Qishloq xoʻjaligi tuprogʻiga yillar davomida oʻsimliklar oʻzlashtira oladiganidan ko‘proq fosfor berilsa, foydalanilmay qolgan fosforning bir qismi tuproqda toʻplanib, uzoq muddatli zaxira hosil qilishi mumkin. Ilmiy adabiyotlarda o‘tmishdan to‘plangan bu fosfor yuki ko‘pincha legacy phosphorus yoki qisqacha legacy P deb ataladi. Bu zaxira dastlab qishloq xoʻjaligi uchun oziqa moddasi manbai sifatida ko‘rilishi mumkin; biroq to‘planish o‘simlik ehtiyojidan ancha oshganda iqtisodiy samarasizlik va atrofdagi yer usti suvlariga fosfor yo‘qotilishi xavfi birgalikda yuzaga keladi.

Ushbu tadqiqot Janubiy Koreya qishloq xoʻjaligi tuproqlaridagi fosfor to‘planishini global miqyosda taqqoslash uchun muhim uslubiy muammoni hal qilishga uringan. Janubiy Koreyada muntazam tuproq tahlillarida mamlakatga xos modified Lancaster P usuli qo‘llanadi. Dunyoning ko‘plab ma’lumotlar to‘plamlarida esa Olsen P yoki Mehlich-3 P ishlatiladi. Bu usullar bir xil tuproqqa qo‘llanganda turli sonli natijalar bergani sababli Koreyaning milliy ma’lumotlarini boshqa mamlakatlar bilan bevosita taqqoslash mumkin emas.

Shu sababli tadqiqotchilar avval Janubiy Koreyaning 118 qishloq xoʻjaligi tuprog‘ida modified Lancaster, Olsen va Mehlich-3 tahlillarini birgalikda o‘tkazib, usullar o‘rtasida konversiya munosabatlarini ishlab chiqqan. Keyin bu modellar Janubiy Koreyaning milliy tuproq monitoringi ma’lumotlar bazasidagi 6727 qishloq xoʻjaligi tuprog‘iga qo‘llangan.

Tadqiqotda foydalanilgan xalqaro ma’lumotlar to‘plamlari bilan standartlashtirilgan taqqoslashda taxminiy o‘rtacha Olsen P qiymatlari issiqxona tuproqlarida 233 ± 106 mg P/kg, mevali bog‘ tuproqlarida 158 ± 77 mg P/kg, boshqa dala tuproqlarida 147 ± 86 mg P/kg va sholi tuproqlarida 45 ± 37 mg P/kg deb hisoblangan. Taqqoslangan global hududlarda Yevropa o‘rtachasi 38 ± 33 mg P/kg, AQSh 18 ± 22 mg P/kg, Xitoy 12 ± 27 mg P/kg va Avstraliya 8 ± 9 mg P/kg bo‘lgan.

Bu natija “dunyodagi har bir dala o‘lchandi va Koreya aniq birinchi o‘rinda” degani emas. Natija tadqiqotda qo‘llangan global ma’lumotlar bazalari, konversiya modellari va namuna olish sharoitlari doirasida Janubiy Koreyada, ayniqsa intensiv ishlab chiqarish olib boriladigan issiqxona, bog‘ va dala tizimlarida o‘simlik uchun o‘zlashtiriladigan fosforning nihoyatda yuqori to‘planishi mavjudligini ko‘rsatadi.

Legacy fosfor nima?

Fosfor o‘simliklar uchun asosiy oziqa elementidir. Biroq o‘simlik bir ishlab chiqarish davrida oladigan fosfor miqdori tuproqqa o‘g‘it yoki organik material bilan kiritilgan miqdordan kam bo‘lsa, tizimda musbat fosfor balansi yuzaga keladi. Bu holat yillar davomida davom etsa, fosfor tuproqda to‘planadi.

Tuproqqa kiritilgan fosforning hammasi doimo o‘simlik oson o‘zlashtira oladigan erigan shaklda qolmaydi. Fosfat ionlari temir va alyuminiy oksidlariga bog‘lanishi, kalsiy bilan cho‘kishi yoki boshqa qattiq fazalarda ushlanib qolishi mumkin. Shu sababli umumiy fosfor miqdori bilan biror tuproq testi o‘lchaydigan o‘simlik uchun o‘zlashtiriladigan fosfor miqdori bir xil tushuncha emas.

