2-tip diabetni boshqarish faqat qondagi qand miqdorini kamaytirishdan iborat emas. Diabet bilan bogʻliq yurak-qon tomir, miya, buyrak va tomir asoratlarini kamaytirish uchun qondagi qand, qon bosimi va qondagi aterogen xolesterin darajasini birgalikda nazorat qilish zarur. Xitoyning 2024-yildagi 2-tip diabet bo‘yicha qo‘llanmasida bu yondashuv HbA1c ni %7,0 dan past, qon bosimini 130/80 mmHg dan past va LDL xolesterinni 2,6 mmol/L dan past darajada ushlab turish bilan belgilanadigan birlashgan “3B maqsadi” orqali ko‘rib chiqiladi.

Ushbu tadqiqot Xitoydagi iCaReMe ro‘yxatga olish tizimiga 2023-yil iyulidan 2024-yil martigacha kiritilgan 8.592 nafar 2-tip diabetli katta yoshli shaxsning boshlang‘ich ma’lumotlarini tahlil qilgan. Ishtirokchilar Xitoy aholisiga xos tana massasi indeksi chegaralariga ko‘ra vazni kam, normal vaznli, ortiqcha vaznli va semiz guruhlarga tasniflangan. Tadqiqotchilar tana vazni guruhlari o‘rtasida glikemik nazorat, qon bosimi, LDL xolesterin, asoratlar, dori qo‘llanishi va uchala maqsadga bir vaqtda erishish darajasini taqqoslagan.

Uchala o‘lchov ham to‘liq mavjud bo‘lgan ishtirokchilarda 3B maqsadiga erishish darajasi normal vaznli guruhda %6,7, ortiqcha vaznli guruhda %4,9, vazni kam guruhda %4,2 va semiz guruhda atigi %3,0 bo‘lgan. Yosh, jins, diabet davomiyligi, chekish va spirtli ichimlik iste’moli, ta’lim, jismoniy faollik hamda makrovaskulyar kasallik tarixi hisobga olinganda; normal vaznli guruh bilan solishtirganda 3B maqsadiga erishish odds’i ortiqcha vaznlilarda pastroq, semizlarda esa ancha past bo‘lgan.

Tadqiqotning eng muhim natijalaridan biri xavfni faqat yuqori tana vazni bilan izohlab bo‘lmasligini ko‘rsatishidir. Semiz ishtirokchilarda gipertenziya, dislipidemiya, giperurikemiya, bel aylanasi va triglitseridlar noqulay yo‘nalishda to‘plangan bo‘lsa; vazni kam ishtirokchilarda glikemik nazorat sust, insulin qo‘llanishi juda yuqori va makrovaskulyar asoratlar yuki e’tiborga molik darajada katta bo‘lgan. Shu sababli tana vaznining pastligi 2-tip diabetli shaxsda avtomatik ravishda past kardiometabolik xavfni anglatmaydi.

Shu bilan birga, tadqiqot kesimiydir. Natijalar semizlikning bevosita maqsadga erisha olmaslikka yoki vazn kamligining bevosita tomir kasalligiga sabab bo‘lishini isbotlamaydi. Dori qo‘llanishi bilan maqsadga erishish o‘rtasidagi bog‘liqliklarni ham dorilarning ta’siri sifatida talqin qilib bo‘lmaydi; chunki nazorati qiyinroq bo‘lgan bemorlarga intensivroq davolash berilgan bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, ushbu tadqiqot hali ekspert taqrizidan o‘tmagan preprintdir.

Tadqiqot ko‘rib chiqqan asosiy muammo

2-tip diabetni davolashda kundalik amaliyot ko‘pincha qondagi qand ko‘rsatkichlariga, ayniqsa HbA1c qiymatiga qaratiladi. Holbuki, diabet bilan bog‘liq og‘ir kasallik va o‘lim yukining muhim qismi faqat giperglikemiyadan emas; yuqori qon bosimi, aterogen lipid buzilishlari, buyrak shikastlanishi va ularning o‘zaro ta’siridan kelib chiqadi.

Shu sababli tadqiqot bitta laborator ko‘rsatkich nazorat qilinayotganini so‘rash o‘rniga kengroq savolga murojaat qilgan: 2-tip diabetli shaxs qondagi qand, qon bosimi va LDL xolesterin maqsadlarining uchalasiga bir vaqtning o‘zida qay darajada erisha oladi va bu natija tana massasi indeksiga qarab o‘zgaradimi?

Tadqiqotda qo‘llangan uchta tarkibiy qism quyidagilar:

• Glikemik maqsad: HbA1c < %7,0
• Qon bosimi maqsadi: sistolik qon bosimi <130 mmHg va diastolik qon bosimi <80 mmHg
• LDL xolesterin maqsadi: LDL-C <2,6 mmol/L

Ishtirokchi “3B maqsadiga erishgan” deb hisoblanishi uchun uchala shart ham bir vaqtda bajarilishi kerak bo‘lgan. Masalan, HbA1c va LDL-C maqsadda bo‘lsa-yu, qon bosimi 130/80 mmHg chegarasidan yuqori bo‘lsa, shaxs birlashgan maqsadga erishgan hisoblanmagan.

