Oilaviy zo‘ravonlik faqat bitta jismoniy hujumdan iborat emas. U qo‘rqitish, tahdid, jinsiy majburlash, iqtisodiy resurslarni nazorat qilish, shaxsni ijtimoiy muhitidan ajratish, bolalardan bosim vositasi sifatida foydalanish va doimiy psixologik nazorat kabi xatti-harakatlardan tashkil topgan kuch va nazorat modeli sifatida rivojlanishi mumkin.

Aliya Helal (Aliaa Helal) tomonidan tayyorlangan Domestic Violence Policy nomli tadqiqot yaqin hamrohiga zo‘ravonlik qilgan shaxslarga qaratilgan ikkita keng tarqalgan aralashuv yondashuvini taqqoslaydi: Dulut modeli (Duluth Model) va kognitiv-xulqiy terapiya (KBT). Tadqiqot keyinchalik uchinchi tanlov sifatida Qabul qilish va qat’iyat terapiyasiga (Acceptance and Commitment Therapy – ACT) asoslangan yangi siyosiy yo‘nalishni taklif etadi.

Dulut modeli yaqin sherikka nisbatan zo‘ravonlikni shaxsiy g‘azab yoki psixiatrik muammolardan oldin ijtimoiy kuch munosabatlari orqali tushuntiradi. Modelning asosiy faraziga ko‘ra, erkaklar hukmron bo‘lgan madaniy tuzilmalar ayrim erkaklarning o‘z sheriklarini nazorat qilish huquqiga egamiz deb o‘ylashlarini rag‘batlantirishi mumkin. Shu sababli mazkur aralashuv zo‘ravonlikni shunchaki o‘zini tuta olmaslik deb emas, balki tizimli hukmronlik xatti-harakatining bir qismi sifatida ko‘rib chiqadi.

Dulut dasturida qo‘llaniladigan “Kuch va nazorat g‘ildiragi” qo‘rqitish, hissiy suiiste’mol, yakkalab qo‘yish, iqtisodiy ekspluatatsiya, erkaklar imtiyozi, majburlash va tahdid, bolalardan foydalanish, kamsitish, inkor etish va ayblash kabi xatti-harakatlarni yagona nazorat tizimining bo‘laklari sifatida ifodalaydi.

Buning qarshisida “Tenglik g‘ildiragi” muzokaralar va adolat, iqtisodiy sheriklik, mas’uliyatni bo‘lishish, mas’uliyatli ota-onalik, halollik, hisobdorlik, ishonch, qo‘llab-quvvatlash, hurmat va tahdidsiz xatti-harakatlarni ilgari suradi. Maqsad faqat jismoniy zo‘ravonlikni to‘xtatish emas, balki munosabatlarni nazorat va tazyiqdan tenglik sari qayta qurishdan iboratdir.

Kognitiv-xulqiy terapiya (KBT) esa zo‘ravonlikni o‘rganilgan fikrlash va xulq-atvor modellari bilan bog‘laydi. Zo‘ravonlik sodir etgan shaxsning o‘z sherigi, munosabatlar, ayollar, kuch va nizolar haqidagi buzilgan qarashlarini aniqlash; zo‘ravonlikka olib boruvchi fikrlar zanjirini uzish hamda muloqot, muammolarni hal qilish, g‘azabni boshqarish va zo‘ravonliksiz xulq-atvor ko‘nikmalarini o‘rgatish maqsad qilinadi.

Tadqiqotda keltirilgan avvalgi ilmiy xulosalar bir xil emas. Ayrim baholashlar Dulut modeli takroriy zo‘ravonlik va jabrlanuvchilar shikoyatlarining biroz kamayishi bilan bog‘liqligini ko‘rsatsa, boshqa tadqiqotlar dasturni tugatganlarning salmoqli qismi yana zo‘ravonlik sodir etganini aniqlagan. Xuddi shuningdek, ba’zi meta-tahlillarda KBT bo‘yicha sezilarli ta’sir topilmagan bo‘lsa, boshqa bir amaliy tadqiqotda KBT Dulut yondashuviga nisbatan pastroq takroriy huquqbuzarlik darajasi bilan bog‘liq ekani qayd etilgan.

Ushbu ziddiyatlar “qaysi terapiya samaraliroq?” degan savolga faqat dastur nomiga qarab javob berib bo‘lmasligini ko‘rsatadi. Qatnashchilarning xavf darajasi, dasturni to‘liq yakunlash ko‘rsatkichi, sud majburiyati, mutaxassisning malakasi, aralashuv davomiyligi, bir vaqtda olib boriladigan giyohvandlik va spirtli ichimliklar muolajalari hamda takroriy zo‘ravonlik politsiya qaydlari orqali yoki jabrlanuvchi bildirishnomalari orqali o‘lchanishi natijalarni o‘zgartirishi mumkin.

Maqola taklif qilgan uchinchi yondashuv — Qabul qilish va qat’iyat terapiyasidir (ACT). ACT og‘ir va noxush fikr hamda his-tuyg‘ularni yo‘q qilishga urinish o‘rniga, insonning ular bilan zo‘ravonlikka qo‘l urmasdan birga yashay olishini, o‘z xatti-harakatlarini tanlangan qadriyatlarga qarab yo‘naltirishini va psixologik moslashuvchanligini rivojlantirishni ko‘zlaydi.

ACT yondashuvida insonning g‘azab, rashk, rad etilish, uyat yoki nazoratni yo‘qotish hissini boshdan kechirishi bilan ushbu tuyg‘ularga ergashib zo‘ravonlik qilishi bir-biridan qat’iy ajratiladi. Yoqimsiz his-tuyg‘ular va fikrlarning paydo bo‘lishi muqarrar bo‘lishi mumkin; biroq ular inson xulq-atvorini majburiy ravishda belgilab berishi shart emas.

Tadqiqot ACT ning oltita asosiy jarayonini ajratib ko‘rsatadi:

1. Qabul qilish (acceptance),
2. fikrlardan kognitiv ajralish (defusion),
3. hozirgi lahza bilan aloqa (present moment awareness),
4. kontekstual o‘zlik (self-as-context),
5. qadriyatlarni aniqlash (values),
6. qadriyatlarga mos qat’iy harakat (committed action).