Legacy P o‘tmishda kiritilgan fosfor manbalaridan kelib chiqqan va tuproq tizimida qolgan shu to‘plangan fosfor zaxirasini ifodalaydi. Uning bir qismi kelajakda o‘simliklar uchun mavjud bo‘lishi mumkin; bir qismi esa kuchli bog‘langan holda qolishi mumkin.

Nega faqat umumiy fosforni ko‘rish yetarli emas?

Tuproqdagi umumiy fosfor miqdorining yuqori bo‘lishi uning hammasi o‘simliklar tomonidan o‘zlashtirilishi mumkin degani emas. Shu sababli qishloq xoʻjaligida o‘g‘itlash bo‘yicha qarorlarda ko‘pincha tuproqning ma’lum kimyoviy eritma bilan ekstraksiya qilinadigan fosfor havzasi o‘lchanadi.

Olsen, Mehlich-3 va Modified Lancaster testlari shu maqsadda ishlab chiqilgan usullardir. Biroq ekstraksiya eritmalari va ish sharoitlari turlicha bo‘lgani uchun ular bir xil tuproqdan bir xil miqdorda fosfor ajratib olmaydi. Demak, bir usulda 100 mg P/kg o‘lchangan tuproq boshqa usulda ham 100 mg P/kg berishi shart emas.

Janubiy Koreyaning Fosfor Ma’lumotlarini Nega Dunyo Bilan Bevosita Taqqoslab Bo‘lmas Edi?

Janubiy Koreyaning muntazam qishloq xoʻjaligi tuproq monitoringida Modified Lancaster usuli qo‘llanadi. Bu usul Janubiy Koreya sharoitlariga moslashtirilgan maxsus ekstraksiya tizimi bo‘lib, global tuproq fosfori ma’lumotlar bazalarining ko‘pchiligida ishlatilmaydi. Aksincha, Olsen P xalqaro agronomik tadqiqotlarda va keng ko‘lamli taqqoslashlarda keng qo‘llanadi.

Shu sababli Koreyaning milliy ma’lumotlar bazasidagi Lancaster natijalarini Yevropa, Xitoy, Avstraliya yoki AQShning Olsen P natijalari bilan bevosita yonma-yon qo‘yish metodologik jihatdan to‘g‘ri emas.

Tadqiqotchilar avval uch usulni bir xil 118 tuproqda taqqoslab, umumiy o‘lchov ko‘prigini yaratgan.

Tadqiqotdagi 118 tuproqda ekstraksiya qilingan fosforning o‘rtacha miqdori Mehlich-3 usulida 360 ± 364 mg P/kg, Modified Lancaster bilan 186 ± 164 mg P/kg va Olsen usulida 112 ± 81 mg P/kg bo‘lgan.

Bu farq usullardan biri “to‘g‘ri”, boshqasi “noto‘g‘ri” ekanini ko‘rsatmaydi. Har bir ekstraksiya tizimi turli kimyoviy fosfor havzalariga turli darajada kira oladi.

Modified Lancaster Natijalari Olsen P ga Qanday O‘tkazildi?

Uch ekstraksiya usuli o‘rtasida kuchli statistik munosabatlar topilgan. Modified Lancaster bilan Olsen o‘rtasidagi munosabat koeffitsiyenti tadqiqotda quyidagicha berilgan:

Olsen P = 0,79 × Lancaster P + 0,28; R² = 0,83

deb xabar qilingan.

Biroq bu tenglama xom mg/kg qiymatlariga bevosita qo‘llanadigan oddiy chiziqli konversiya emas. Fosfor ma’lumotlari taqsimoti o‘ng tomonga qiyshayganligi sababli qiymatlar tahlildan oldin log-transformatsiya qilingan. Milliy ma’lumotlar to‘plamiga qo‘llashda Modified Lancaster P avval log masshtabiga o‘tkazilgan, regressiya konversiyasi bajarilgan va olingan Olsen P qiymati keyin yana asl masshtabga qaytarilgan.

Bu tafsilot muhim; chunki tenglamani log-transformatsiyani hisobga olmasdan xom qiymatlarga qo‘llash tadqiqotdagi milliy Olsen P baholarini qayta hosil qilmaydi.