Tadqiqotdagi kompozit yakun nuqtasining mantig‘i tushuntirish maqsadida quyidagicha ko‘rsatilishi mumkin. Ushbu ifoda tadqiqotda alohida tenglama sifatida berilmagan, uchlik maqsad ta’rifini matematik jihatdan ko‘rinadigan qilish uchun bu yerda yozilgan:

\[ 3B = \mathbf{1}(HbA1c < 7{,}0\%) \times \mathbf{1}(SBP < 130 \land DBP < 80) \times \mathbf{1}(LDL\text{-}C < 2{,}6) \]

Bu yerda SBP sistolik qon bosimini, DBP diastolik qon bosimini, LDL-C past zichlikdagi lipoprotein xolesterinini va 1 ko‘rsatkichi tegishli shart bajarilgan-bajarilmaganini bildiradi. Shartlardan hatto bittasi bajarilmasa, ko‘paytma nol bo‘ladi; ya’ni birlashgan 3B maqsadiga erishilmagan deb hisoblanadi.

Nima uchun tana massasi indeksi o‘rganildi?

Tana massasi indeksi vaznni bo‘yga nisbatan baholash imkonini beruvchi oddiy antropometrik o‘lchovdir. Tadqiqotda aniq qo‘llangan asosiy formula quyidagicha:

\[ BMI = \frac{\text{Vücut ağırlığı (kg)}}{\left[\text{Boy (m)}\right]^2} \]

BMI inglizcha body-mass index iborasining qisqartmasi bo‘lib, o‘zbekchada tana massasi indeksi sifatida qo‘llanadi. Masalan, vazni 70 kg va bo‘yi 1,70 metr bo‘lgan shaxsning BMI qiymati taxminan 24,2 kg/m² bo‘ladi. Biroq BMI yog‘ va mushak to‘qimasini bir-biridan ajrata olmaydi. BMI qiymati bir xil bo‘lgan ikki kishidan birida yog‘ to‘qimasi, boshqasida mushak to‘qimasi ko‘proq bo‘lishi mumkin.

Tadqiqotchilar Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining umumiy tasnifidan emas, xitoylik kattalar uchun belgilangan chegaralardan foydalangan:

• Vazni kam: BMI <18,5 kg/m²
• Normal vaznli: BMI 18,5 dan <24,0 kg/m² gacha
• Ortiqcha vaznli: BMI 24,0 dan <28,0 kg/m² gacha
• Semiz: BMI ≥28,0 kg/m²

Bu farqlash muhimdir; chunki Sharqiy Osiyo populyatsiyalarida metabolik xavf ayrim G‘arb populyatsiyalarida qo‘llanadigan yuqoriroq BMI chegaralariga yetmasdan oldin ham yaqqol namoyon bo‘lishi mumkin. Biroq ushbu tadqiqot etnik guruhlar o‘rtasida chegaralarni taqqoslamagan, faqat Xitoyga xos tasnifni qo‘llagan.

Tadqiqot adabiyotdagi qaysi bo‘shliqni to‘ldirishga urinmoqda?

Avvalgi tadqiqotlar semizlik qondagi qand, qon bosimi yoki lipid nazoratini alohida-alohida qiyinlashtirishi mumkinligini ko‘rsatgan. BMI qiymati past bo‘lgan 2-tip diabetli shaxslarda esa me’da osti bezining beta-hujayra yetishmovchiligi, zaiflik yoki oziqlanish muammolari kabi semizlikdan farq qiluvchi klinik xususiyatlar bo‘lishi mumkinligi ilgari surilgan.

Shu bilan birga, avvalgi tadqiqotlarning muhim qismi uchta kardiometabolik maqsadga bir vaqtning o‘zida erishishni o‘rganmagan. Ehtimoliy chiziqli bo‘lmagan bog‘liqliklar yetarlicha baholanmagan va ayrim tadqiqotlar GLP-1 retseptor agonistlari hamda SGLT2 ingibitorlari Xitoyda kengroq qo‘llanila boshlashidan oldin o‘tkazilgan.

Shu tariqa, ushbu tadqiqot uchta jihatni birgalikda baholashni maqsad qilgan:

• BMI bo‘ylab o‘zgaradigan kardiometabolik xavf profillari,
• HbA1c, qon bosimi va LDL-C maqsadlariga alohida-alohida va birgalikda erishish,
• Turli vazn guruhlarida qo‘llanadigan diabet, gipertenziya va lipid dorilarining taqsimoti.

Ishtirokchilarni tanlash va tadqiqot oqimi

iCaReMe China Registry boshlang‘ich kohortida 9.000 nafar 2-tip diabetli katta yoshli shaxs mavjud edi. Bo‘yi yoki vazni haqidagi ma’lumoti yetishmagan 408 kishi chiqarib tashlandi va yakuniy tahlil 8.592 ishtirokchi asosida o‘tkazildi.

Yakuniy namunaning taqsimoti quyidagicha:

Namunaning median yoshi 55 yil, diabetning median davomiyligi 5,8 yil va erkaklar ulushi %60,9 edi. Semiz guruh normal vaznli guruhdan taxminan sakkiz yil yoshroq edi: median yoshlar mos ravishda 50 va 58 yil bo‘lgan. Semiz guruhda diabetning median davomiyligi 3,7 yil, normal vaznli guruhda esa 6,9 yil edi. Semiz ishtirokchilarning %57,1’i so‘nggi besh yil ichida tashxislangan bo‘lsa, normal vaznli guruhda bu ko‘rsatkich %40,6 edi.