Ushbu jarayonlar orqali ishtirokchining “G‘azablanganimda nazorat qilishim kerak”, “Sherigim menga qarshi chiqqanida hurmatsizlik qilmoqda” yoki “Bu tuyg‘udan qutulishning yagona yo‘li — hujum qilishdir” kabi fikrlarni mutlaq haqiqat deb ergashmasdan, shunchaki o‘tkinchi aqliy hodisalar sifatida ko‘rishi maqsad qilinadi.

Maqola tayangan ACT va ACTV tadqiqotlari ushbu dasturlarda qatnashgan erkaklarda takroriy huquqbuzarlik va jabrlanuvchilar bildirishnomalari bo‘yicha natijalar Dulut yoki an’anaviy KBT dasturlariga qaraganda ijobiyroq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Shunga qaramay, mazkur dalillarni barcha zo‘ravonlik sodir etuvchilarga nisbatan qo‘llaniladigan mutlaq natija deb baholamaslik kerak.

Siyosiy tavsiya zo‘ravonlik qiluvchilarga ACT asosidagi dasturlarni o‘tashni; zo‘ravonlikka uchragan shaxslarga esa travma alomatlarini yengish va kelajakdagi munosabatlari uchun kognitiv-xulqiy yordam ko‘rsatishni ko‘zda tutadi. Matnning keyingi qismlarida ACT ning travmani boshdan kechirgan ota-onalar va bolalar uchun ham foydalari muhokama qilinadi.

Biroq taklifning aniq chegaralari chizilmagan. Jabrlanuvchilarga ACT beriladimi, KBTmi yoki har ikkalasimi; tajovuzkor va qurbonlar dasturlari qanday ajratiladi; bolalar xavfsizligi qanday ta’minlanadi; yuqori xavfli holatlar qanday aniqlanadi hamda terapiya bilan jinoiy jazo choralari qanday muvofiqlashtirilishi ochiq qoldirilgan.

Tadqiqotning eng bahsli taklifi — oilaviy zo‘ravonlikda ayblangan, ammo ustidan jinoiy ish ochilmagan yoki sud hukmi chiqarilmagan shaxslarni ham majburiy tarzda ACT dasturlariga jalb etishdir. Matn buni kelajakdagi hujumlarning oldini olish yo‘li deb ko‘rsatadi, ammo aybsizlik prezumpsiyasi, asossiz ayblovlar, ixtiyoriy qatnashish, qarorga e’tiroz bildirish huquqi va dasturga yuboruvchi organ vakolati kabi huquqiy masalalarni tahlil qilmaydi.

Shu sababli mazkur ish amaliyotga to‘liq tayyor bo‘lgan milliy siyosat hujjati emas, balki ACT ning tajovuzkorlarga aralashuv dasturlarida ko‘proq baholanishi lozimligini ilgari suruvchi siyosiy loyiha (konseptsiya) sifatida o‘qilishi kerak.

Oilaviy zo‘ravonlik bilan yaqin sherik zo‘ravonligi bir xil narsami?

Maqolada “domestic violence” (oilaviy zo‘ravonlik) va “intimate partner violence” (yaqin hamroh zo‘ravonligi) tushunchalari deyarli bir ma’noda ishlatiladi. Shunga qaramay, bu ikki tushunchaning qamrovi to‘liq bir xil emas.

Yaqin sherik zo‘ravonligi amaldagi yoki sobiq er-xotin, sevishganlar yoki romantik sheriklar o‘rtasida yuz beradigan jismoniy, jinsiy, psixologik yoki iqtisodiy zo‘ravonlikni anglatadi.

Oilaviy zo‘ravonlik esa kengroq ma’noda bolalarga, keksalarga yoki bitta xonadonda yashovchi boshqa oila a’zolariga qaratilgan zo‘ravonlikni ham o‘z ichiga oladi.

Tadqiqotda baholangan Dulut, KBT va ACTV dasturlari asosan ayol sheriklariga nisbatan zo‘ravonlik qilgan va adliya tizimi tomonidan aralashuvga yo‘naltirilgan erkaklarga qaratilgan. Shu sababli maqolaning dalillar bazasi oilaviy zo‘ravonlikning barcha turlarini bir xil ifodalay olmaydi.

Zo‘ravonlikning kuch va nazorat modeli bo‘lishi

Tadqiqot oilaviy zo‘ravonlikni boshqa inson ustidan hokimiyat o‘rnatish yoki mavjud nazoratni saqlab qolish uchun qo‘llaniladigan xatti-harakatlar majmui deb ta’riflaydi.

Ushbu xatti-harakatlar qatoriga quyidagilar kirishi mumkin:

• Jismoniy hujum yoki hujum qilish tahdidi,
• jinsiy majburlash,
• haqoratlash, kamsitish va doimiy tanqid qilish,
• telefon, harakatlanish va ijtimoiy munosabatlarni tekshirib turish,
• insonni oilasi va do‘stlaridan uzoqlashtirish,
• pulga yoki ishlash imkoniyatiga ega bo‘lishni cheklash,
• bolalardan tahdid yoki bosim vositasi sifatida foydalanish,
• zo‘ravonlikni inkor etish va javobgarlikni jabrlanuvchiga yuklash.

Bu qarash jismoniy hujumlarni bir-biridan mustaqil g‘azab portlashlari deb baholashga qarshi chiqadi. Jismoniy zo‘ravonlik kengroq nazorat tizimining faqat ko‘zga ko‘ringan qismi bo‘lishi mumkin.

Tadqiqotning siyosiy savoli

Maqola uchta asosiy siyosiy savol atrofida rivojlanadi:

1. Dulut modeli takroriy zo‘ravonlik va qurbon bo‘lish holatlarini kamaytiradimi?
2. Kognitiv-xulqiy terapiya zo‘ravonlik xulq-atvoriga olib keluvchi fikrlar va ko‘nikmalar yetishmasligini o‘zgartira oladimi?
3. Qabul qilish va qat’iyat terapiyasi (ACT) har ikki yondashuvning kamchiliklarini yengib o‘tuvchi samaraliroq muqobil bo‘la oladimi?

