Ushbu peer-reviewdan o‘tmagan preprint tadqiqot texnologik o‘zgarish tadqiq qilinayotgan hodisaning o‘zini uzluksiz o‘zgartirib turgan bir paytda ilmiy sohalar qanday rivojlanishini raqamli iqtisodiyot tadqiqotlari misolida o‘rganadi. Tadqiqotchi 1989-2024 yillar oralig‘ida 19 ta konferensiya va seminar turkumining 195 ta yig‘ilishida taqdim etilgan 8.426 ta ishni birlashtirgan; ushbu yozuvlarni bibliografik ma’lumotlar, annotatsiyalar, muallif va muassasa ma’lumotlari, iqtiboslar, tarixiy hujjatlar hamda to‘qqiz nafar mutaxassis bilan o‘tkazilgan suhbatlar bilan boyitgan. Topilmalar raqamli iqtisodiyot tadqiqotlari kashshof tadqiqotchilar tashkil qilgan konferensiyalar orqali paydo bo‘lganini, muassasalar, moliyalashtirish va ma’lumotlarga kirish imkoniyati orqali institutsionallashganini, keyinchalik fanlar, sanoat va siyosat doiralari bilan o‘zaro aloqada diversifikatsiyalashganini ko‘rsatadi. Biroq konferensiya namunasi to‘liq emasligi va geografik jihatdan tanlanganligi, ayrim matn tasniflarida xato darajasi yuqori bo‘lishi hamda tadqiqot sababiy dizayndan foydalanmasligi sabab natijalarni barcha ilmiy sohalarga bevosita umumlashtirish kerak emas.

Tadqiqot ishlab chiqqan doira uch bosqichdan iborat: 2001 yilgacha bo‘lgan paydo bo‘lish bosqichida kashshoflar; 2001-2015 yillar oralig‘idagi institutsionallashuv bosqichida universitetlar, tadqiqot markazlari, moliyalashtiruvchilar va ma’lumot manbalari; 2016 yildan keyingi diversifikatsiya bosqichida esa fanlar, sanoat va siyosat doiralaridan iborat manfaatdor tomonlar hal qiluvchi ahamiyat kasb etgan. Xuddi shu davrda sohaning tadqiqot kun tartibi internet va xarajatlarni kamaytirish haqidagi munozaralardan raqamli platformalar, sababiy empirik tadqiqotlar va sun’iy intellekt tomon siljigan.

Tadqiqotning asosiy savoli nima?

Tadqiqotning asosiy savoli — ilmiy soha faqat o‘z ichidagi nazariy bilim to‘planishi orqali emas, balki o‘rganayotgan texnologik hodisaning o‘zgarishi bilan birga qanday evolyutsiyalashishidir. Raqamli iqtisodiyot bu savolni o‘rganish uchun qulay misoldir; chunki shaxsiy kompyuterlar, internet, elektron tijorat, raqamli platformalar, ijtimoiy media va sun’iy intellekt kabi ketma-ket texnologik to‘lqinlar ham iqtisodiy hayotni, ham tadqiqotchilarning savollari, ma’lumot manbalari va usullarini o‘zgartirgan.

Tadqiqot faqat maqolalar sonidagi o‘sishni o‘lchamaydi. Tadqiqotchi tadqiqot hamjamiyati hajmi, institutsional ishtirok, geografik taqsimot, hammualliflik, fanlararolik, nashr kanallari, tadqiqot mavzulari, qo‘llangan usullar va siyosat hujjatlaridagi ko‘rinish darajasini birgalikda baholaydi. Shu tariqa ilmiy sohaning ham intellektual tuzilmasi, ham tadqiqotni amalga oshirishga imkon beradigan ijtimoiy va institutsional infratuzilmani kuzatishga urinadi.

Nega konferensiyalar tadqiqot markazida?

Raqamli iqtisodiyot tadqiqotlari bitta jurnal yoki akademik fanga bog‘liq emas. Iqtisodiyot, biznes, boshqaruv axborot tizimlari va kompyuter fanlari kabi sohalarda ishlaydigan tadqiqotchilar hali jurnal nashriga aylanmagan ishlarini konferensiyalarda taqdim etishlari mumkin. Shu sabab konferensiya dasturlari yangi tadqiqot sohasini jurnal nashrlarida ko‘rinadigan bo‘lishidan avvalroq bosqichda ushlashi mumkin.

Tadqiqotning asosiy da’vosi shuki, konferensiyalar faqat natijalar taqdim etiladigan vaqtinchalik tadbirlar emas. Konferensiyalar tadqiqotchilarni bir joyga to‘playdi, yangi mavzularni legitimlashtiradi, yosh tadqiqotchilarning sohaga kirishini osonlashtiradi, hamkorliklarni yaratadi, tadqiqot kun tartibini shakllantiradi va akademiya bilan sanoat hamda davlat muassasalari o‘rtasida bog‘lanish hosil qiladi. Tadqiqotchi ushbu funksiyani “sohani quruvchi infratuzilma” sifatida konseptuallashtiradi.

Ma’lumotlar to‘plami qanday tuzilgan?