118 tuproq milliy ma’lumotlar to‘plamini ifodalaganmi?

Konversiya tenglamalarini yirik milliy ma’lumotlar bazasiga qo‘llash uchun 118 tuproq mamlakat bo‘yicha tuproqlardan butunlay farq qiluvchi namuna guruhi bo‘lmasligi kerak. Tadqiqotchilar buni tuproq sinflari, pH, organik modda, almashinuvchan kationlar, tekstura va boshqa fizik-kimyoviy xususiyatlar bo‘yicha baholagan.

Tuproq taksonomiyasi, asosiy kimyoviy xususiyatlar, PCA tahlili va Random Forest taqqoslashlari 118 namunaning milliy ma’lumotlar to‘plamidagi tuproq xilma-xilligi bilan umuman olganda keng mos kelishini ko‘rsatgan. Shunga qaramay, bu holat har bir hudud va har bir ishlab chiqarish tizimi 118 namunada bir xil zichlikda ifodalangan degani emas.

Janubiy Koreya Qishloq Xoʻjaligi Tuproqlarida Qancha Olsen P Hisoblandi?

Milliy ma’lumotlar to‘plami to‘rtta asosiy yer foydalanish guruhidan iborat bo‘lgan:

• 2110 sholi tuprog‘i,
• 1760 boshqa dala tuprog‘i,
• 1473 mevali bog‘ tuprog‘i,
• 1384 issiqxona tuprog‘i.

Shunday qilib, jami 6727 qishloq xoʻjaligi tuprog‘i baholangan.

Issiqxona tuproqlarining Modified Lancaster o‘rtacha qiymati ham 499 ± 565 mg P/kg bilan foydalanish sinflari orasida eng yuqori qiymat bo‘lgan. Tadqiqotchilar issiqxona tizimlarida o‘g‘it va kompostni intensiv qo‘llashni fosforning yuqori to‘planishi bilan bog‘laydi.

Koreya Tuproqlarining Taxminan %90 i “Ortiqcha Fosforli” Bo‘lishi Nimani Anglatadi?

Bu ibora ishlatilgan agronomik chegaraga bog‘liq. Tadqiqot bir xil tuproqlarni ikki xil mos yozuv tizimi bilan tasniflagan va bu ikki natijani bir-biriga aralashtirmaslik kerak.

Janubiy Koreyaning o‘z agronomik chegaralari qo‘llanganda

Tadqiqotda foydalanilgan Koreya tavsiyalariga o‘tkazilgan Olsen P chegaralari sholi uchun taxminan 32–43 mg P/kg, birlashtirilgan upland sinfi uchun esa 52–145 mg P/kg darajasida.

Ushbu milliy mezonlarga ko‘ra:

• sholi tuproqlarining taxminan %38 i optimaldan yuqori yoki haddan tashqari yuqori,
• upland sinfidagi tuproqlarning taxminan %59 i optimaldan yuqori yoki haddan tashqari yuqori

deb tasniflangan.

Global agronomik chegaralar qo‘llanganda

Tadqiqotchilar xuddi shu tuproqlarni jahon adabiyotida qo‘llanadigan pastroq Olsen P optimumlari bilan ham taqqoslagan. Sholi uchun 15 mg P/kg va asosiy boshqa ekinlar uchun taxminan 25–50 mg P/kg oraliqlari ishlatilgan.

Ushbu mos yozuv tizimi qo‘llanganda sholi tuproqlarining taxminan %89,8 i, upland guruhining taxminan %92,2 si global optimumdan yuqori bo‘lib qolgan.

Shu sababli “Koreya qishloq xoʻjaligi tuproqlarining taxminan %90 i ortiqcha fosforli” degan natija tadqiqotda qo‘llangan xalqaro taqqoslash chegaralariga ko‘ra berilgan. Bu foiz Koreyaning o‘z amaldagi tuproq tasniflash tizimidan bevosita kelib chiqmaydi.

Janubiy Koreyaning Olsen P Darajasi Global Hududlar Bilan Qanday Taqqoslandi?