Bu farq asoratlar ko‘rsatkichlarini talqin qilishda ayniqsa muhimdir. Semiz guruhning ayrim shakllangan makrovaskulyar asoratlarda pastroq ko‘rsatkichga ega bo‘lishi semizlik himoya qiluvchi degani emas. Yoshroq bo‘lish va kasallik davomiyligining qisqaroq bo‘lishi asoratlar rivojlanishi uchun kamroq vaqt o‘tgan bo‘lishi mumkinligini anglatadi.

BMI oshgani sari klinik ko‘rsatkichlar qanday o‘zgardi?

Bel aylanasi 76 cm dan 102 cm gacha, bel/bo‘y nisbati esa 0,46 dan 0,60 gacha oshgan sari qon bosimi, triglitserid, och qoringa glyukoza, siydik kislotasi va ALT kabi ko‘rsatkichlar ham umuman olganda noqulayroq yo‘nalishga siljigan. Semiz guruhda triglitserid mediani 2,1 mmol/L bo‘lgan bo‘lsa, vazni kam guruhda 1,0 mmol/L edi. HDL-C esa vazni kam guruhdagi 1,4 mmol/L dan ortiqcha vaznli va semiz guruhlarda 1,1 mmol/L gacha pasaygan.

Biroq HbA1c uchun oddiy va chiziqli vazn bog‘liqligi kuzatilmagan. Eng past median HbA1c normal vaznli guruhda %7,8 bo‘lgan. Qiymat vazni kam guruhda %8,5, semiz guruhda esa %8,4 edi. Boshqacha aytganda, glikemik nazorat BMI taqsimotining ham past, ham yuqori uchida ko‘proq muammoli ko‘rinadi.

Alohida maqsadlarga erishish darajalari

Glikemik maqsadga eng yuqori darajada normal vaznli guruhda erishilgan. Vazni kam guruhdagi %21,6 ko‘rsatkich bu guruhda ozg‘in bo‘lish yaxshi glikemik nazorat bilan bir ma’noli emasligini ko‘rsatadi. Semiz guruhda ham taxminan har to‘rt ishtirokchidan faqat biri HbA1c maqsadiga erisha olgan.

Qon bosimi maqsadi bilan BMI o‘rtasidagi bog‘liqlik ancha muntazam. Maqsadga erishish vazni kam guruhdagi %48,4 dan normal vaznlilarda %35,8 ga, ortiqcha vaznlilarda %25,9 ga va semizlarda %20,0 ga tushgan. Bu natija BMI oshgani sari birlashgan 3B muvaffaqiyatining kamayishida qon bosimi ayniqsa muhim cheklovchi tarkibiy qism ekanini ko‘rsatadi.

LDL-C maqsadiga erishishdagi o‘zgarish ancha mo‘tadil. Ko‘rsatkich vazni kamlarda %45,6, normal vaznlilarda %45,1 va semizlarda %40,3 bo‘lgan. Demak, BMI bilan LDL-C maqsadi o‘rtasida qon bosimidagidek yaqqol va muntazam pasayish aniqlanmagan.

Uchala maqsad birgalikda ko‘rib chiqilganda ko‘rsatkichlar barcha guruhlarda juda past. Eng yaxshi natija ko‘rsatgan normal vaznli guruhda ham atigi %6,7 ishtirokchi barcha maqsadlarga bir vaqtda erishgan. Bu taxminan har 15 kishidan biriga to‘g‘ri keladi.

3B hisobida faqat HbA1c, qon bosimi va LDL-C ma’lumotlarining uchalasi ham mavjud bo‘lgan ishtirokchilar qo‘llangan. Shu sababli guruh maxrajlari umumiy BMI guruhi sonlaridan kichikroq:

• Vazni kam: 3/72 kishi, %4,2
• Normal vaznli: 140/2.098 kishi, %6,7
• Ortiqcha vaznli: 139/2.844 kishi, %4,9
• Semiz: 50/1.670 kishi, %3,0

Vazni kam guruhda ham umumiy ishtirokchilar soni, ham to‘liq 3B ma’lumotiga ega shaxslar soni kam bo‘lgani uchun ushbu guruh bo‘yicha baholashlarning noaniqligi yuqoriroq. Grafikda vazni kam guruhning ishonch oraliqlari keng bo‘lishi ham buni aks ettiradi.

Standartlashtirilgan xavf xaritasi nimani ko‘rsatdi?

Tadqiqotchilar turli birliklarda o‘lchangan klinik o‘zgaruvchilarni umumiy shkalaga keltirish uchun guruh medianlarini z-ballarga aylantirib, issiqlik xaritasini yaratgan. HDL-C va eGFR teskari kodlangan; shu tariqa issiq ranglar barcha qatorlarda noqulayroq, sovuq ranglar esa qulayroq profilni ifodalagan.

Issiqlik xaritasi ikki xil klinik naqshni ko‘rinadigan qilgan:

• Yuqori BMI naqshi: Semiz guruhda bel aylanasi, och qoringa va ovqatdan keyingi glyukoza, qon bosimi, LDL-C, triglitserid, siydik kislotasi, UACR va ALT noqulayroq yo‘nalishda to‘plangan.
• Past BMI naqshi: Vazni kam guruhda qon bosimi va lipid qiymatlari nisbatan qulayroq ko‘rinsa-da, HbA1c noqulayroq bo‘lgan. Bu guruh semizlik bilan bog‘liq tipik metabolik profildan farqli xavf tuzilmasini namoyon qilgan.