Tadqiqotchi avval raqamli iqtisodiyot sohasining rivojlanishida markaziy ahamiyatga ega konferensiyalar va seminarlarni aniqlagan. Ro‘yxat mutaxassislar suhbatlari orqali baholangan; dasturlar rasmiy tadbir saytlaridan, arxivlangan internet sahifalaridan va konferensiya tashkilotchilaridan to‘plangan. Tadqiqotda WISE, DRUID, CIST, TSE Digital Economics Conference, ZEW Conference on the Economics of ICT, NBER Economics of Digitization, MIT Conference on Digital Experimentation va NBER Economics of Artificial Intelligence kabi tadbirlar mavjud.

Konferensiya dasturlaridan ish nomi, taqdimotchi tadqiqotchi, muassasa, hammualliflar va mavjud bo‘lgan darajada hammualliflarning muassasalari chiqarib olingan. Tadqiqotchi ma’lumot ajratib olishni tezlashtirish uchun ChatGPT va Microsoft Copilot’dan foydalangan, biroq yaratilgan yozuvlarni asl dasturlar bilan qo‘lda solishtirganini bildirgan.

Konferensiya ma’lumotlari keyin Google Scholar, OpenAlex va SSRN Economics of Networks eJournal yozuvlari bilan boyitilgan. Ushbu jarayonlar nashr yili, iqtiboslar soni, annotatsiya, jurnal nomi, ish havolasi va muallif profili kabi qo‘shimcha ma’lumotlarni olish imkonini bergan. Sarlavha va muallif moslashtirishlarida RapidFuzz va FuzzyWuzzy vositalariga asoslangan taxminiy satr moslashtirish usullari qo‘llangan.

Tadqiqotning ma’lumotlar bo‘limida 8.426 ta yozuvning 7.156 tasida annotatsiya borligi aytiladi. Shu bilan birga, BERTopic tahlilida foydalanish mumkin bo‘lgan annotatsiyasi mavjud 6.862 ta ish ishlatilgani yozilgan. Ushbu ikki raqam o‘rtasidagi 294 ta yozuvlik farq yetishmayotgan, juda qisqa yoki tahlil uchun yaroqsiz annotatsiyalardan kelib chiqishi mumkin; biroq bu farq matnda to‘liq tushuntirilmagan. Shu sabab mavzu modellashtirish qamrovini baholashda amalda tahlil qilingan 6.862 kuzatuvli namuna asos qilib olinishi kerak.

Ilmiy sohalarning rivojlanishi uchun taklif qilingan uch bosqichli doira

Paydo bo‘lish: Kashshoflar tarqoq tadqiqotlarni birlashtirdi

2001 yilgacha raqamli iqtisodiyotga aloqador tadqiqotlar kompyuter fanlari, boshqaruv axborot tizimlari va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari iqtisodiyoti doirasida tarqoq tarzda olib borilgan. Ma’lumot manbalari cheklanganligi sabab nazariy modellar va konseptual munozaralar ko‘proq ustun bo‘lgan. Internet narxlashi, elektron bozorlar, tranzaksiya va axborot xarajatlari, kompyuterlarning unumdorlikka ta’siri va internet infratuzilmasi asosiy mavzular qatoriga kirgan.

1989 yilda birinchi Workshop on Information Systems and Economics tadbirining o‘tkazilishi tadqiqot tomonidan muhim burilish nuqtasi sifatida baholanadi. Bunday dastlabki konferensiyalar umumiy tadqiqot kun tartibi hali to‘liq shakllanmasidan turli fanlardan tadqiqotchilarning muntazam uchrashishiga imkon bergan.

Institutsionallashuv: Moliyalashtirish, muassasalar va ma’lumotlarga kirish sohani kengaytirdi

2001-2015 davrida Yevropa va Shimoliy Amerikada takrorlanuvchi konferensiyalarning tashkil etilishi sohaning yanada barqaror institutsional tuzilmaga ega bo‘lishiga yordam berdi. ZEW, Toulouse School of Economics va NBER kabi muassasalarning konferensiyalari, tadqiqot grantlari, ishchi maqolalar turkumlari va doktorantlarga mo‘ljallangan ta’lim dasturlari ilmiy hamjamiyatning kengayishiga hissa qo‘shdi.

Raqamli kompaniyalar bilan o‘rnatilgan aloqalar va tadqiqotchilarning texnologiya firmalarida maslahatchi yoki bosh iqtisodchi vazifalarini bajarishi onlayn xatti-harakat, reklama, qidiruv tizimlari va platforma bozorlariga oid mikro darajadagi ma’lumotlarga kirishni oshirdi. Tadqiqot kun tartibi ushbu davrda innovatsiya, intellektual mulk huquqlari va platforma iqtisodiyoti atrofida jamlandi.

Diversifikatsiya: Platformalar, sun’iy intellekt va sababiy usullar oldinga chiqdi

2016 yildan keyin soha mavzu, usul va institutsional mansublik jihatidan tez diversifikatsiyalashdi. Boshqaruv va biznes maktablari muhim institutsional markazlarga aylangan bir paytda iqtisodiyot, axborot tizimlari va kompyuter fanlari soha ichidagi ta’sirini saqlab qoldi. Raqamli platformalar, ijtimoiy media, ma’lumotlar maxfiyligi, raqobat siyosati, algoritmlar va sun’iy intellekt tadqiqot kun tartibining markaziga joylashdi.

