite: 5].

Ushbu farqlar ballarni toifalarga ajratishda turli chegara nuqtalari qo‘llanilgan bo‘lishi mumkinligidan dalolat beradi, ammo hujjatda bu izohlanmagan[cite: 5].

Ijobiy munosabat to‘liq amaliyotga aylanadimi?

Tadqiqotning umumiy xulosasiga ko‘ra, ijobiy munosabat mavjud bo‘lsa-da, amaliyotda ko‘rikdan o‘tish yetarli emas[cite: 5].

Qatnashuvchilarning 70,8 foizi rejalashtirilgan tibbiy ko‘riklar tez-tez qoldirilishi yoki kechiktirilishini bildirgan[cite: 5].

Bu holat tibbiy ko‘rik muhimligini bilishning o‘zi kifoya qilmasligini ko‘rsatadi[cite: 5]. Inson uning foydasiga ishonishi mumkin, biroq xarajat, yo‘l, vaqt yoki xizmat yetishmasligi tufayli ko‘rikni orqaga suradi[cite: 5].

“Yaxshi amaliyot” ko‘rsatkichidagi ziddiyat

70-betdagi diagrammada 253 kishi (75%) “yaxshi amaliyot”, 83 kishi (25%) “yomon amaliyot” ko‘rsatgani aytiladi[cite: 5].

Keyingi jadvalda yaxshi amaliyot 266 ta, yomoni 70 ta deb berilgan[cite: 5]. Boshqa joyda 265 yaxshi va 71 yomon amaliyot ko‘rsatilgan[cite: 5].

Biroq muhokama bo‘limida muallif amaliyot darajasi “past” ekanini ta’kidlaydi[cite: 5].

Bu ziddiyat quyidagicha tushuntirilishi mumkin[cite: 5]:

• Umumiy jamlangan ballarga ko‘ra ko‘pchilik “yaxshi amaliyot” toifasiga tushgan[cite: 5].
• Biroq ko‘riklarni tez-tez kechiktiruvchilar ulushi ham 70% dan oshadi[cite: 5].

Buning sababi shundaki, “amaliyot” toifasi real borish chastotasini emas, balki mobil klinikalar, siyosat va ko‘rik foydasi haqidagi umumiy ijobiy fikrlarni jamlagan aralash ball orqali tuzilgan bo‘lishi mumkin[cite: 5].

So‘rovnomada “oxirgi bir yilda necha marta ko‘rikdan o‘tdingiz?” degan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xulq-atvor savollari berilmagan[cite: 5].

Shu bois “yaxshi amaliyot” ulushini amalda muntazam ko‘rikdan o‘tuvchilarning aniq soni deb tushunmaslik kerak[cite: 5].

Moddiy to‘siqlar

Ishtirokchilarning 89,8 foizi moddiy yetishmovchilik yoki tibbiy ko‘rik narxini to‘lay olmaslik muntazam ko‘rikka to‘sqinlik qilishini ta’kidlagan[cite: 5].

Bu natija tadqiqotning eng mustahkam va izchil topilmalaridan biridir[cite: 5].

Nigeriyada tibbiy xarajatlarning katta qismi cho‘ntakdan to‘lanishi sababli, kam ta’minlangan qishloq xonadonlari profilaktik tekshiruvlarni ikkinchi darajaga surib qo‘yishga majbur bo‘ladi[cite: 5].

Oila o‘zining cheklangan daromadini oziq-ovqat, uy-joy va ta’limga sarflashi kerak bo‘lgan sharoitda, hali aniq kasallik belgisi yo‘q paytda tekshiruvga pul ajratish kechiktiriladi[cite: 5].

Tibbiy xizmatlardan foydalanish imkoniyati

Qatnashuvchilarning 72,7 foizi muassasalar va mutaxassislar yetishmasligini bildirgan[cite: 5].

To‘g‘ridan-to‘g‘ri “Ikoroduda ko‘rik muassasalariga yetib borish qiyin” degan fikrga javoblar esa quyidagicha bo‘lgan[cite: 5]:

• 27,4% mutlaqo qo‘shilgan[cite: 5],
• 24,5% qo‘shilgan[cite: 5],
• 31,1% qo‘shilmagan[cite: 5],
• 17% umuman qo‘shilmagan[cite: 5].

Bunga ko‘ra 51,9% qiyin deb hisoblagan, 48,1% esa qiyin emas deb javob bergan[cite: 5].

Boshqa bir diagrammada ishtirokchilarning 62 foizi “yaxshi imkoniyatga”, 38 foizi “yomon imkoniyatga” ega ekani keltirilgan[cite: 5].

Bu tafovut savollarning turlicha qo‘yilganidan kelib chiqadi: binoning jismonan mavjudligi xizmatning iqtisodiy yoki funksional jihatdan qulay ekanini anglatmaydi[cite: 5].