Tadqiqotchilar asosiy global taqqoslash uchun turli tuproq testlaridan standartlashtirilgan Olsen P yozuvlarini o‘z ichiga olgan xalqaro ma’lumotlar bazasidan foydalangan.

Bu taqqoslashda Koreyaning barcha foydalanish sinflari o‘rtacha qiymatlari taqqoslangan global hududlar o‘rtacha qiymatlaridan yuqori. Issiqxona tuproqlarining 233 mg P/kg o‘rtacha qiymati Yevropaning 38 mg P/kg o‘rtacha qiymatidan taxminan 6,1 baravar yuqori.

Biroq bu jadval “Yevropaning hech bir joyida 233 mg/kg uchramaydi” yoki “Koreyadagi har bir dala Yevropadagi har bir daladan yuqori” degani emas. Global o‘rtacha qiymatlar katta geografik hududlardagi geterogenlikni yashirishi mumkin. Yevropa va Shimoliy Amerikada ham intensiv chorvachilik yoki uzoq muddatli yuqori o‘g‘itlash sabab juda yuqori fosforli mahalliy issiq nuqtalar mavjud.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tuproq namunalarini olish

Konversiya munosabatlarini ishlab chiqish uchun 118 qishloq xoʻjaligi tuprog‘i ishlatilgan. Ularning 34 tasi sholi, 84 tasi aerob qishloq xoʻjaligi tuprog‘i bo‘lgan. Aerob guruh ichida 22 mevali bog‘, 27 issiqxona va 35 boshqa dala tuprog‘i mavjud.

Tuproqlar yuqori 0–15 cm qatlamdan olingan, havoda quritilgan va 2 mm dan kichik zarracha o‘lchamigacha elangan.

Modified Lancaster tahlili

5 g tuproq 20 mL ekstraksiya eritmasi bilan 10 daqiqa davomida 120 rpm da chayqatilgan. Ekstraksiya eritmasi 0,35 M sirka kislotasi, 0,16 M sut kislotasi, 0,03 M ammoniy ftorid, 0,05 M ammoniy sulfat va 0,21 M natriy gidroksidni o‘z ichiga olgan; pH 4,25 ga sozlangan.

Ekstraksiya qilingan fosfat molibdat kolorimetriyasi bilan o‘lchangan.

Olsen P tahlili

1 g quruq tuproq pH 8,5 ga sozlangan 20 mL 0,5 M NaHCO3 bilan 30 daqiqa davomida 120 rpm da chayqatilgan. Namunalar 3000 × g da 5 daqiqa sentrifugalangan va supernatantdagi fosfat kolorimetrik usulda aniqlangan.

Mehlich-3 tahlili

2 g quruq tuproq 20 mL Mehlich-3 eritmasi bilan xona haroratida 5 daqiqa ekstraksiya qilingan. Eritma sirka kislotasi, ammoniy nitrat, ammoniy ftorid, nitrat kislotasi va EDTA ni o‘z ichiga oladi. Namunalar 3000 × g da 10 daqiqa sentrifugalangan.

Fosfor bilan to‘yinganlik darajasi

Tuproqning fosfor yukini temir va alyuminiyning bog‘lash qobiliyatiga nisbatan baholash uchun fosfor bilan to‘yinganlik darajasi — DPS — hisoblangan:

DPS (%) = P / [0,5 × (Al + Fe)] × 100

Ushbu hisobda P, Al va Fe qiymatlari mmol/kg da ifodalangan.

Usullarning o‘zaro munosabati

Modified Lancaster, Olsen va Mehlich-3 natijalari kuchli korrelyatsiya ko‘rsatgan. Modified Lancaster–Mehlich-3 munosabati eng kuchli bo‘lgan, Modified Lancaster–Olsen munosabatida esa R² = 0,83 hisoblangan.

Tadqiqotchilar 91 kislotali va 26 ishqoriy tuproqda munosabatlarni alohida sinab ko‘rgan va o‘rganilgan namuna to‘plamida pH sinfiga ko‘ra regressiya qiyaligi yoki kesishish nuqtalari sezilarli darajada farq qilmaganini bildirgan. Biroq ishqoriy tuproqlar sonining kamroq bo‘lishi statistik quvvatni cheklashi mumkin.

Sholi tuproqlari bilan boshqa qishloq xoʻjaligi tuproqlari nega farq qiladi?