Tadqiqot ushbu bosqichda faqat ko‘proq ish ishlab chiqarilganini emas, balki tajribalar, real hayot ma’lumotlari va sababiy identifikatsiya strategiyalaridan foydalanadigan empirik tadqiqotlarning ulushi oshganini ko‘rsatadi. Sohaga sanoat va siyosat muassasalari bilan o‘zaro aloqa ham platformalarni tartibga solish, mualliflik huquqi, ma’lumotlar boshqaruvi va sun’iy intellekt siyosati sabab yanada ko‘rinadigan bo‘ldi.

Tadqiqot ishlab chiqarishi va siyosatdagi ko‘rinish qanday o‘zgardi?

1-rasmning chap paneli yillik konferensiya ishlari soni 1989 yilda juda past darajadan 2024 yilda 800 dan ortiq darajaga chiqqanini ko‘rsatadi. Eng tez o‘sish 2016 yildan keyingi diversifikatsiya davrida sodir bo‘lgan. Tadqiqotchi bu o‘sishni raqamli platformalarning kengayishi, ijtimoiy media va elektron tijoratning tarqalishi, COVID-19 davridagi raqamli tezlashuv va sun’iy intellekt tadqiqotlarining o‘sishi bilan bog‘laydi.

Xuddi shu rasmdagi o‘ng panel ma’lumotlar to‘plamidagi 364 ta ish Overton.io aniqlagan 3.517 ta siyosatga yo‘naltirilgan hujjatda manba sifatida keltirilganini bildiradi. Ushbu ishlarga iqtibos beradigan yillik siyosat hujjatlari soni 2000-yillarning boshida juda past bo‘lgan bo‘lsa, 2024 yilga kelib taxminan 390 taga ko‘tarilgan. Biroq siyosiy ta’sir tahlili 8.426 ta ishning barchasiga emas, faqat kuzatib bo‘ladigan 364 ta ishga asoslangan. Shu sabab rasm sohaning siyosatdagi ko‘rinishi oshganini qo‘llab-quvvatlaydi, ammo barcha ishlarning siyosatga o‘rtacha ta’sirini o‘lchamaydi.

Ilmiy hamjamiyat qanchalik o‘sdi?

2-rasm raqamli iqtisodiyot tadqiqotlariga kamida bir marta hissa qo‘shgan tadqiqotchilarning kumulyativ soni 2024 yilga kelib taxminan 7.800 ga yetganini ko‘rsatadi. Institutsionallashuv davrida sohaga yiliga taxminan 210 nafar yangi tadqiqotchi qo‘shilgan bo‘lsa, bu son diversifikatsiya davrida tez oshib, 2024 yilda taxminan 640 nafar yangi tadqiqotchiga yetgan.

O‘sish teng taqsimlanmagan. Tadqiqotchilarning taxminan %42 i faqat bir yoki ikki konferensiya ishiga hissa qo‘shgan bo‘lsa, kichik bir guruh 40 dan ortiq ishda hammuallif bo‘lgan. Tadqiqot yuqori mahsuldorlikka ega bu tadqiqotchilar faqat maqola chop etadigan shaxslar emasligini; konferensiya tashkil etish, talabalar tayyorlash, tarmoq qurish va siyosiy maslahat kabi rollar orqali sohaning yo‘nalishiga ta’sir qilishi mumkinligini ilgari suradi.

Muassasalar va geografiya nimani ko‘rsatadi?

Konferensiyalarning geografik taqsimotida AQSh aniq yetakchi. Tadqiqotda AQSh 109 ta, Germaniya 42 ta, Fransiya 36 ta va Daniya 24 ta konferensiyaga mezbonlik qilgani bildiriladi. Cambridge, Boston, Stanford, Mannheim, Munich, Paris, Toulouse va Copenhagen uzoq muddatli markazlar sifatida ajralib turadi.

Mualliflarning muassasalari haqidagi ma’lumotlar ham shunga o‘xshash konsentratsiyani ko‘rsatadi. 1989-2007 yillarda yiliga taxminan 34 ta turli muassasa sohaga hissa qo‘shgan bo‘lsa, 2008 yildan keyin bu son ko‘pincha 100 atrofida bo‘lgan va 2024 yilda 185 taga yetgan. Shunga qaramay, xaritalangan 2.464 ta muassasa yozuvi og‘irlik hali ham Shimoliy Amerika va Yevropada jamlanganini ko‘rsatadi. Tel Aviv University va National University of Singapore ushbu hududlardan tashqaridagi yaqqol markazlardir. Xitoyning raqamli bozorlardagi ahamiyatiga qaramay, ma’lumotlar to‘plamida cheklangan vakillikka ega bo‘lishi tadqiqotchi tomonidan e’tiborga molik deb topilgan.

Ushbu taqsimot sohaning xalqaro tus olganini, ammo global jihatdan muvozanatli tuzilmaga yetmaganini ko‘rsatadi. Konferensiyalarda ishtirok etish sayohat, moliyalashtirish, institutsional obro‘ va tarmoqlarga kirishni talab qilishi yaxshi resurslangan muassasalarning ko‘rinishini oshirishi, zaifroq tadqiqot ekotizimlari vakilligini esa cheklashi mumkin.

Hammualliflik va xalqaro hamkorlik qanday o‘zgardi?