Muallif nafaqat davolash modellarini tushuntiradi, balki ACT ni davlat siyosatiga aylantirishni hamda adliya va ruhiy salomatlik tizimlari orqali keng joriy etishni taklif qiladi.

Dulut modeli qanday paydo bo‘ldi?

Dulut modeli 1981-yilda Minnesota shtatining Dulut shahrida Domestic Abuse Intervention Project doirasida ishlab chiqilgan. Model feminist va ijtimoiy o‘rganish nazariyalaridan ta’sirlangan psixo-ta’lim dasturidir.

Modelning asosiy farazlari quyidagilardir:

• Zo‘ravonlik shunchaki jilovlanmagan g‘azab natijasi emas.
• Zo‘ravonlik qiluvchi shaxs o‘z xatti-harakatidan ustunlikka erishish uchun foydalanishi mumkin.
• Gender tengsizligi, erkaklar imtiyozi va ayollarning ikkinchi darajali mavqei bu xatti-harakatlarni oziqlantirishi mumkin.
• Ayblovchi shaxs o‘z harakatini tan olishi va mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishi shart.
• Munosabatlar hukmronlik o‘rniga tenglik tamoyillari asosida qayta tiklanishi lozim.

Dulut yondashuvi shu sababli tajovuzkorning faqat stressini kamaytirishga yoki g‘azabini chiqarib yuborishiga qaratilmaydi. U sherikni nazorat qilishga haqqim bor degan fikrni, qurbonni ayblashni va zo‘ravonlikni arzimas deb bilishni o‘zgartirishga intiladi.

Kuch va nazorat g‘ildiragining sakkizta sohasi

Tenglik g‘ildiragi nimani taklif qiladi?

Dulut modeli nafaqat zararli xatti-harakatlarni belgilaydi, balki ularning o‘rnini bosishi kerak bo‘lgan munosabat ko‘nikmalarini ham o‘rgatadi.

Dulut modeliga oid keltirilgan dalillar

Maqola Bebkok, Grin va Robi (Babcock, Green, Robie) tomonidan o‘tkazilgan 22 ta tadqiqotni qamrab olgan meta-tahlilni Dulut modeli foydasiga asosiy dalil sifatida keltiradi.

Hujjatda keltirilganidek, tahlilda:

• 5 ta eksperimental tadqiqot,
• 17 ta kvazi-eksperimental tadqiqot,
• politsiya yozuvlariga asoslangan takroriy zo‘ravonlik ko‘rsatkichlari,
• sheriklar bildirgan jabrlanish ma’lumotlari

baholangan.

Maqolada Dulut dasturida qatnashganlar qatnashmaganlarga nisbatan kamroq takroriy zo‘ravonlik sodir etgani va ularning sheriklari kamroq zo‘ravonlik haqida xabar bergani aytiladi.

Biroq kvazi-eksperimental tadqiqotlarning 13 tasida dasturni tashlab ketganlar taqqoslash guruhi sifatida ishlatilgani ta’kidlanadi. Dasturni tugatganlar bilan uni yarim yo‘lda tashlaganlar o‘rtasida motivatsiya, xavf darajasi, hayotiy sharoitlar yoki adliya nazorati bo‘yicha boshidanoq farqlar bo‘lishi mumkin.

Shu sababli kuzatilgan ijobiy natijaning qanchasi dasturdan, qanchasi ishtirokchilarning shaxsiy tanlanishidan kelib chiqqani mutlaqo aniq emas.

Dulut dasturini yakunlash zo‘ravonlikni butunlay to‘xtatdimi?

Maqolada Herman va hamkasblarining uzoq muddatli monitoring tadqiqoti ham keltiriladi. Ushbu ishga ko‘ra, dasturni tugatgan qatnashchilarning uchdan biridan ko‘prog‘i yana qayta huquqbuzarlik sodir etgan.

Shunga qaramay, ishtirokchilarning o‘rtacha hisobda:

• Jismoniy tajovuzkorligida,
• hissiy tajovuzkorligida,
• og‘zaki haqoratlarida,
• zo‘ravonlikni yoqlovchi qarashlarida

kamayish qayd etilgan.

Bu natija tajovuzkorlarga qaratilgan dasturlarni shunchaki “to‘liq muvaffaqiyatli” yoki “mutlaqo samarasiz” deb baholash noto‘g‘ri ekanini ko‘rsatadi. Qarashlar va ayrim xatti-harakatlar yaxshilansa-da, jiddiy bir qatlam baribir zo‘ravonlikni davom ettirishi mumkin.

Kognitiv-xulqiy terapiya zo‘ravonlikni qanday tushuntiradi?

KBT yondashuvi zo‘ravonlik xatti-harakatidan oldin fikrlar, talqinlar, his-tuyg‘ular va o‘rganilgan reaksiyalar yotishini ta’kidlaydi.

Masalan, inson:

• Sherigining o‘zgacha fikrini hurmatsizlik deb talqin qilishi mumkin.
• Rashkni sevgi isboti deb bilishi mumkin.
• Nazoratni yo‘qotishni ojizlik deb hisoblashi mumkin.
• Zo‘ravonlikni nizoni hal qilishning samarali yo‘li sifatida o‘rgangani mumkin.
• G‘azab va rad etilish tuyg‘ulari bilan tajovuzsiz kurashish ko‘nikmasiga ega bo‘lmasligi mumkin.

KBT ushbu fikrlarni aniqlash, ularning haqiqiyligini tekshirish va zo‘ravonlikka olib boruvchi avtomatik reaksiyalar zanjirini to‘xtatishni maqsad qiladi.