Transport muammosi

Ishtirokchilarning 46,5 foizi qishloqdan markazga borish qiyinligini aytgan bo‘lsa, 53,5 foizi bunga qo‘shilmagan[cite: 5].

Biroq 85,5 foiz qatnashuvchi transport infratuzilmasi yaxshilansa, tibbiy ko‘rikdan o‘tish ko‘rsatkichi oshishiga ishongan[cite: 5].

Ya’ni transport hamma uchun ham bir xil og‘ir to‘siq bo‘lmasligi mumkin, ammo transport ko‘magi ko‘rsatilsa, umumiy qatnashuv ortishiga kuchli umid bor[cite: 5].

Tibbiy ko‘rik va og‘ir kasalliklarni boshqarish

Ishtirokchilarning 96,2 foizi muntazam ko‘rik terminal (og‘ir/so‘nggi bosqich) kasalliklarning rivojlanishini boshqarishda muhim deb hisoblaydi[cite: 5].

84,5 foizi ko‘riklar bunday kasalliklarni davolash xarajatlarini kamaytirishi mumkinligini aytgan[cite: 5].

75 foizi esa profilaktikaga sarmoya kiritish uzoq muddatli moliyaviy yukni yengillatishiga qo‘shilgan[cite: 5].

Bu natijalar aholining erta tashxisning iqtisodiy va klinik foydasiga ishonishini ko‘rsatadi, ammo tadqiqot ushbu iqtisodiy tejamkorlikni empirik tarzda o‘lchab ko‘rmagan[cite: 5].

“Terminal kasallik” atamasining qo‘llanilishi

Tadqiqotda “terminal kasallik” atamasi juda keng ma’noda ishlatilgan[cite: 5]. Ba’zi joylarda saraton yoki tuzalmas holatlar nazarda tutilsa, ba’zan surunkali kasalliklar va erta aniqlanadigan xastaliklar birgalikda tushunilgan[cite: 5].

Terminal kasallik odatda davosi yo‘q va umrni qisqartiruvchi holatlarga nisbatan qo‘llaniladi[cite: 5]. Gipertoniya yoki erta diabet bu toifaga kirmaydi[cite: 5]. Ushbu noaniqlik savollarning qanday tushunilganiga ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin[cite: 5].

Keksalik va tibbiy ko‘rik

Ishtirokchilarning 73,7 foizi insonlar faqat yoshi ulg‘aygandagina muntazam tibbiy ko‘rikka borishni boshlaydi deb hisoblagan[cite: 5].

Bu yoshlarning o‘zlarini xavfdan yiroq deb hisoblashi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin[cite: 5]. Salomatlik e’tiqodi modeliga (Health Belief Model) ko‘ra, inson kasallik xavfini past baholasa, profilaktikaga intilishi ham kamayadi[cite: 5].

Biroq tanlanmaning ko‘p qismi yoshlardan iborat bo‘lgani sababli bu natija keksalarning real holatidan ko‘ra jamiyatdagi umumiy tasavvurni ifodalaydi[cite: 5].

Mobil klinikalarni kuchli qo‘llab-quvvatlash

Ishtirokchilarning 93 foizi qishloq joylarda mobil tibbiy klinikalar tashkil etilishi ko‘rikdan o‘tishni oshiradi deb hisoblagan[cite: 5].

Mobil klinikalar quyidagi xizmatlarni bevosita aholi yashash joylariga yetkazishi mumkin[cite: 5]:

• Qon bosimini o‘lchash[cite: 5],
• Qondagi qand miqdorini tekshirish[cite: 5],
• Umumiy fizik ko‘rik[cite: 5],
• Onalar va bolalar salomatligini kuzatish[cite: 5],
• Emlash xizmatlari[cite: 5],
• Saraton skrininglariga yo‘naltirish[cite: 5],
• Salomatlik bo‘yicha tushuntirish ishlari[cite: 5],
• Surunkali bemorlarni nazorat qilish[cite: 5].

Bu xizmatlar bir martalik aksiya emas, balki muntazam va tizimli bo‘lishi zarur[cite: 5].

Moliyaviy rag‘bat va subsidiyalar

Ishtirokchilarning 94 foizi moliyaviy yordam yoki tibbiy subsidiyalar qishloq aholisini ko‘rikka jalb etishda asosiy turtki bo‘lishini bildirgan[cite: 5].

Subsidiyalar quyidagi shakllarda bo‘lishi mumkin[cite: 5]:

• Bepul bazaviy skrininglar[cite: 5],
• Kam ta’minlangan oilalar uchun vaucherlar[cite: 5],
• Transport kompensatsiyasi[cite: 5],
• Jamoat tibbiy sug‘urtasi[cite: 5],
• Mobil klinikalarda bepul xizmatlar[cite: 5].