Har bir ishga to‘g‘ri keladigan o‘rtacha mualliflar soni 1990-yillarning oxirida 1,5 dan past bo‘lgan bo‘lsa, 2024 yilda taxminan 3,5 ga ko‘tarilgan. Har bir ishga to‘g‘ri keladigan muassasalar soni ham institutsionallashuv davrida taxminan 1,7 darajasidan 2 ga yaqinlashgan va ayrim yillarda bundan ham yuqori bo‘lgan. Ushbu tendensiya raqamli iqtisodiyot tadqiqotlari tobora ko‘proq jamoaviy ish va muassasalararo ekspertiza birikmasiga tayanganini ko‘rsatadi.

Qit’alararo hamkorlik ulushi dastlabki yillarda juda past bo‘lgan bo‘lsa, 2008-2014 davrida sezilarli oshgan. Ushbu ulush 2024 yilda tadqiqot hissalarining taxminan %12 ini tashkil etadi. COVID-19 davridagi pasayish jismoniy konferensiyalar va yuzma-yuz muloqotning uzilishi bilan bog‘lanadi. Biroq tadqiqot ushbu aloqani sababiy tarzda sinamaydi.

Raqamli iqtisodiyot tadqiqotlari qaysi fanlarda nashr qilingan?

8.426 ta yozuvning 3.428 tasida nashr kanali ma’lumoti mavjud bo‘lgan, 1.527 ta yozuv akademik jurnal nashri sifatida aniqlangan va 1.165 ta ish to‘rtta asosiy fanga tasniflangan. Dastlabki yillarda iqtisodiyot jurnallari ko‘proq ustun bo‘lgan bo‘lsa, vaqt o‘tishi bilan axborot tizimlari va boshqaruv jurnallari ahamiyat qozongan. Diversifikatsiya davrida boshqaruv jurnallari eng katta nashr kanaliga aylangan. Kompyuter fanlarining ulushi kichikroq qolgan bo‘lsa-da, sun’iy intellekt tadqiqotlarining ko‘tarilishi bilan so‘nggi yillarda oshgan.

Eng ko‘p uchraydigan jurnallar Management Science, Information Systems Research, Research Policy, MIS Quarterly va Marketing Science hisoblanadi. Tadqiqot hisob-kitoblariga ko‘ra, raqamli iqtisodiyot tadqiqotlari 2024 yilda Management Science nashrlarining taxminan %5 ini, 2023 yilda Information Systems Research nashrlarining taxminan %10 ini, 2022 yilda Research Policy nashrlarining taxminan %4 ini va 2023 yilda The RAND Journal of Economics nashrlarining taxminan %13 ini tashkil etgan.

Tadqiqotchilarning institutsional bo‘limlari bilan tadqiqot qiziqishlari bir xilmi?

Google Scholar profillaridan yetarli institutsional ma’lumot olingan 1.216 nafar tadqiqotchining %58,39 i boshqaruv, %26,64 i iqtisodiyot, %4,11 i axborot tizimlari va %3,21 i kompyuter fanlari bo‘limlarida joylashgan. Kichikroq ulushlar marketing, strategiya, statistika va huquq sohalariga tegishli.

Tadqiqot qiziqishlari esa boshqacha manzarani beradi. 1.815 nafar tadqiqotchining profil kalit so‘zlariga asoslangan vaznli tasnifida iqtisodiyot %46,59 bilan eng katta ulushga ega, boshqaruv esa %21,16 darajasida. Kompyuter fanlari, marketing, strategiya va axborot tizimlari ham muhim ulushlarga ega. Ushbu tadqiqotchilarning 437 nafari bir nechta fan bilan bog‘liq kalit so‘zlarni bildirgan. Demak, tadqiqotchining institutsional jihatdan biznes maktabida joylashgani uning ishlari faqat boshqaruv fani bilan cheklanganini anglatmaydi.

Tadqiqot mavzulari qanday o‘zgardi?

Tadqiqotchi 6.862 ta annotatsiyani BERTopic usuli bilan tahlil qilgan va o‘nta mavzu hosil qilgan. Eng ko‘p uchraydigan besh mavzu platformalar, innovatsiya, ma’lumotlarga asoslangan usullar, onlayn hamjamiyatlar va sog‘liqdir. Ushbu besh mavzu o‘rtacha mavzu ehtimoli massasining %69 ini tashkil qilgan va annotatsiyasi mavjud ishlarning %99 ida kamida qisman ifodalangan.

• Innovatsiya: Dastlabki yillarda kompaniyalar, texnologiya, bilim ishlab chiqarish va iqtisodiy rivojlanish muhokamalarida ustun bo‘lgan.
• Platformalar: Taxminan 2011 yildan boshlab kuchaygan; iste’molchilar, foydalanuvchilar, onlayn kontent, bozorlar va platforma raqobati bilan bog‘langan.
• Ma’lumotlarga asoslangan usullar: Sun’iy intellekt, tajriba, o‘rganish, model va davolash kabi so‘zlar bilan ifodalangan va ayniqsa 2016 yildan keyin tez ko‘tarilgan.
• Onlayn hamjamiyatlar: Ochiq manbali dasturiy ta’minot, kraudfanding va foydalanuvchi yaratgan mahsulot kabi sohalarni qamrab olgan.
• Sog‘liq: Kichikroq ulushga ega bo‘lsa-da, kasalxonalar, shifokorlar, bemorlar va raqamli sog‘liq ma’lumotlari orqali sohaning tarmoqlar bo‘yicha diversifikatsiyasini ko‘rsatgan.