Sholi tuproqlarida o‘rtacha Olsen P pastroq bo‘lishiga qaramay, bir xil Olsen P darajasida umumiy fosfor miqdori boshqa qishloq xoʻjaligi tuproqlariga qaraganda yuqori bo‘lgan.

Tadqiqot buni qisman sholi yetishtirishdagi davriy suv bosishi va anaerob sharoitlar temir oksidlarining tuzilishini o‘zgartirishi bilan izohlaydi. Sholi tuproqlarida ko‘proq uchraydigan yomon kristallangan temir oksidlari fosfatni kuchli bog‘lashi mumkin.

Shuning uchun faqat Olsen P ga qaralganda sholi tuprog‘idagi umumiy tarixiy fosfor to‘planishining bir qismi ko‘rinmay qolishi mumkin.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Modified Lancaster, Olsen va Mehlich-3 o‘rtasida kuchli statistik munosabatlarni o‘rnatish mumkin.
• Konversiya tenglamalari Koreyaning milliy Lancaster ma’lumotlar to‘plamini Olsen P ekvivalentlari bilan baholash imkonini bergan.
• Issiqxona, mevali bog‘ va boshqa dala tuproqlarida o‘simlik uchun o‘zlashtiriladigan fosforning juda yuqori to‘planishi mavjud.
• Tadqiqotda qo‘llangan global ma’lumotlar to‘plamlari doirasida Koreya qishloq xoʻjaligi tizimlari juda yuqori Olsen P darajalarini ko‘rsatgan.
• Xalqaro agronomik chegaralar qo‘llanganda Koreya qishloq xoʻjaligi tuproqlarining taxminan %90 i optimal fosfor darajasidan yuqori.
• Sholi tuproqlarida Olsen P umumiy legacy P to‘planishini boshqa foydalanish tizimlariga nisbatan ko‘proq darajada past ko‘rsatishi mumkin.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• Dunyodagi barcha qishloq xoʻjaligi maydonlari o‘lchangan deb bo‘lmaydi.
• Koreyadagi har bir dala boshqa mamlakatlardagi har bir daladan yuqori P saqlamaydi.
• Olsen P tuproqdagi umumiy fosforning hammasini ifodalamaydi.
• Yuqori Olsen P o‘z-o‘zicha muayyan suv havzasining ifloslanishiga bevosita sabab-oqibat dalili bo‘lmaydi.
• Konversiya tenglamalarini barcha mamlakatlardagi va barcha tuproq turlaridagi Lancaster ma’lumotlariga avtomatik qo‘llab bo‘lmaydi.
• Tuproqning “ortiqcha o‘g‘itlangan” sinfi ishlatilgan agronomik chegaradan mustaqil emas.

Taqqoslashning asosiy noaniqliklari

Koreya milliy ma’lumotlar to‘plamidagi namunalar yuqori 0–15 cm qatlamdan yig‘ilgan bo‘lsa, global taqqoslash ma’lumotlar to‘plamlari turli, ammo yaqin yuqori tuproq chuqurliklarini o‘z ichiga olishi mumkin. Bu farq, ayniqsa konsentratsiyalar tuproq chuqurligi bilan o‘zgaradigan tizimlarda noaniqlik keltirib chiqarishi mumkin.

Ikkinchi global ma’lumotlar to‘plami bilan fosfor zaxiralarini kg P/ha da taqqoslash uchun Koreyaning 0–15 cm natijalari 30 cm chuqurlikkacha ekstrapolyatsiya qilingan. Mualliflar fosfor konsentratsiyasi odatda chuqurlik bilan kamaygani sababli bu yondashuv haqiqiy zaxiralarni ortiqcha baholashi mumkinligini ochiq aytadi. Shu sababli asosiy global talqin Olsen P konsentratsiyalariga asoslangan.

Bundan tashqari, tuproq fosfori ma’lumotlari kuchli o‘ngga qiyshaygan bo‘lishi mumkin. Haddan tashqari yuqori qiymatli kam sonli namunalar regressiya munosabatlari va hududiy o‘rtacha qiymatlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli turli ekstraksiya usullarini o‘giruvchi tenglamalar hudud va tuproq xususiyatlaridan butunlay mustaqil universal tengliklar sifatida baholanmasligi kerak.