KBT ning oltita bosqichi

1. Baholash: Zo‘ravonlik modellari, qo‘zg‘atuvchilar (triggerlar), e’tiqodlar va xatarlarni o‘rganish.
2. Qayta konseptuallashtirish: Xatti-harakat faqat sherikdan yoki tashqi holatlardan kelib chiqmayotganini anglash.
3. Ko‘nikmalarni egallash: Muloqot, muammolarni hal qilish, g‘azabni jilovlash va tajovuzsiz javob qaytarishni o‘rganish.
4. Ko‘nikmalarni mustahkamlash va qo‘llash: Rollarga bo‘linib o‘ynash, modellashtirish va mashqlar orqali yangi xatti-harakatlarni sinab ko‘rish.
5. Umumlashtirish va saqlab qolish: O‘rganilgan ko‘nikmalarni turli ziddiyatli vaziyatlarda qo‘llay olish.
6. Monitoring (kuzatuv): O‘zgarishlarni saqlash va takroriy zo‘ravonlik xavfini baholash.

KBT dalillari nega ziddiyatli?

Maqola Smedslund va hamkasblarining sharhiga tayanib, KBT takroriy zo‘ravonlik yoki sherikning jabrlanishini kamaytirmasligini bildiradi.

Biroq ushbu bo‘limdagi tadqiqotlar soni va uslubiyot ma’lumotlari yuqorida aytilgan Bebkok meta-tahlili bilan deyarli bir xil takrorlangan. Shu sababli tadqiqot KBT meta-tahlilini metodologik jihatdan to‘g‘ri keltirgan deb bo‘lmaydi.

Keyinchalik Kotti (Cotti) va hamkasblarining dala tajribasi keltirilib, ushbu ish KBT ni Dulut yondashuvidan samaraliroq deb topgani aytiladi. Maqolaga ko‘ra, KBT ishtirokchilari:

• Kamroq takroriy huquqbuzarlik sodir etganlar,
• zo‘ravonlik o‘rniga qo‘llaniladigan yaxshiroq ko‘nikmalarni egallaganlar,
• nazorat va hukmronlik haqidagi qarashlarini o‘zgartirganlar.

Maqolaning yakuniy xulosasi shuki, KBT ning samaradorligiga oid ilmiy dalillar bir-biriga ziddir.

Nima sababdan bir xil dastur turli tadqiqotlarda turlicha natija berishi mumkin?

• Ishtirokchilarning dastlabki xavf darajalari turlicha bo‘lishi mumkin.
• Dasturlar bir xil nom bilan atalsa-da, ularning ichki mazmuni farq qilishi mumkin.
• Trenerlar va mutaxassislarning tayyorgarlik darajasi teng bo‘lmasligi mumkin.
• Ishtirok ixtiyoriy yoki sud majburiyati bilan bo‘lishi mumkin.
• Dastur muddati va mashg‘ulotlar soni har xil bo‘lishi mumkin.
• Giyohvandlik va boshqa ruhiy salomatlik muammolari bo‘yicha qo‘shimcha davolash choralari mavjud bo‘lishi mumkin.
• Dasturni tashlab ketganlar tahlillarga turlicha kiritilishi mumkin.
• Takroriy zo‘ravonlik politsiya ma’lumotnomasi, sud hukmi yoki jabrlanuvchi xabarnomasi orqali o‘lchanishi mumkin.
• Kuzatuv muddatlari bir-biridan farq qilishi mumkin.
• Zo‘ravonlikka uchragan shaxslar bilan bog‘lanish va ularni kuzatish qiyin kechishi mumkin.

Ijtimoiy o‘rganish va zo‘ravonlik davri

Maqola o‘z siyosiy taklifini asoslaydigan nazariyalardan birinchisi ijtimoiy o‘rganish yondashuvidir. Unga ko‘ra, bolalar yaqin munosabatlardagi xatti-harakatlarni kuzatib, nima normal va qabul qilinadigan ekanligini o‘rganadilar.

Doimiy zo‘ravonlik muhitida o‘sgan bola:

• Nizolar zo‘ravonlik bilan hal qilinishini,
• kuch qarshi tomonni bo‘ysundirish vositasi ekanini,
• tahdid munosabatlarda maqbulligini,
• zo‘ravonlikdan keyin javobgarlikdan bo‘yin tovlash mumkinligini

o‘rganib olishi mumkin.

Bu nazariya bolalikda zo‘ravonlik ko‘rgan har bir inson kelajakda albatta tajovuzkor bo‘ladi degani emas. Maqola buni ehtimoliy o‘rganish yo‘llaridan biri deb ta’kidlaydi.

Nazorat nazariyasi

Nazorat yondashuvida zo‘ravonlikning asosiy maqsadi munosabatdagi hokimiyatni qo‘lga kiritish yoki uni saqlab qolishdir.

Zo‘ravonlik qiluvchi shaxs sherigining:

• Qayerga borishini,
• kimlar bilan uchrashishini,
• qanday kiyinishini,
• ishlash-ishlamasligini,
• pulni qanday sarflashini,
• munosabatdan ketish-ketmasligini

belgilab berishga urinadi.

Zo‘ravonlikka uchragan shaxs esa hujum xavfini kamaytirish uchun o‘z xatti-harakatlarini doimiy ravishda qarshi tomonning ehtimoliy reaksiyasiga qarab moslashtirishga majbur bo‘ladi. Ushbu bo‘ysunish erkin tanlov emas, balki xavfni jilovlash harakatidir.

Bog‘lanish nazariyasi

Maqola erta bolalikda vasiy (ota-ona) bilan o‘rnatilgan bog‘lanish insonning kelajakdagi yaqin munosabatlarga oid kutilmalariga ta’sir qilishini ilgari suradi.

Ishonchsiz yoki xavotirli bog‘lanish tajribasi:

• Tashlab ketilishdan qo‘rqish,
• kuchli rashk,
• boshqalarga ishona olmaslik,
• salbiy o‘zlik qarashi,
• sherikning harakatlarini xavf deb talqin qilish

kabi holatlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Biroq erta bog‘lanish muammolari zo‘ravonlikni muqarrar qilib qo‘ymaydi. Maqola bu nazariyani yagona sabab emas, balki tushuntirish sohalaridan biri sifatida keltiradi.

Identiklik (o‘zlik) nazariyasi

Identiklik nazariyasiga ko‘ra, insonning xatti-harakatlari uning o‘zini va o‘z ijtimoiy rolini qanday anglashiga bog‘liqdir.