Bu natija 2-tip diabet barcha bemorlarda bir xil biologik naqshda kechmasligini ko‘rsatadi. Yuqori BMI da yog‘lanish va insulin rezistentligi bilan bog‘liq ko‘rsatkichlar oldinga chiqsa, past BMI da yetarli bo‘lmagan glikemik nazorat va shakllangan tomir kasalligi ko‘proq e’tibor tortishi mumkin.

Vazni kam guruhdagi makrovaskulyar xavf

Makrovaskulyar asoratlarning umumiy uchrash darajasi vazni kam guruhda %21,7 bilan eng yuqori edi. Bu guruhda koronar arteriya kasalligi %15,6 va o‘tkazilgan insult %10,1 darajada qayd etilgan. Semiz guruhdagi umumiy makrovaskulyar asoratlar ko‘rsatkichi esa %13,1 edi.

Biroq bu taqqoslash past BMI tomir kasalligiga sabab bo‘lishini yoki semizlik tomirlarni himoya qilishini isbotlamaydi. Vazni kam guruh yoshi kattaroq bo‘lishi, kasallik tarixi uzoqroq bo‘lishi yoki og‘ir kasallik vazn yo‘qotishiga olib kelgan bo‘lishi mumkin. Tadqiqotchilar bu ehtimolni teskari sababiylik sifatida muhokama qilgan: kasallik oqibati bo‘lgan vazn yo‘qotish statistik jihatdan past BMI bilan asoratlarning birga uchrashiga olib kelishi mumkin.

Mualliflar, shuningdek, vazni kam 2-tip diabetli shaxslarda me’da osti bezi beta-hujayralari yetishmovchiligi, zaiflik, yetarli ovqatlanmaslik yoki mushak yo‘qotilishi kabi omillar rol o‘ynashi mumkinligini qayd etadi. Biroq tadqiqot bu mexanizmlarni bevosita o‘lchamagan. Oziqlanish holati, sarkopeniya va gipoglikemiya hodisalari tahlilda bo‘lmagani uchun bular isbotlangan izohlar emas, ehtimoliy talqinlardir.

Mikrovaskulyar asoratlar va buyrak ko‘rsatkichlari

Mikrovaskulyar asoratlarning umumiy chastotasi ortiqcha vaznli guruhda %46,1, semiz guruhda %45,7 va vazni kam guruhda %36,4 edi. Albuminuriya darajasi vazni kamlardagi %45,1 dan semizlarda %54,7 gacha oshgandek ko‘rinsa-da, guruhlar o‘rtasidagi farq statistik ahamiyat darajasiga yetmagan; bildirilgan P qiymati 0,176 edi.

Surunkali buyrak kasalligi darajasi guruhlar o‘rtasida katta o‘zgarish ko‘rsatmagan va taxminan %9,2 bilan %11,5 oralig‘ida qolgan. Shu sababli tadqiqot BMI oshgani sari klinik jihatdan aniqlangan surunkali buyrak kasalligi aniq ravishda ortishini ko‘rsatmaydi.

Semiz guruhning median eGFR qiymati yuqoriroq ko‘rinishi ham avtomatik ravishda buyrak sog‘lig‘i yaxshiroq degan ma’noda talqin qilinmasligi kerak. Bu guruh bir vaqtning o‘zida sezilarli darajada yoshroq. Bundan tashqari, eGFRning o‘zi buyrak shikastlanishining barcha jihatlarini aks ettirmaydi; UACR va albuminuriya kabi ko‘rsatkichlar alohida ma’lumot beradi.

Gipertenziya, dislipidemiya va giperurikemiya

Kardiometabolik hamroh kasalliklar BMI bilan yaqin bog‘liq edi:

• Gipertenziya vazni kamlarda %30,2, semizlarda %49,1 edi.
• Dislipidemiya vazni kamlarda %26,7, semizlarda %53,1 edi.
• Giperurikemiya vazni kamlarda %3,4, semizlarda %20,1 edi.

Bu taqsimot semiz guruhda bir nechta metabolik xavf omillari bir shaxsda to‘planganini ko‘rsatadi. Bemorning faqat HbA1c qiymatiga e’tibor qaratish qon bosimi, lipidlar va siydik kislotasi kabi boshqa xavf sohalarining e’tibordan chetda qolishiga olib kelishi mumkin.

Tuzatilgan statistik tahlil nimani ko‘rsatdi?

Tadqiqotchilar normal vaznli guruhni referens deb qabul qilib, ko‘p o‘zgaruvchili logistik regressiya qo‘llagan. Model yosh, jins, diabet davomiyligi, chekish, spirtli ichimlik iste’moli, ta’lim darajasi, jismoniy faollik chastotasi va makrovaskulyar kasallik tarixiga ko‘ra tuzatilgan.

Ortiqcha vaznli guruhdagi OR 0,69 qiymati boshqa o‘zgaruvchilar hisobga olinganda 3B maqsadiga erishish odds’i normal vaznli guruhga nisbatan taxminan %31 pastroq ekanini ko‘rsatadi. Semiz guruhdagi OR 0,37 esa taxminan %63 pastroq odds’ga to‘g‘ri keladi.