SpaCy asosidagi so‘z chastotasi tahlili ham ushbu o‘zgarishni qo‘llab-quvvatlaydi. 1989 yildagi narxlash, axborot va optimallashtirishga urg‘u beruvchi so‘zlardan; 2000 yilda bozor, kompaniya, raqamli texnologiya va iqtisodiyot tushunchalariga; 2010 yilda innovatsiya, tadqiqot, axborot va tarmoqlarga; 2024 yilda esa ma’lumot, platforma, iste’molchi, onlayn kontent va ta’sir tushunchalariga o‘tish kuzatiladi.

Nazariy tadqiqotdan empirik tadqiqotga o‘tish

Sarlavha va annotatsiyalardagi kalit so‘zlardan foydalangan tasnifda 3.781 ta ish empirik, 787 ta ish nazariy va 1.375 ta ish aralash usulli deb belgilangan. Jami 5.943 ta ish tasniflangan, qolgan 2.483 ta yozuv esa yetishmayotgan yoki yetarli bo‘lmagan matn sabab tasnifdan tashqarida qolgan.

1998 yilda tasniflangan ishlarning taxminan %80 i nazariy deb baholangan bo‘lsa, 2016 yildan keyin taqsimot taxminan %70 empirik, %9 nazariy va %21 aralash tadqiqot darajasida barqarorlashgan. Ushbu o‘zgarish raqamli ma’lumotlarga kirishning oshishi, eksperimental usullarning kengayishi va siyosat ishlab chiquvchilarning sababiy dalillarga bo‘lgan talabi bilan bog‘lanadi.

Biroq aniq nisbatlarga ehtiyotkorlik bilan yondashish kerak. Tadqiqotchi qo‘lda tasniflagan 100 ta ishli tekshiruv namunasida modelning umumiy xato darajasi %43 deb xabar qilingan. Aralash toifaga oid bahsli mosliklar xato hisobidan chiqarilganda xato darajasi %3 gacha tushadi. Ikki natija o‘rtasidagi katta farq tasnif ayniqsa “aralash usul” ta’rifi va ishlatilgan kalit so‘zlarga sezgir ekanini ko‘rsatadi. Shu sabab metodologik o‘zgarishning umumiy yo‘nalishi kuchli ko‘rinsa-da, har yil uchun berilgan aniq nisbatlarda o‘lchash xatosi bo‘lishi mumkin.

Konferensiyalar haqiqatan ham ilmiy sohalarni quradimi?

Ma’lumotlar konferensiyalar sonining o‘sishi tadqiqot ishlab chiqarishi, institutsional ishtirok, hammualliflik va mavzu diversifikatsiyasi bilan bir vaqtda sodir bo‘lganini ko‘rsatadi. Tarixiy hujjatlar va mutaxassislar suhbatlari ham WISE, ZEW, TSE va NBER kabi takrorlanuvchi tadbirlar tadqiqotchi hamjamiyatlarini shakllantirganini qo‘llab-quvvatlaydi.

Biroq tadqiqot konferensiyalar soha o‘sishiga sabab bo‘lganini qat’iy isbotlaydigan tajriba yoki sababiy ekonometrik dizaynni taqdim etmaydi. Moliyalashtirish, texnologik rivojlanish, ma’lumotlarga kirish, yangi tartibga solishlar va kompaniyalarning tadqiqotga talabi ham xuddi shu davrda o‘zgargan. Shu sabab “konferensiyalar sohani quruvchi infratuzilmadir” degan xulosa miqdoriy naqshlar, tarixiy yozuvlar va suhbatlarni birgalikda talqin qilishga asoslangan konseptual xulosadir.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

• Raqamli iqtisodiyot tadqiqotlari 1989-2024 yillarda ishlab chiqarish, tadqiqotchilar soni va institutsional ishtirok jihatidan kuchli o‘sgan.
• Soha iqtisodiyot, boshqaruv, axborot tizimlari va kompyuter fanlari o‘rtasida fanlararo tuzilmaga ega.
• Tadqiqot kun tartibi internet va unumdorlik muhokamalaridan platformalar, ma’lumotlarga asoslangan usullar va sun’iy intellekt tomon siljigan.
• Nazariy ishlarning nisbiy ulushi kamaygan, empirik va sababiy usullarga yo‘nalish oshgan.
• Takrorlanuvchi konferensiyalar, moliyalashtirish muassasalari, ma’lumot ta’minotchilari va doktorantura ta’limi sohaning institutsionallashuvi bilan birga kechgan.
• Soha xalqaro tus olgan bo‘lsa-da, Shimoliy Amerika va Yevropadagi resurslari kuchli muassasalarda jamlanishda davom etmoqda.
• Toraytirilgan raqamli iqtisodiyot namunasida o‘tkazilgan mustahkamlik tahlillarida asosiy tendensiyalar katta darajada saqlanib qolgan.