Agar inson erkaklik identikligini:

• Har qanday holatda kuchli ko‘rinish,
• hissiy zaiflikni yashirish,
• sherik ustidan yakuniy so‘zga ega bo‘lish,
• bo‘ysunmaslikka kuch bilan javob berish

orqali qurgan bo‘lsa, u tajovuzkor xulq-atvordan o‘z mavqeini himoya qilish vositasi sifatida foydalanishi mumkin.

Aralashuv faqat “zo‘ravonlik qilma” deb aytish bilan cheklanmasdan, insonning yaxshi umr yo‘ldoshi, ota-ona yoki yetuk shaxs bo‘lish ma’nosini yangitdan anglashi uchun yordam berishi lozim.

Qabul qilish va qat’iyat terapiyasi (ACT) nima?

Qabul qilish va qat’iyat terapiyasi — bu insonning og‘ir ichki kechinmalarini yo‘qotishdan ko‘ra, ular bilan yanada moslashuvchan munosabat o‘rnatishini maqsad qilgan xulq-atvor terapiyasi yondashuvidir.

ACT ning asosiy maqsadi psixologik moslashuvchanlikni rivojlantirishdir. Psixologik moslashuvchanlik — bu insonning og‘ir fikrlar, his-tuyg‘ular yoki istaklar paytida ham vaziyatni to‘g‘ri anglab, o‘z xatti-harakatini uzoq muddatli qadriyatlariga qarab tanlay olish qobiliyatidir.

Zo‘ravonlik kontekstida psixologik qotib qolish (moslashuvsizlik) quyidagi ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi:

• G‘azabni albatta tashqariga chiqarish shart deb ishonish,
• rashkni xiyonatning aniq isboti deb hisoblash,
• rad etilish tuyg‘usidan qochish uchun sherikni nazorat qilish,
• uyat yoki ojizlik hissini hujum bilan bostirish,
• “Miyamga keldimi, demak bu to‘g‘ri” deb fikrlash.

ACT ning oltita asosiy jarayoni

ACT mashqlari qanday qo‘llaniladi?

Maqolada qatnashchilar qiyin vaziyatda o‘zlarini tekshirishlari uchun o‘z-o‘zini kuzatish kartalarini olib yurishlari misol qilib ko‘rsatiladi. Inson real yoki faraziy vaziyatni quyidagi savollar orqali tahlil qilishi mumkin:

• Qaysi fikrga butunlay asir bo‘lib qoldim?
• Boshdan kechirgan holatimni qanday baholadim?
• Qaysi tuyg‘u yoki kechinmadan qochishga urindim?
• O‘z xatti-harakatimni qanday oqladim?
• Ushbu harakat meni tanlagan qadriyatlarimga yaqinlashtirdimi?
• Xuddi shu vaziyatda qadriyatlarimga mos qanday harakatni tanlashim mumkin edi?

Ushbu ish fikrning mazmunini butunlay yo‘q qilishdan ko‘ra, uning xulq-atvorga bo‘lgan ta’sirini o‘zgartirishga xizmat qiladi.

ACT KBT va Dulut modelidan qanday farq qiladi?

Maqolada ACT Dulut va KBT ning barcha elementlarini yagona dasturda birlashtirgani da’vo qilinadi. Biroq yanada ehtiyotkor talqin shuki, ACT kuch va nazorat qarashlarini, kognitiv jarayonlarni va xulq-atvor o‘zgarishini o‘zgacha psixologik moslashuvchanlik doirasida ko‘rib chiqadi.

ACTV va umumiy ACT o‘rtasidagi farq

Maqolaning ayrim manbalari ACTV, ya’ni Achieving Change Through Value-Based Behavior deb nomlangan maxsus dasturni o‘rganadi. ACTV — bu Qabul qilish va qat’iyat terapiyasi tamoyillarining yaqin sherigiga nisbatan zo‘ravonlik qilgan erkaklarga moslashtirilgan dasturiy shaklidir.

Ushbu farq muhimdir:

• ACT keng qamrovli terapiya modelidir.
• ACTV esa muayyan maqsadli guruh va huquqbuzarlik turiga qarab tuzilgan aniq aralashuvdir.
• ACTV bo‘yicha olingan natijalar barcha umumiy ACT qo‘llanishlari bir xil natija berishini anglatmaydi.
• Dasturning mazmuni, mutaxassisning tayyorgarligi va nazorati natijalarning ajralmas qismidir.

PDF asosiy matnida ko‘pincha umumiy “ACT” atamasi ishlatilsa-da, adabiyotlar ro‘yxatida ACTV nomi uchraydi. Shu sababli aniq dastur natijalari bilan umumiy terapiya dalillarini bir-biriga adashtirmaslik lozim.

ACT va ACTV bo‘yicha tajovuzkorlarga aralashuv xulosalari

Maqola Zarling va Rassel (Zarling and Russell) tadqiqotiga tayanib, ACT dasturida qatnashgan erkaklarning:

• Boshqa zo‘ravonlik jinoyatlari bilan kamroq to‘qnash kelganini,
• hujum, talonchilik va giyohvandlik bilan bog‘liq boshqa jinoiy qilmishlarni kamroq sodir etganini,
• ularning sheriklari Dulut ishtirokchilarining sheriklariga qaraganda kamroq yaqin sherik zo‘ravonligi haqida xabar berganini

qayd etadi.

Lourens (Lawrence) va hamkasblarining tadqiqotida esa an’anaviy dasturni oxirigacha tugatmaganlarda takroriy jinoyat ko‘rsatkichi yuqori bo‘lgani, ACTV guruhida esa dasturning faqat bir qismini olgan qatnashchilarda bunday salbiy holat kuzatilmagani bildiriladi.

Maqola bu natijalarni ACT dasturni tashlab ketish muammosiga nisbatan ancha chidamli bo‘lishi mumkin deb talqin qiladi.

Shunday bo‘lsa-da, dasturni qisman o‘tashning o‘zi yetarli degan xulosaga juda ehtiyotkorlik bilan yondashish kerak. Qisman qatnashish qaysi ishtirokchilar uchun, qanday xavf darajasida va qanday xavfsizlik sharoitlarida yetarli ekani matnda ochib berilmagan.