Bu yerda “odds” bilan bevosita ehtimollik bir xil narsa emas. Shu sababli OR 0,37 natijasini maqsadga erishish darajasi albatta aniq %63 kamaygan deb o‘qish kerak emas. Bundan tashqari, regressiya modelidagi tuzatish kuzatuv ma’lumotlarini sababiy tajribaga aylantirmaydi.

Vazni kam guruhning xom 3B muvaffaqiyat darajasi normal vaznli guruhnikidan past bo‘lsa-da, tuzatilgan OR qiymatining 1 dan yuqori chiqishi mumkin. Yosh, kasallik davomiyligi va boshqa o‘zgaruvchilar bo‘yicha tuzatishlar bahoni o‘zgartirishi mumkin. Biroq ishonch oralig‘i 0,52 bilan 2,52 orasida juda keng va P=0,726. Bu natija vazn kamligi foydali ekanini ko‘rsatmaydi; bu guruh uchun ma’lumot aniq yo‘nalishni belgilashga yetarli emasligini ko‘rsatadi.

BMI bilan maqsadga erishish o‘rtasidagi chiziqli bo‘lmagan bog‘liqlik

Tadqiqotchilar BMI ni faqat to‘rtta toifaga ajratish bilan cheklanmay, uni uzluksiz o‘zgaruvchi sifatida ham o‘rgangan. Buning uchun BMI taqsimotining 5., 35., 65. va 95. foizlik nuqtalariga to‘rtta tugun joylashtirilgan cheklangan kubik spline modellari qo‘llangan.

Cheklangan kubik spline yondashuvi bog‘liqlik to‘g‘ri chiziq bo‘lishi shart emasligini qabul qiladi. Shu tariqa BMI dagi har bir oshish natijaga bir xil kattalikda ta’sir qiladi degan farazsiz egri shakldagi bog‘liqliklarni o‘rganish mumkin.

HbA1c maqsadiga erishish teskari U shaklidagi egri chiziqni ko‘rsatgan. Tuzatilgan maqsadga erishish ehtimoli taxminan 22,1 kg/m² BMI darajasida eng yuqori nuqtaga yetib, %34,8 deb hisoblangan. BMI bu darajaning ham pastiga, ham yuqorisiga siljigan sari muvaffaqiyat ehtimoli kamaygan.

Past BMI uchidagi ishonch oraliqlari sezilarli darajada keng. Buning asosiy sababi vazni kam ishtirokchilar soni atigi 99 bo‘lishi va BMI taqsimotining chekka qismlarida kuzatuvlar sonining kamayishidir. Shu sababli egri chiziqning ayniqsa juda past BMI qiymatlaridagi shakli ehtiyotkorlik bilan talqin qilinishi kerak.

Qon bosimi maqsadiga erishish esa BMI oshgani sari muntazam ravishda kamaygan. Bu bog‘liqlik to‘rtta toifa bilan qilingan taqqoslashdagi %48,4 dan %20,0 gacha pasayish bilan mos keladi.

LDL-C maqsadi BMI bo‘ylab nisbatan tekis kechgan. Egri chiziqning chekka qismlaridagi o‘zgarishlar keng ishonch oraliqlari bilan birga baholanishi kerak. Tadqiqot LDL-C maqsadiga erishish BMI ga ko‘ra qon bosimidagidek kuchli o‘zgarishini ko‘rsatmagan.

Birlashgan 3B maqsadiga erishish ehtimoli BMI ning butun diapazonida past bo‘lib qolgan va BMI oshgani sari umuman olganda kamaygan. Bu natija bitta tarkibiy maqsadga erishilgan bo‘lsa ham, boshqa tarkibiy qismlardan biridagi muvaffaqiyatsizlik birlashgan natijani tezda pasaytirishini ko‘rsatadi.

Dori qo‘llanishi BMI guruhlariga ko‘ra qanday o‘zgardi?

Davolash taqsimoti BMI guruhlari o‘rtasida sezilarli darajada farq qilgan:

Vazni kam ishtirokchilarning %68,7’i insulin qo‘llagan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich semiz guruhda %35,7 edi. Bu taqsimot vazni kam guruhda beta-hujayra yetishmovchiligi kuchliroq yoki glikemik nazorat qiyinroq bo‘lishi mumkin degan fikr bilan mos kelishi mumkin; biroq tadqiqot beta-hujayra rezervini bevosita o‘lchamagan.

GLP-1 retseptor agonisti qo‘llanishi vazni kamlardagi %5,1 dan semizlarda %32,1 gacha oshgan. SGLT2 ingibitori qo‘llanishi ham %16,2 dan %45,4 gacha ko‘tarilgan. Metformin qo‘llanishi BMI bilan birga oshgan bo‘lsa, DPP-4 ingibitorlari va alfa-glyukozidaza ingibitorlari teskari yo‘nalishda o‘zgargan.

Semiz ishtirokchilar yangi avlod glyukoza pasaytiruvchi davolashlarni eng yuqori darajada qo‘llaganiga qaramay, eng past 3B muvaffaqiyat ko‘rsatkichiga ega bo‘lgan. Bu natija ushbu dorilar samarasizligini ko‘rsatmaydi. Kesimiy tasvirda eng intensiv davolangan shaxslar boshlang‘ichda xavfi eng yuqori yoki nazorati eng qiyin bo‘lgan shaxslar bo‘lishi mumkin. Bu ko‘rsatma bo‘yicha chalg‘ituvchi ta’sir deb ataladi.