Tadqiqot isbotlamagan yoki sinamagan natijalar

• Konferensiyalar ilmiy soha o‘sishining yagona yoki bevosita sababi ekani isbotlanmagan.
• Konferensiyalarda ishtirok etgan barcha ishlar yoki barcha raqamli iqtisodiyot tadqiqotlari ma’lumotlar to‘plamida mavjud emas.
• Siyosat hujjatlaridagi iqtiboslar tadqiqot tartibga solishlarga bevosita yoki muvaffaqiyatli ta’sir ko‘rsatganini anglatmaydi.
• Shimoliy Amerika va Yevropadan tashqaridagi past vakillik bu hududlarda raqamli iqtisodiyot tadqiqoti qilinmayotganini anglatmaydi.
• Boshqaruv jurnallaridagi o‘sish iqtisodiyot yoki axborot tizimlarining sohadagi ahamiyati yo‘qolganini ko‘rsatmaydi.
• Kalit so‘z tasnifi orqali aniqlangan empirik, nazariy va aralash tadqiqot ulushlari xatosiz o‘lchovlar emas.
• Uch bosqichli doira barcha ilmiy sohalarga ayni davr chegaralari bilan qo‘llanishi mumkinligi ko‘rsatilmagan.

Tadqiqotning kuchli tomonlari nimalar?

Tadqiqotning eng muhim kuchli tomoni an’anaviy ilm-fan tadqiqotlaridagi jurnal nashrlariga asoslangan tahlillardan farqli ravishda konferensiya dasturlaridan foydalanishidir. Ushbu yondashuv fanlararo sohaning hali rasmiy nashr kanallarida to‘liq ko‘rinmaydigan dastlabki bosqichlarini o‘rganish imkonini beradi.

Miqdoriy konferensiya ma’lumotlarini tarixiy hujjatlar, bibliografik yozuvlar, mutaxassis suhbatlari, mavzu modellashtirish, matn qazib olish va mustahkamlik tahlillari bilan birlashtirish ikkinchi muhim kuchli tomondir. B ilovada DRUID va Management, Analytics, and Data Conference doirasidagi raqamli iqtisodiyotga bevosita aloqador bo‘lmagan ishlar chiqarib tashlanganda namuna 8.426 dan 7.647 ga tushgan. DRUID yozuvlari 2.626 dan 1.195 ga, MAD yozuvlari 83 dan 68 ga kamayganiga qaramay, asosiy o‘sish, mavzu, fan va usul tendensiyalari katta darajada o‘zgarmagan.

Tadqiqotning cheklovlari nimalar?

• Konferensiyalar ro‘yxati sohaga aloqador barcha tadbirlarni qamrab olmaydi. Ayniqsa dastlabki davrdagi internet iqtisodiyoti ishlari umumiyroq iqtisodiyot konferensiyalarida taqdim etilgan bo‘lishi mumkin.
• Tarixiy konferensiya dasturlarining barchasiga erishib bo‘lmagani sabab ishlar soni haqiqiy jami miqdorning quyi chegarasidir.
• Ayrim dasturlarda faqat taqdimotchi tadqiqotchi ko‘rsatilgani sabab hammualliflar soni kam o‘lchangan bo‘lishi mumkin.
• Google Scholar’da faqat birinchi qidiruv natijasidan foydalanish mumkin bo‘lgani noto‘g‘ri moslashtirish xavfini tug‘diradi.
• OpenAlex ayrim uzun annotatsiyalarning faqat dastlabki gaplarini taqdim etadi.
• 875 ta konferensiya ishi uchun qo‘shimcha bibliografik ma’lumot topilmagan.
• 1990-2000 davrida muassasa ma’lumotlari yetishmaydi va institutsional xarita faqat geografik jihatdan moslashtirish mumkin bo‘lgan yozuvlarni qamrab oladi.
• Mualliflarning bo‘lim va qiziqish sohasi tasniflari 2026 yilgi Google Scholar profillariga asoslangan bo‘lib, ularning o‘tmishdagi institutsional joylashuvini bevosita ko‘rsatmaydi.
• Jurnal fanlari asosan jurnal nomlaridagi kalit so‘zlar bilan tasniflangan.
• Usul tasnifidagi %43 umumiy xato darajasi aniq yillik ulushlarning ishonchliligini cheklaydi.
• Suhbatlar sohaning yetakchi tadqiqotchilaridan kontekst bersa-da, suhbat ishtirokchilarini tanlash va talqin qilish jarayoni subyektiv unsurlarni o‘z ichiga oladi.
• Tadqiqot preprint bo‘lib, hali mustaqil peer-reviewdan o‘tmagan.

Turkiya nuqtai nazaridan nimani anglatadi?

Tadqiqot Turkiyadagi raqamli iqtisodiyot tadqiqotlarini alohida namuna sifatida o‘rganmaydi. Shu sabab Turkiyadagi tadqiqotchilar, muassasalar yoki konferensiyalarning xalqaro sohadagi ulushi haqida bevosita xulosa chiqarib bo‘lmaydi.