ACT ning ota-onalar uchun keltirilgan natijalari

Maqolada munosabatlarda zo‘ravonlikni boshdan kechirgan ota-onalar bilan olib borilgan ACT tadqiqoti ham keltiriladi.

Matnga ko‘ra, munosabatlardagi zo‘ravonlik va travma:

• Ota-onalikdan olinadigan qoniqishni kamaytirishi mumkin.
• Depressiv holatlarni kuchaytirishi mumkin.
• Bola bilan muloqotdan chekinishga olib kelishi mumkin.
• Qo‘pol ota-onalik xatti-harakatlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
• Ijobiy va qo‘llab-quvvatlovchi tarbiya usullarini qiyinlashtirishi mumkin.

ACT olgan ota-onalarning yanada ijobiy tarbiya xatti-harakatlarini ko‘rsatgani aytiladi. Biroq bu xulosa ACT oilaviy zo‘ravonlikka uchragan barcha insonlarning travmasini to‘liq davolaydi yoki bolalardagi barcha oqibatlarni bartaraf etadi degan ma’noni anglatmaydi.

Maqola taklif qilgan siyosatning maqsadli guruhlari

Siyosiy taklifda bir nechta maqsadli guruh mavjud:

• Oilaviy zo‘ravonlik jinoyati uchun sudlangan shaxslar,
• sud tomonidan aralashuv dasturlariga yo‘naltirilganlar,
• oilaviy zo‘ravonlikda ayblangan, ammo sud hukmi chiqarilmagan shaxslar,
• ruhiy salomatlik mutaxassislari tomonidan yo‘naltirilganlar,
• travma va munosabatlar qiyinchiligini boshdan kechirayotgan jabrlanuvchilar,
• munosabatlarda zo‘ravonlik tajribasiga ega bo‘lgan ota-onalar.

Bu guruhlarning xatarlari, huquqiy maqomi va terapiyaga bo‘lgan ehtiyojlari mutlaqo bir xil emas. Ularni yagona dastur va bir xil qatnashish tartibi bilan qamrab olish to‘g‘ri bo‘lmasligi mumkin.

Sud hukmisiz majburiy ishtirok taklifi

Tadqiqot oilaviy zo‘ravonlik bo‘yicha ayblov qo‘yilgan, ammo jazo berilmagan shaxslarning ham kelajakdagi hujumlarning oldini olish maqsadida ACT dasturlariga jalb etilishini taklif qiladi.

Ushbu taklif javobsiz qoldirgan asosiy savollar quyidagilardir:

• Dasturda ishtirok etishni qaysi organ majburiy qilib belgilaydi?
• Faqatgina da’vo yoki ayblovning o‘zi majburiy aralashuv uchun yetarlimi?
• Asossiz yoki g‘arazli ayblovlar qanday ajratib olinadi?
• Insonning qaror ustidan shikoyat qilish huquqi bormi?
• Terapiya yozuvlari jinoiy tergovda ishlatilishi mumkinmi?
• Maxfiylik qanday himoya qilinadi?
• Xavf darajasi past bo‘lsa, yumshoqroq choralardan foydalanish mumkinmi?
• Dastur jabrlanuvchining xavfsizligini haqiqatan oshirgani qanday o‘lchanadi?

Bu savollarga javob berilmagani sababli taklif amaliy davlat siyosati emas, balki keng profilaktik niyat darajasida qolmoqda.

Zo‘ravonlikka uchraganlarni qo‘llab-quvvatlash

Maqolaning boshidagi siyosiy taklif jabrlanuvchilarga posttravmatik stress alomatlarini kamaytirish va kelajakda sog‘lom munosabatlar o‘rnatish uchun KBT berishni tavsiya qiladi.

Keyingi bo‘limlarda esa ACT ning travma ko‘rgan ota-onalar va jabrlanuvchilar uchun ham foydali ekani aytiladi.

Bu ikki yondashuvning:

• Kimlarga nisbatan qo‘llanilishi,
• qaysi alomatlarga qarab tanlanishi,
• birgalikdami yoki alohida berilishi,
• zo‘ravonlik davom etayotgan bir paytda terapiya berish xavfsizmi-yo‘qmi,
• boshpana va huquqiy himoya bilan qanday bog‘lanishi

ochib berilmagan.

Terapiya xavfsizlik, iqtisodiy mustaqillik, boshpana, bolalarni himoya qilish yoki huquqiy ko‘makning o‘rnini bosa olmaydi. Maqola ushbu yo‘nalishlarni yaxlit jabrlanuvchilarni qo‘llab-quvvatlash tizimida birlashtirmagan.

Madaniy moslashtirish

Tadqiqot ACT turli jamiyatlarda qo‘llanilishi mumkinligini, ammo madaniy qadriyatlar va zo‘ravonlik haqidagi qarashlarga moslashtirilishi zarurligini ta’kidlaydi.

Madaniy moslashtirish shunchaki til tarjimasi emas. U quyidagi sohalarni qamrab oladi:

• Gender rollari,
• oila va nikoh tushunchasi,
• ajrashishga nisbatan salbiy munosabat (stigma),
• katta oilaning (qarindoshlarning) munosabatlarga aralashuvi,
• obro‘ va erkaklik tushunchalari,
• yordam so‘rashga bo‘lgan munosabat,
• huquq va tibbiyot tizimiga bo‘lgan ishonch.

Shu bilan birga, madaniyat zo‘ravonlikni oqlovchi yoki javobgarlikni bekor qiluvchi bahona bo‘lib xizmat qilmasligi lozim.