Boshqacha aytganda, shifokorlar qondagi qand va kardiometabolik xavfi qiyinroq nazorat qilinadigan semiz bemorlarga GLP-1 retseptor agonisti yoki SGLT2 ingibitori bergan bo‘lishi mumkin. Tadqiqot bemorlarni davolashga tasodifiy taqsimlamagani uchun bu dorilarni qo‘llaganlar bilan qo‘llamaganlar o‘rtasida bevosita samaradorlik taqqoslashini o‘tkazib bo‘lmaydi.

Antigipertenziv qo‘llanishi BMI oshgani sari %23,2 dan %44,1 gacha ko‘tarilgan bo‘lsa, qon bosimi maqsadiga erishish xuddi shu yo‘nalishda %48,4 dan %20,0 gacha tushgan. Bu ham ko‘proq dori qo‘llash avtomatik ravishda yaxshiroq maqsadga erishish degani emasligini; og‘irroq xavf yukiga javoban davolash kuchaytirilgan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Statin qo‘llanishi ortiqcha vaznli guruhda %36,3 bo‘lgan, semiz guruhda esa %28,6 darajasida qolgan. Tadqiqotchilar bu nomuvofiqlikni yurak-qon tomir xavfini boshqarishdagi ehtimoliy klinik inertsiya bilan bog‘laydi. Biroq tadqiqotning kesimiy tuzilishi bu farq sababini aniq belgilay olmaydi.

Dori o‘zgaruvchilari modelga qo‘shilganda natija o‘zgardimi?

Sezgirlik tahlilida modelga glyukoza pasaytiruvchi dori sinflari soni, insulin, GLP-1 retseptor agonisti, SGLT2 ingibitori, antigipertenziv va statin qo‘llanishi ham qo‘shilgan. Egri chiziqlarning umumiy shakli katta darajada saqlanib qolgan.

Eng e’tiborga molik o‘zgarish glikemik maqsad modelida kuzatilgan. Dorilar hisobga olinmasdan oldin taxminan %34,8 bo‘lgan eng yuqori HbA1c maqsadiga erishish ehtimoli dori bo‘yicha tuzatishdan keyin %26,2 gacha pasaygan. Eng yuqori nuqtadagi BMI qiymati esa atigi 22,1 dan 22,3 kg/m² gacha siljigan.

Qon bosimi, LDL-C va birlashgan 3B egri chiziqlarida dori bo‘yicha tuzatishdan keyin katta shakliy o‘zgarish kuzatilmagan. Bu natija kuzatilgan BMI naqshlarini faqat qaysi dori qo‘llangani bilan izohlab bo‘lmasligini ko‘rsatadi. Shunga qaramay, kuzatuvga asoslangan statistik tuzatish o‘lchanmagan barcha davolash va bemor farqlarini yo‘q qila olmaydi.

Tadqiqotning kundalik hayot va sog‘liqni saqlash xizmatlari nuqtayi nazaridan ma’nosi

Tadqiqotning asosiy xabari tarozidagi raqamning o‘zi xavfsiz yoki xavfli bemorni ajratish uchun yetarli emasligidir. 2-tip diabetli semiz shaxsda qondagi qand nazorat qilinsa ham, qon bosimi va LDL-C maqsaddan tashqarida qolishi mumkin. Vazni kam shaxsda esa qon bosimi va lipid qiymatlari nisbatan yaxshi ko‘rinsa-da, HbA1c yuqori, insulinga ehtiyoj katta va o‘tkazilgan yurak-qon tomir kasalligi yuki yuqori bo‘lishi mumkin.

Shu sababli amaliy baholash faqat “vazn yuqorimi?” degan savol bilan cheklanmasligi kerak. Tadqiqot natijalari HbA1c, qon bosimi, LDL-C, buyrak ko‘rsatkichlari, asoratlar tarixi va oziqlanish-mushak holati kabi omillar birgalikda baholanishi kerak degan fikrni qo‘llab-quvvatlaydi.

Biroq tadqiqot muayyan shaxsga qaysi dori berilishi kerakligini sinamagan. Vazn kamaytirish davolashi, insulin sozlamasi yoki statin qo‘llanishi natijalarni yaxshilashini bevosita isbotlaydigan intervensiyali taqqoslash mavjud emas. Natijalar shaxsiylashtirilgan va ko‘p omilli xavf boshqaruvi uchun kuzatuvga asoslangan dalil taqdim etadi.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Tahlil 8.592 kishilik katta va ko‘p markazli real hayot namunasiga asoslangan.
• BMI uchun Xitoy aholisiga xos toifalar qo‘llangan.
• Faqat alohida maqsadlar emas, uchala maqsadga bir vaqtning o‘zida erishish ham o‘rganilgan.
• Kam o‘rganilgan vazni kam 2-tip diabet guruhi alohida baholangan.
• BMI bilan natijalar o‘rtasidagi chiziqli bo‘lmagan bog‘liqliklar cheklangan kubik spline modellari bilan tahlil qilingan.
• Yosh, jins, kasallik davomiyligi va boshqa muhim o‘zgaruvchilar bo‘yicha ko‘p o‘zgaruvchili tuzatish amalga oshirilgan.
• Yetishmayotgan regressiya o‘zgaruvchilari uchun 20 ma’lumot to‘plamli zanjirli tenglamalar orqali ko‘p martalik imputatsiya usuli qo‘llangan.
• Davolash naqshlarining natijalar bilan bog‘liqligi alohida sezgirlik tahlilida baholangan.