Shunga qaramay, taklif qilingan doira Turkiya uchun baholanishi mumkin bo‘lgan tadqiqot siyosati savollarini hosil qiladi. Muntazam konferensiyalar, doktorantlarga mo‘ljallangan ta’limlar, kichik miqyosli tadqiqot fondlari, davlat va xususiy sektor ma’lumotlariga ishonchli kirish hamda iqtisodiyot, biznes, huquq, kompyuter fanlari va axborot tizimlari o‘rtasidagi barqaror hamkorlik ilmiy sohaning institutsionallashuvini qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Bu tadqiqotning Turkiyada sinagan topilmasi emas; uch bosqichli doiraning Turkiya kontekstiga moslashtirilishidan kelib chiqadigan siyosiy xulosadir.

Tadqiqotning konferensiyalarni moliyalashtirish bo‘yicha qo‘shimcha tahlili 2011-2025 yillarda konferensiya bilan bog‘liq majburiyatlar AQSh Milliy Ilm Jamg‘armasi jami moliyalashtirishining yiliga %1 idan kamini tashkil qilganini ko‘rsatadi. Tadqiqotchi bu holatni konferensiyalarning mumkin bo‘lgan soha darajasidagi hissalari bilan tadqiqot moliyalashtirishidagi cheklangan ulushi o‘rtasidagi o‘lchash va baholash muammosi sifatida talqin qiladi.

O‘tmish, bugun va kelajak nuqtai nazaridan ahamiyati

O‘tmish nuqtai nazaridan tadqiqot raqamli iqtisodiyot tadqiqotlari bir onda tug‘ilmaganini; turli fanlardagi tarqoq ishlar konferensiyalar va muassasalar orqali bosqichma-bosqich umumiy sohaga aylanganini ko‘rsatadi.

Bugun nuqtai nazaridan platformalar, ma’lumotlar, maxfiylik, raqobat va sun’iy intellekt kabi mavzular faqat texnik tadqiqot mavzulari emasligini; iqtisodiyot, biznes, huquq, davlat siyosati va kompyuter fanlarini bir tadqiqot ekotizimida birlashtirayotganini ko‘rsatadi.

Kelajak nuqtai nazaridan tadqiqot sun’iy intellekt va platforma boshqaruvi rivojlangan sari ilmiy sohalar ma’lumotlarga kirish, mustaqillik, tadqiqot moliyalashtirish, fanlararo baholash va geografik tengsizlik muammolariga ko‘proq duch kelishini bashorat qiladi. Kelajak tadqiqotlarida turli ilmiy sohalarni taqqoslash, konferensiya moliyalashtirishining qaytimini o‘lchash va xususiy kompaniya ma’lumotlariga kirishning ilmiy mustaqillikka ta’sirini o‘rganish tavsiya etiladi.

Tadqiqot usuli va topilmalari

Tadqiqot dizaynining texnik xulosasi

BERTopic tahlili qanday qo‘llangan?

BERTopic annotatsiyalarni ma’no o‘xshashligiga ko‘ra guruhlash uchun BERT asosidagi matn tasvirlari, UMAP o‘lchamlarni kamaytirish, HDBSCAN klasterlash va c-TF-IDF mavzu so‘zi tasvirini birlashtiradi. Tadqiqotchi modelni 10 ta mavzu hosil qiladigan, eng kichik mavzu hajmi 20 bo‘ladigan va inglizcha stop-so‘zlar chiqarib tashlanadigan qilib sozlagan. Mavzu ehtimollari hisoblangan va dastlab klasterdan tashqarida qolgan yozuvlar ehtimolga asoslangan yondashuv bilan mavzularga qayta biriktirilgan.

Modelning besh ustun mavzusi platformalar, innovatsiya, ma’lumotlarga asoslangan usullar, onlayn hamjamiyatlar va sog‘liq deb nomlangan. Mavzu nomlari model tomonidan avtomatik yaratilmagan; tadqiqotchi eng ko‘p uchraydigan kalit so‘zlarni talqin qilib nomlagan. Shu sabab mavzu nomlari ma’lumotlar tomonidan qo‘llab-quvvatlansa-da, tadqiqotchining talqinini o‘z ichiga oladi.

Usul tasnifi qanday bajarilgan?

Nazariy ishlar “theory”, “framework”, “proposition”, “equilibrium” va “model” kabi so‘zlar bilan; empirik ishlar “empirical”, “experiment”, “treatment”, “randomized”, “regression”, “survey”, “data” va “dataset” kabi so‘zlar bilan ballangan. “Model” so‘zi ham nazariy, ham empirik ro‘yxatda saqlangan. Nazariy bali yuqori bo‘lgan ishlar nazariy, empirik bali yuqori bo‘lgan ishlar empirik, ballari teng yoki birgalikda yuqori bo‘lganlar aralash deb tasniflangan.

Ushbu yondashuv tadqiqot usulini to‘liq matndagi dizaynga ko‘ra emas, balki sarlavha va annotatsiyada uchraydigan kalit so‘zlarga ko‘ra belgilaydi. Masalan, “model” so‘zi nazariy iqtisodiy modelni ham, empirik mashina o‘rganishi modelini ham anglatishi mumkin. Yuqori umumiy xato darajasi ushbu til noaniqligining natijalarga aks etganini ko‘rsatadi.