Ilmiy boshqaruv bo‘yicha xulosa

Tadqiqotchilar legacy P yuqori bo‘lgan tizimlarda mavjud tuproq fosfor zaxirasidan samaraliroq foydalanish va yangi fosfor kiritmalarini tuproq tahliliga qarab kamaytirish yoki ayrim sharoitlarda vaqtincha cheklash yondashuvini muhokama qiladi. Asosiy fikr shundan iboratki, tuproqda allaqachon o‘simlik ehtiyojidan yuqori fosfor zaxirasi mavjud bo‘lsa, har yili bir xil darajada yangi fosfor qo‘shish zarur bo‘lmasligi mumkin.

Ushbu tadqiqot o‘z-o‘zicha ma’lum bir fermer, ekin yoki dala uchun o‘g‘it dozasini tavsiya qilmaydi. O‘g‘itlash qarori ekin turi, tuproq testi, hosildorlik maqsadi, mahalliy agronomik tavsiyalar va maydonga xos sharoitlar asosida qabul qilinishi kerak.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot:Extreme legacy phosphorus accumulation in agricultural soils of South Korea: A global comparison of plant-available phosphorus

Mualliflar: Maria Isabel Bacus; Aleksandra W. Bielnicka; So Yeong Park; Seulbi Lee; Seo Young Ho; Pil Joo Kim; Benjamin L. Turner.

Muassasalar: Division of Applied Life Science, Gyeongsang National University; Rural Development Administration, Republic of Korea; Institute of Agriculture and Life Sciences, Gyeongsang National University; College of Resources and Environment, Shandong Agricultural University.

Jurnal: Soil & Environmental Health.

Jild / maqola raqami: 4 (2026), 100223.

DOI: 10.1016/j.seh.2026.100223

Nashriyot: Elsevier B.V., Zhejiang University va Zhejiang University Press nomidan.

Kelib tushgan sana: 12 may 2026.

Tahrir sanasi: 18 iyul 2026.

Qabul sanasi: 18 iyul 2026.

Onlayn nashr sanasi: 21 iyul 2026.

Litsenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International — CC BY 4.0.

Moliyalashtirish: National Research Foundation of Korea, RS-2025-00516294. Maria Isabel Bacus, Aleksandra W. Bielnicka, So Yeong Park va Seo Young Ho BK21+ Programi tomonidan; Benjamin L. Turner esa NRF RS-2023-00217656 fellowship ko‘magi bilan qo‘llab-quvvatlangan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar raqobatdosh moliyaviy manfaatlar haqida xabar bermagan.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Regressiya tenglamalarini ishlab chiqishni qo‘llab-quvvatlagan ma’lumotlar va milliy ma’lumotlar to‘plami uchun konversiya qilingan Olsen P qiymatlari Figshare orqali e’lon qilingan.

Asosiy metodologik cheklovlar: Usullararo konversiyalar Janubiy Koreyaning 118 qishloq xoʻjaligi tuprog‘ida ishlab chiqilgan. Milliy ma’lumotlar to‘plamiga o‘tkazish bu namunalar mamlakat tuproqlarini yetarli darajada ifodalaydi degan farazga tayanadi. Global taqqoslashlar turli ma’lumot yig‘ish dasturlarining standartlashtirilgan natijalaridan foydalanadi va namuna olish chuqurligi, hududiy ifodalanish hamda usul konversiyasidan kelib chiqadigan noaniqliklar mavjud. Fosfor zaxiralarini 30 cm chuqurlikkacha ekstrapolyatsiya qilish potensial ravishda yuqori baholashga olib kelishi mumkin.

Verianla bayon tamoyili: Ushbu mazmun manba akademik maqolaning to‘liq matn tarjimasi emas. Tadqiqotning tajriba dizayni, konversiya mantiqi, milliy namunalar soni, fosfor qiymatlari, global taqqoslashlari va cheklovlari saqlangan; ilmiy mazmun mustaqil o‘quv-uslubiy bayon doirasida qayta tartiblangan. Asl regressiya grafiklari, xaritalar va batafsil akademik muhokama uchun manba tadqiqot DOI orqali ko‘rib chiqilishi kerak.