Tadqiqotning cheklovlari

• Kesimiy dizayn: O‘lchovlar bir xil boshlang‘ich davr tasvirini bergani uchun sabab-oqibat bog‘liqligini o‘rnatib bo‘lmaydi.
• Teskari sababiylik: Past vazn asoratga olib kelgan bo‘lmasligi mumkin; og‘ir yoki uzoq davom etgan kasallik vazn yo‘qotishiga sabab bo‘lgan bo‘lishi mumkin.
• O‘lchanmagan chalg‘ituvchi omillar: Oziqlanish holati, sarkopeniya va gipoglikemiya hodisalari kabi omillar modelda mavjud emas.
• BMI ning tuzilmaviy cheklovi: BMI yog‘ massasini, mushak massasini va yog‘ning tanadagi taqsimotini bir-biridan ajratmaydi.
• Vazni kam guruhning kichikligi: Bu guruhda atigi 99 kishi bo‘lishi ayniqsa spline va regressiya baholarining noaniqligini oshirgan.
• Yetishmayotgan natija tarkibiy qismlari: 3B ko‘rsatkichi faqat uchala tarkibiy qism ham o‘lchangan shaxslar asosida hisoblangan.
• Umumlashtirish imkoniyati: Ishtirokchilar Xitoydagi shifoxona asosidagi ro‘yxatga olish markazlaridan kelgani sababli natijalarni boshqa etnik, geografik yoki sog‘liqni saqlash tizimi guruhlariga bevosita umumlashtirib bo‘lmaydi.
• Ekspert taqrizi holati: Tadqiqot hali mustaqil ekspert taqrizidan o‘tmagan preprintdir.

Tadqiqot nimani aytadi, nimani aytmaydi?

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar:

• 3B maqsadiga erishish o‘rganilgan barcha BMI guruhlarida past.
• Normal vaznli guruh bilan taqqoslaganda ortiqcha vaznli va semiz guruhlarda tuzatilgan 3B muvaffaqiyat odds’i pastroq.
• Qon bosimi maqsadiga erishish BMI oshgani sari muntazam ravishda kamayadi.
• HbA1c maqsadiga erishish BMI bo‘ylab teskari U shaklidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi.
• Vazni kam ishtirokchilar sust glikemik nazorat, yuqori insulin qo‘llanishi va yuqori makrovaskulyar asoratlar yuki bilan o‘ziga xos klinik kichik guruhni tashkil qiladi.
• Semiz guruhda yangi avlod glyukoza pasaytiruvchi dori qo‘llanishi ko‘proq bo‘lishiga qaramay, birlashgan xavf omili nazorati past.

Tadqiqot isbotlamagan natijalar:

• Semizlik bevosita 3B maqsadiga erisha olmaslikka sabab bo‘lishi isbotlanmagan.
• Vazn kamligi bevosita koronar kasallik yoki insultga olib kelishi ko‘rsatilmagan.
• GLP-1 retseptor agonistlari yoki SGLT2 ingibitorlari samarasiz degan xulosaga kelib bo‘lmaydi.
• Muayyan BMI qiymati barcha 2-tip diabetli shaxslar uchun ideal yoki davolash maqsadi ekani isbotlanmagan.
• Tadqiqot individual davolash retsepti, klinik muvaffaqiyat kafolati yoki uzoq muddatli asoratlar kamayishini taqdim etmaydi.
• Ushbu tadqiqot randomizatsiyalangan nazoratli klinik tadqiqot emas va davolash ta’sirini sinamagan.

Tadqiqotning usuli va natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot iCaReMe China Registry nomli prospektiv, ko‘p markazli va kuzatuv ro‘yxatga olish tizimining boshlang‘ich ma’lumotlari kesimiy ikkilamchi tahlilidir. 2023-yil iyulidan 2024-yil martigacha muntazam tibbiy yordam uchun murojaat qilgan va tasdiqlangan 2-tip diabet tashxisiga ega katta yoshli shaxslar baholangan.

Ishtirokchilar markaz tadqiqotchilari tomonidan ketma-ket ro‘yxatga olingan, yozma xabardor rozilik olingan va ma’lumotlar standart holat hisobot shakllari orqali xavfsiz veb-asosli elektron ma’lumot tizimiga kiritilgan.