Asosiy miqdoriy topilmalar

Formula va statistik test holati

Tadqiqotda o‘quvchiga taqdim etilgan matematik tenglama, strukturaviy baholash modeli, regressiya koeffitsienti, p qiymati, ishonch oralig‘i yoki gipoteza testi mavjud emas. Tahlil asosan tavsifiy vaqt qatorlari, nisbatlar, chastotalar, mavzu ehtimollari, so‘z chastotalari, geografik xaritalar va kalit so‘zga asoslangan tasniflarga tayangan. Shu sabab natijalar statistik ahamiyat testlaridan ko‘ra kuzatilgan tarixiy naqshlarning izchilligi orqali talqin qilingan.

Mustahkamlik tekshiruvining natijasi

DRUID va Management, Analytics, and Data Conference boshqa tadbirlarga qaraganda kengroq qamrovli bo‘lgani uchun ushbu ikki tadbir faqat raqamli texnologiya, internet, platforma, sun’iy intellekt, mashina o‘rganishi va dasturiy ta’minot kabi kalit so‘zlarga aloqador ishlar bilan cheklangan. Toraytirilgan namuna 7.647 ta ishdan iborat bo‘lgan.

Toraytirishdan keyin jami ishlab chiqarish va tadqiqotchilar soni kutilganidek kamaygan; biroq o‘sish vaqti, asosiy jurnallar, fanlarning nisbiy o‘rni, platforma va innovatsiya mavzularining rivojlanishi, hammualliflik va uslubiy o‘zgarish katta darajada saqlangan. Bu natija keng konferensiyalar asosiy tendensiyalarni yolg‘iz o‘zi hosil qilmaganini qo‘llab-quvvatlaydi. Shunga qaramay, konferensiya ro‘yxati, yetishmayotgan dasturlar va geografik konsentratsiyadan kelib chiqadigan boshqa namuna muammolari saqlanib qoladi.

Manba va usul eslatmasi

• Tadqiqotning to‘liq asl nomi: How Scientific Fields Evolve: Evidence from Digital Economy Research
• Muallif: Franziska Kaiser
• Mualliflar tartibi: Yakka muallifli tadqiqot
• Teng birinchi muallif: Mavjud emas.
• Mas’ul yoki aloqa muallifi: Matnda alohida “corresponding author” yorlig‘i mavjud emas. Franziska Kaiserning elektron pochta manzili aloqa izohida berilgan va SSRN yozuvida u “Contact Author” sifatida ko‘rsatilgan.
• Muassasa: University of Zurich. Tadqiqotchining rasmiy institutsional profili uning Department of Business Administration tarkibida postdoktoral tadqiqotchi ekanini ko‘rsatadi.
• DOI: 10.2139/ssrn.6878974
• Jurnal: Peer-reviewed jurnal nashri tasdiqlanmagan.
• Asl nashriyot: Mavjud emas. SSRN nashriyot yoki peer-reviewed jurnal emas.
• Nashr platformasi: SSRN
• Nashr yili: 2026
• Manba turi: Preprint; konferensiyaga asoslangan bibliografik ma’lumotlar tahlili, tarixiy ko‘rib chiqish va mutaxassis suhbatlarini birlashtirgan empirik tadqiqot
• Peer-review holati: Ushbu tadqiqot preprint bo‘lib, peer-reviewdan o‘tmagan.
• Rasmiy SSRN havolasi:https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=6878974
• DOI havolasi:https://doi.org/10.2139/ssrn.6878974
• Tadqiqotga hamroh rasmiy internet sayti:https://sites.google.com/view/digital-economy-research
• Tadqiqotchining institutsional profili:University of Zurich tadqiqotchi profili

Tadqiqotchi ma’lumot to‘plash, kodlash, konferensiya dasturlaridan ma’lumot ajratib olish va yozish jarayonlarida ChatGPT hamda Microsoft Copilot’dan foydalanganini oshkor qilgan. Tadqiqotchi sun’iy intellekt yordamidagi chiqishlarni ko‘rib chiqib tahrir qilganini va tadqiqot mazmuni uchun to‘liq javobgarlikni o‘z zimmasiga olishini bildirgan.

Ushbu o‘zbekcha izoh faqat yuklangan ilmiy tadqiqotga asoslanib tayyorlangan. Tashqi manbalar faqat muallif, muassasa, DOI, nashr yili, platforma va peer-review holati kabi bibliografik identifikatsiya ma’lumotlarini tasdiqlash uchun ishlatilgan; tadqiqot topilmalariga tashqaridan ilmiy natija qo‘shilmagan.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari konferensiya namunasining to‘liq bo‘lmasligi va tanlanganligi, tarixiy dasturlarning barchasiga erishib bo‘lmasligi, ayrim muallif va muassasa ma’lumotlarining yetishmasligi, Google Scholar va OpenAlex moslashtirish muammolari, Shimoliy Amerika va Yevropa og‘irlikdagi geografik vakillik, usul tasnifidagi yuqori xato darajasi hamda konferensiyalarning soha rivojiga ta’sirini sababiy aniqlaydigan tadqiqot dizaynining mavjud emasligidir.

Ushbu tadqiqot peer-reviewdan o‘tmagan preprintdir; natijalar ushbu cheklov hisobga olingan holda o‘qilishi kerak. Topilmalar konferensiyalar bilan ilmiy sohalarning o‘sishi o‘rtasida kuchli va izchil munosabatni ko‘rsatadi, biroq konferensiyalar o‘sishga yolg‘iz o‘zi sabab bo‘lganini isbotlamaydi.