Siyosatni amalga oshirish uchun zarur, ammo tushuntirilmagan elementlar

• Dasturga qabul qilish va chetlashtirish mezonlari,
• standartlashtirilgan zo‘ravonlik va o‘lim xavfini baholash vositalari,
• yuqori xavfli holatlar uchun shoshilinch xavfsizlik protokoli,
• mutaxassislarni tayyorlash va sertifikatlashtirish,
• dastur davomiyligi va mashg‘ulotlar soni,
• metodika talablariga rioya etilishini (fidelity) nazorat qilish,
• giyohvandlik va ruhiy salomatlik muolajalari bilan muvofiqlashtirish,
• bolalarni himoya qilish tizimi bilan aloqa,
• jabrlanuvchi bilan xavfsiz va maxfiy monitoring olib borish,
• dastur xarajati va moliyalashtirish modeli,
• mashg‘ulotlarni tashlab ketgan taqdirda qo‘llaniladigan choralar,
• uzoq muddatli takroriy zo‘ravonlik monitoringi,
• mustaqil ta’sirni baholash tadqiqotlari.

Takroriy zo‘ravonlik qanday o‘lchanishi lozim?

Tajovuzkorlar dasturlarining muvaffaqiyatini bitta ma’lumot manbasi orqali ishonchli o‘lchab bo‘lmaydi.

Tadqiqotda muhokama qilingan ilmiy ishlarda ushbu o‘lchovlarning turlicha qo‘llanilishi natijalarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri taqqoslashni qiyinlashtiradi.

Iqtisodiy samaradorlik

Maqolada Dulut va KBT tahlillarida xarajat ma’lumotlari yo‘qligi ochiq aytilgan. ACT siyosati uchun ham:

• Mutaxassislarni tayyorlash,
• mashg‘ulotlar narxi,
• sud va probatsiya xizmatlari koordinatsiyasi,
• dasturni tashlab ketish xarajatlari,
• jabrlanuvchilarni kuzatish tizimi,
• oldini olingan zo‘ravonlikning iqtisodiy foydasi

hisoblab chiqilmagan.

Dasturning nazariy jihatdan samarali ko‘rinishi uning keng miqyosda qo‘llanilishi mumkinligini yoki iqtisodiy jihatdan foydali ekanini anglatmaydi.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Oilaviy zo‘ravonlikni faqatgina jahl muammosi deb baholamasligi.
• Kuch, nazorat, kognitsiya, o‘rganish, bog‘lanish va identiklik nazariyalarini bitta muhokamada jamlashi.
• Dulut modeli bilan KBT o‘rtasidagi nazariy farqlarni tushunarli ko‘rsatib berishi.
• Avvalgi aralashuv dasturlarining ziddiyatli natijalarini ochiq e’tirof etishi.
• Psixologik moslashuvchanlikni tajovuzkorlar xulq-atvorini o‘zgartirish mexanizmi sifatida tahlil qilishi.
• ACT ning oltita asosiy jarayonini zo‘ravonlik xatti-harakati bilan bog‘lashi.
• Dasturni to‘liq tamomlash muammosi natijalarga ta’sir qilishini qayd etishi.
• Madaniy moslashtirish zarurligini tan olishi.
• Jabrlanuvchilar va bolalarning ruhiy oqibatlarini siyosiy muhokamaga kiritishi.
• Kelgusi tadqiqotlar uchun yangi yo‘nalishga e’tibor qaratishi.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari

• Ilmiy taqrizdan o‘tgan yakuniy jurnal maqolasi emas.
• Muallifning o‘ziga tegishli xususiy ma’lumotlar bazasi yoki tanlanmasi yo‘q.
• Tizimli adabiyotlar tahlili (systematic review) metodologiyasi yoritilmagan.
• Manbalarni tanlab olish mezonlari ko‘rsatilmagan.
• Tadqiqotlar sifati bo‘yicha tizimli xatarlar baholanmagan.
• Smedslund sharhining uslubiy ma’lumotlari Bebkok meta-tahlili bilan aralashtirib yuborilgan.
• Dulut modelining ta’siri eski va kichik hajmli natijalarga asoslanib haddan tashqari qat’iy talqin qilingan.
• ACT, ACTV va umumiy qadriyatlarga asoslangan aralashuvlar bir-biridan yetarlicha ajratilmagan.
• ACT natijalari asosan sud orqali yo‘naltirilgan erkaklar tanlanmasiga tayanadi.
• Ayollar, LGBTQ+ yoki turli oila tuzilmalaridagi tajovuzkorlar haqida yetarli dalillar berilmagan.
• Zo‘ravonlik turi, uning og‘irligi va o‘lim xavfi bo‘yicha kichik guruhlar ajratilmagan.
• Jabrlanuvchilar xavfsizligi siyosatning asosiy natija ko‘rsatkichi qilib belgilanmagan.
• Tajovuzkorlar va jabrlanuvchilarga beriladigan terapiya modellari matn davomida bir xil emas.
• “Ayblangan, ammo sudlanmagan” shaxslarga majburiy terapiya taklifining huquqiy asosi ko‘rsatilmagan.
• Asossiz ayblovlar va protsessual kafolatlar muhokama qilinmagan.
• Dastur kim tomonidan, qancha muddat va qanday standartlar bilan o‘tkazilishi aniqlashtirilmagan.
• Trenerlar tayyorgarligi va dasturga sadoqat mezonlari ishlab chiqilmagan.
• Bolalar xavfsizligi va bolalarni himoya qilish organlarining roli batafsil berilmagan.
• Boshpana, iqtisodiy yordam va huquqiy himoya kabi jabrlanuvchilar xizmatlari modelga kiritilmagan.
• Xarajat va iqtisodiy samaradorlik tahlil qilinmagan.
• Uzoq muddatli monitoring va mustaqil baholash rejasi mavjud emas.

Tadqiqot nima demoqda?