O‘lchangan o‘zgaruvchilar

• Demografik va ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlar
• Chekish va spirtli ichimlik iste’moli
• Bo‘y, vazn va bel aylanasi
• Sistolik va diastolik qon bosimi
• HbA1c, och qoringa va ovqatdan keyingi glyukoza
• LDL-C, HDL-C va triglitserid
• Serum kreatinini, eGFR va UACR
• Diabet davomiyligi va hamroh kasalliklar
• Makrovaskulyar va mikrovaskulyar asoratlar
• Glyukoza pasaytiruvchi, antigipertenziv, lipid pasaytiruvchi va antitrombotik dorilar

Statistik usullar

• Uzluksiz o‘zgaruvchilar taqsimotiga ko‘ra median va kvartillar oralig‘i yoki o‘rtacha qiymat va standart og‘ish bilan umumlashtirilgan.
• To‘rtta BMI guruhi o‘rtasidagi uzluksiz o‘zgaruvchi farqlari Kruskal-Wallis testi bilan tekshirilgan.
• Kategorik o‘zgaruvchilarda xi-kvadrat testi, kutilayotgan katak soni beshdan kam bo‘lsa Fisher aniq testi qo‘llangan.
• BMI bilan maqsadga erishish o‘rtasidagi uzluksiz va chiziqli bo‘lmagan bog‘liqliklar to‘rt tugunli cheklangan kubik spline modellari bilan baholangan.
• 3B maqsadiga erishish uchun ko‘p o‘zgaruvchili logistik regressiya qo‘llangan va normal vaznli guruh referens sifatida olingan.
• Asosiy model yosh, jins, diabet davomiyligi, chekish, spirtli ichimlik iste’moli, ta’lim, jismoniy faollik va makrovaskulyar kasallik tarixiga ko‘ra tuzatilgan.
• Sezgirlik tahlilida davolash intensivligi, insulin, GLP-1 retseptor agonisti, SGLT2 ingibitori, antigipertenziv va statin qo‘llanishi ham modelga qo‘shilgan.
• Regressiya va spline tahlillaridagi yetishmayotgan ma’lumotlar 20 ma’lumot to‘plamli zanjirli tenglamalar orqali ko‘p martalik imputatsiya usuli bilan qayta ishlangan.
• Tahlillar ikki tomonlama bo‘lib, P<0,05 statistik ahamiyat chegarasi sifatida qabul qilingan.
• Tavsifiy tahlillarda Stata/SE 17.0, vizualizatsiyalarda Python 3.10 qo‘llangan.

Asosiy natijalarning texnik xulosasi

Etika va moliyalashtirish

Tadqiqot Pekin universiteti Xalq kasalxonasi Etika qo‘mitasi tomonidan tasdiqlangani, ishtirokchilardan yozma xabardor rozilik olingani va tadqiqot Helsinki deklaratsiyasi hamda ICH-GCP tamoyillariga muvofiq o‘tkazilgani bildirilgan.

Tadqiqot Xitoy Milliy Klinik Asosiy Mutaxassislik Qurilish Dasturi tomonidan qo‘llab-quvvatlangan va AstraZeneca Investment (China) Co., Ltd. tomonidan moliyalashtirilgan. Mualliflar qo‘llab-quvvatlovchi va homiy tashkilotning tadqiqot dizayni, ma’lumot yig‘ish, tahlil, talqin, hisobot yozish yoki nashr etish qarorida roli bo‘lmaganini bayon qilgan.

Manba va usul haqida izoh

Ushbu mazmun Jingya Yan, Wenjia Yang, Xiaoling Cai, Ming Liu, Yanbing Li, Qiuhe Ji, Bo Feng, Nanwei Tong va Linong Ji tomonidan tayyorlangan “Body-mass index and cardiometabolic target achievement in Chinese adults with type 2 diabetes: a multicentre cross-sectional study” nomli tadqiqotga asoslanadi.

Tadqiqot iCaReMe China Registry boshlang‘ich ma’lumotlarining ko‘p markazli, shifoxona asosidagi va kesimiy tahlilidir. Tadqiqotning asl matnida aniq “This preprint research paper has not been peer reviewed” degan jumla mavjud. Shu sababli tadqiqot ekspert taqrizidan o‘tmagan preprint sifatida baholanishi kerak. Natijalar keyinchalik o‘tkazilishi mumkin bo‘lgan mustaqil ekspert taqrizi va ehtimoliy matn o‘zgarishlari hisobga olingan holda o‘qilishi lozim.

Tadqiqot intervensiyali yoki randomizatsiyalangan nazoratli klinik tadqiqot emas. Ishtirokchilarga tadqiqot maqsadida muayyan davolash tayinlanmagani sababli dori sinflarining samaradorligi haqida sababiy taqqoslash o‘tkazib bo‘lmaydi. Kuzatilgan dori qo‘llanishi muntazam klinik amaliyotdagi retseptlash naqshlarini ko‘rsatadi.

Tadqiqotning kesimiy dizayni sababiylikni o‘rnatishga imkon bermaydi. Ayniqsa, past BMI bilan makrovaskulyar kasallik o‘rtasidagi bog‘liqlik teskari sababiylik ta’sirida bo‘lishi mumkin. Tadqiqot, shuningdek, BMI yog‘ va mushak to‘qimasini ajrata olmasligi, vazni kam guruhning kichikligi, o‘lchanmagan oziqlanish va sarkopeniya omillari hamda Xitoydagi shifoxona asosidagi namuna bilan bog‘liq umumlashtirish cheklovlariga ega.

Ushbu maqola faqat yuklangan tadqiqotning usullari, jadvallari, shakllari, sonli natijalari, talqinlari va cheklovlari asosida tayyorlangan. Tadqiqotda mavjud bo‘lmagan klinik ta’sir, davolash kafolati, dori ustunligi, xavfsizlik kafolati, sababiylik yoki amaliyotdagi muvaffaqiyat haqidagi da’volar qo‘shilmagan.