Jamoat dasturlari

Ishtirokchilarning 94,5 foizi qishloqlarga mo‘ljallangan jamoat dasturlari tibbiy ko‘rikni rivojlantirishiga ishongan[cite: 5].

Ushbu dasturlarni mahalliy oqsoqollar, diniy muassasalar, ayollar va yoshlar tashkilotlari hamda patronaj hamshiralar bilan birgalikda amalga oshirish tavsiya etiladi[cite: 5].

Nazariy modellar

Tadqiqotda bir nechta nazariy modellar qo‘llanilgan[cite: 5]:

• Salomatlik e’tiqodi modeli (HBM): Foyda yuqori baholansa-da, xarajat va yetib borish kabi to‘siqlar kuchli bo‘lsa, inson harakatni orqaga suradi[cite: 5].
• Rejalashtirilgan xulq-atvor nazariyasi (TPB): Munosabat ijobiy bo‘lsa-da, moddiy yetishmovchilik insonning “buni amalga oshira olaman” degan nazorat hissini pasaytiradi[cite: 5].
• Ijtimoiy-ekologik model: Xatti-harakatga individual, oilaviy, jamoaviy, tashkiliy va siyosiy darajalar bir vaqtda ta’sir qiladi[cite: 5].
• Innovatsiyalarning tarqalishi nazariyasi: Yangi odatning ommalashishi aloqa kanallari va jamoat yetakchilarining ishonchiga tayanadi[cite: 5].

Jins va munosabat o‘rtasidagi bog‘liqlik

Jins va munosabat o‘rtasidagi xi-kvadrat natijasi[cite: 5]:

\[ \chi^2 = 1{,}495,\quad sd = 1,\quad p = 0{,}222 \]

P qiymati 0,05 dan katta bo‘lgani uchun jins bilan munosabat o‘rtasida statistik bog‘liqlik yo‘q[cite: 5].

Jins va amaliyot o‘rtasida ham bog‘liqlik topilmagan (\(\chi^2 = 1{,}647,\; p = 0{,}199\))[cite: 5].

Yosh va amaliyot o‘rtasidagi bog‘liqlik

Yosh bilan ko‘rik amaliyoti o‘rtasida statistik ahamiyatli bog‘liqlik bildirilgan[cite: 5]:

\[ \chi^2 = 8{,}896,\quad sd = 3,\quad p = 0{,}031 \]

Keyingi tahlilda esa \(\chi^2 = 14{,}511,\; p = 0{,}002\) natijasi berilgan[cite: 5]. Biroq 50–69 yosh guruhida “yaxshi amaliyot” bir jadvalda 89,1%, boshqasida 64,1% deb ko‘rsatilgani ma’lumotlarni qayta ishlashdagi xatolik yoki tasnif farqidan dalolat beradi[cite: 5].

Yosh va munosabat o‘rtasidagi tahlilda esa dastlab \(p = 0{,}166\) (ahamiyatsiz), keyinroq esa \(p = 0{,}004\) (ahamiyatli) deb berilgani ziddiyatli holatdir[cite: 5].

Oilaviy holat (p = 0,742 munosabat, p = 0,580 amaliyot) va din (p = 0,089 munosabat, p = 0,212 amaliyot) bo‘yicha sezilarli farqlar aniqlanmagan[cite: 5].

Tadqiqotning eng asosiy xulosasi

Axborot va ijobiy qarash bilan real xatti-harakat o‘rtasida jiddiy tizimli to‘siqlar mavjud[cite: 5]. Aholi ko‘rik zarurligini biladi, ammo moddiy xarajatlar, transport va muassasalar yetishmasligi sababli buni amalga oshirolmaydi[cite: 5].

Shu sababli faqatgina “ko‘rikka boring” deb tushuntirish yetarli emas; xizmatlarni moddiy va geografik jihatdan arzon va yetib borishga qulay qilish shart[cite: 5].

Tadqiqot uslubi va natijalari

Manba va uslubiy izoh

Ushbu maqola Osariemen Xenshou Osaro-Uzama (Osariemen Henshaw Osaro-Uzama) tomonidan Nigeriya Milliy Ochiq Universiteti Jamoat salomatligi bo‘limiga 2023-yil dekabrda magistrlik loyihasi sifatida taqdim etilgan “Attitude and Practice of Regular Medical Checkup Among Rural Dwellers of Ikorodu Local Government Area of Lagos State” nomli ishga asoslangan[cite: 5].

Ushbu hujjat taqrizli jurnal maqolasi emas, balki magistrlik dissertatsiyasi loyihasidir[cite: 5]. Natijalar mustaqil taqrizdan o‘tgan nashr sifatida qabul qilinmasligi lozim[cite: 5]. Tadqiqot subyektiv so‘rovnomaga asoslangan, sabab-oqibatni isbotlamaydi va ayrim jadvallarda raqamli nomutanosibliklar mavjud[cite: 5].