• Oilaviy zo‘ravonlik kuch va nazorat modeli ekanligini aytmoqda.
• Dulut modeli gender tengsizligi va hukmronlik qarashlarini o‘zgartirishga intilishini tushuntirmoqda.
• KBT zo‘ravonlikka olib boruvchi fikrlar zanjiri va ko‘nikmalar yetishmovchiligini to‘g‘rilashga urinishini ta’kidlamoqda.
• Dulut va KBT bo‘yicha tadqiqotlar mutlaq bir xil natija bermaganini tan olmoqda.
• Bolalikda ko‘rilgan zo‘ravonlik kelgusidagi munosabatlarga ta’sir qilishi mumkinligini ilgari surmoqda.
• Bog‘lanish, nazorat va identiklik jarayonlari zo‘ravonlik xulq-atvorida rol o‘ynashini aytmoqda.
• Psixologik moslashuvchanlik tajovuzkorlikni kamaytirishda muhim bo‘lishi mumkinligini ta’kidlamoqda.
• ACT og‘ir his-tuyg‘ular va fikrlarga qaramasdan qadriyatlarga asoslangan yo‘lni tanlashni o‘rgatishini ko‘rsatmoqda.
• ACT yoki ACTV dasturlari takroriy jinoyatlarni kamaytirishda umidli natijalar berganini qayd etmoqda.
• Zo‘ravonlik qiluvchilarga ACT asosidagi dasturlar tatbiq etilishini taklif qilmoqda.
• Zo‘ravonlikka uchraganlarning travma va ota-onalik ehtiyojlari ham qo‘llab-quvvatlanishi lozimligini uqtirmoqda.
• Aralashuvlarni madaniy muhitga moslashtirish zarurligini bildirmoqda.

Tadqiqot nima demayapti?

• ACT barcha oilaviy zo‘ravonlik qiluvchilar uchun mutlaq samarali ekanini isbotlamayapti.
• Dulut modeli boshqa barcha aralashuvlardan mutlaq ustun ekanini ko‘rsatmayapti.
• KBT hech qanday sharoitda ish bermaydi deb aytmayapti.
• Bolalikda zo‘ravonlik ko‘rgan har bir odam kelajakda zo‘ravonlik qiladi deb hisoblamayapti.
• Ruhiy salomatlik muammolari oilaviy zo‘ravonlikning yagona sababi ekanini ilgari surmayapti.
• ACT jabrlanuvchilarning xavfsizlik, boshpana va moddiy yordam ehtiyojlarini to‘liq qoplaydi deb da’vo qilmayapti.
• Zo‘ravonlik qiluvchi bilan jabrlanuvchining birga terapiya olishini tavsiya etmayapti.
• Dastur qotillik yoki og‘ir tan jarohati yetkazish xavfini kamaytirishini to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchamayapti.
• Ayblov qo‘yilgan har bir shaxs haqiqatan ham zo‘ravonlik sodir etganini isbotlamayapti.
• Sud hukmisiz majburiy terapiya qonuniy yoki samarali ekanini sinab ko‘rmayapti.
• Taklif etilgan siyosatning moliyaviy xarajatlarini hisoblamayapti.
• Milliy miqyosda qo‘llanilgan ACT siyosatining yakuniy natijalarini baholamayapti.

Siyosat nuqtayi nazaridan asosiy saboq

Tadqiqotning eng katta hissasi shundaki, oilaviy zo‘ravonlikka qarshi dasturlar faqat axborot berish yoki g‘azabni jilovlashni o‘rgatish bilan cheklanmasligi kerakligini ko‘rsatib beradi.

Kuch va nazorat qarashlari, kognitiv buzilishlar, kechinmalardan qochish, identiklik, bog‘lanish va xatti-harakat ko‘nikmalari bitta holatda birgalikda rol o‘ynashi mumkin. Shu bilan birga, barcha qatnashchilarga bitta shablon dasturni qo‘llash ham yetarli emas.

Dalillarga asoslangan siyosat quyidagi tizimlarni bir vaqtda talab qiladi:

• Shaxsiy va munosabatlar darajasidagi xatarlarni baholash,
• jabrlanuvchi xavfsizligini mustaqil ravishda kuzatib borish,
• tajovuzkorning ehtiyoji va xavfiga qarab to‘g‘ri aralashuvni tanlash,
• mutaxassislarni tayyorlash va dastur standartlariga qat’iy rioya qilish,
• politsiya va sud ma’lumotlarini jabrlanuvchilar hisobotlari bilan to‘ldirish,
• dasturni tashlab ketish holatlari uchun xavfsizlik protokollarini yaratish,
• giyohvandlik va ruhiy salomatlik xizmatlari bilan koordinatsiya,
• bolalarning xavfsizligi va farovonligini ta’minlash,
• uzoq muddatli va mustaqil ta’sirni baholash.

Tadqiqotning usullari va natijalari

Tadqiqot dizaynining xulosasi

Tadqiqot bosib o‘tgan tahliliy yo‘l

1. Oilaviy zo‘ravonlikning ko‘lami va ijtimoiy ahamiyati tushuntirilgan.
2. Dulut modelining nazariyasi va amaliy komponentlari bayon etilgan.
3. Dulut yondashuviga oid avvalgi meta-tahlillar va monitoring ishlari umumlashtirilgan.
4. KBT nazariyasi va uning oltita amaliy bosqichi ko‘rsatilgan.
5. KBT bo‘yicha meta-tahlil va amaliy izlanishlarning ziddiyatli natijalari keltirilgan.
6. Ijtimoiy o‘rganish, nazorat, bog‘lanish va identiklik nazariyalari muhokama qilingan.
7. ACT ning psixologik moslashuvchanlik yondashuvi tushuntirilgan.
8. ACT ning oltita asosiy jarayoni va namunaviy mashqlari taqdim etilgan.
9. ACT va ACTV bo‘yicha tanlangan tadqiqotlar xulosalari berilgan.
10. ACT ni davlat siyosati sifatida qo‘llash taklif etilgan.
11. Madaniy moslashtirish, tanlanma cheklovlari va sababiyat muammolari qayd etilgan.

Tadqiqotda qo‘llanilgan asosiy dalillar

Dulut va KBT bo‘yicha xulosalarning xususiyati

Tadqiqotning Dulut va KBT bo‘yicha asosiy xulosasi shuki, har ikki yondashuv uchun ham to‘liq bir xil va qat’iy dalillar mavjud emas.

Ushbu natijalar ikki yondashuvning mazmunidan tashqari dasturning qanday qo‘llanilishi, ishtirokchilar tanlovi va o‘lchash usullari ham hal qiluvchi ekanini ko‘rsatadi.

ACT siyosiy taklifining dalillar zanjiri