Ushbu tadqiqot Parkinson kasalligi bo‘lgan bemorlarning soch namunalarida o‘lchangan metall va iz element darajalari sog‘lom shaxslarnikidan farq qiladimi va bu darajalar kasallikning motor og‘irligi, klinik bosqichi hamda davomiyligi bilan bog‘liqmi, degan savollarni o‘rganadi. Tadqiqotga 31 nafar Parkinson bemori hamda yosh va jins bo‘yicha moslashtirilgan 30 nafar sog‘lom nazorat ishtirokchisi kiritilgan.

Soch namunalari boshning orqa qismidan olingan, tashqi manbali ifloslanishni kamaytirish maqsadida standart yuvish jarayonidan o‘tkazilgan va azot kislotasi hamda vodorod peroksid yordamida tahlilga tayyorlangan. Alyuminiy, mishyak, kadmiy, kobalt, xrom, mis, temir, marganets, nikel, qo‘rg‘oshin va rux darajalari induktiv bog‘langan plazmali optik emissiya spektrometriyasi, ya’ni ICP-OES usuli bilan o‘lchangan.

Tadqiqotning bayon qismida Parkinson guruhida sochdagi alyuminiy darajasi sog‘lom nazorat guruhiga qaraganda pastroq; rux, nikel va qo‘rg‘oshin darajalari esa yuqoriroq ekani xabar qilinadi. Xrom, mis, temir va marganets bo‘yicha guruhlar o‘rtasida ahamiyatli farq topilmagan. Mishyak, kadmiy va kobalt darajalari analitik aniqlash chegarasidan past bo‘lib qolgan va shu sababli statistik baholashga kiritilmagani bildirilgan.

Parkinson bemorlari o‘z guruhi ichida tahlil qilinganda rux darajasi bilan uchta klinik o‘zgaruvchi o‘rtasida teskari yo‘nalishdagi va statistik jihatdan ahamiyatli bog‘liqliklar topilgan. Sochdagi rux darajasining pastroq bo‘lishi; yuqoriroq MDS-UPDRS III motor bali, ilg‘orroq Hoehn va Yahr bosqichi hamda uzoqroq kasallik davomiyligi bilan bog‘liq bo‘lgan:

• MDS-UPDRS III: r = −0,53; p = 0,002
• Hoehn va Yahr bosqichi: r = −0,49; p = 0,005
• Kasallik davomiyligi: r = −0,50; p = 0,004

Bu natijalarni ehtiyotkorlik bilan talqin qilish kerak. Parkinson guruhining o‘rtacha rux qiymati nazorat guruhidan yuqori bo‘lishiga qaramay, faqat Parkinson bemorlari ichida rux darajasining pastroq bo‘lishi og‘irroq va uzoqroq davom etgan kasallik bilan bog‘liq topilgan. Bu ikki topilma bir-birini majburiy ravishda inkor etmaydi; biri guruhlar o‘rtasidagi o‘rtacha qiymatni, ikkinchisi esa Parkinson guruhi ichidagi taqsimotni ko‘rsatadi. Biroq ko‘ndalang kesimli tadqiqot dizayni ruxdagi o‘zgarish kasallikning sababi, oqibati yoki davolash, ovqatlanish yoxud boshqa jarayon bilan bog‘liq ekanini aniqlay olmaydi.

Preprint natijalar jadvalida muhim ichki muvofiqlik muammolari ham mavjud. Bayon matni nikel Parkinson bemorlarida yuqoriroq ekanini aytsa-da, 1-jadvalda Parkinson guruhi o‘rtachasi 0,79, nazorat guruhi o‘rtachasi 1,72 deb berilgan; bu sonlar nikel Parkinson guruhida pastroq ekanini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, ko‘plab t qiymatlari va ularga mos p qiymatlari matematik jihatdan mos ko‘rinmaydi, elementlarning o‘lchov birliklari hamda standart og‘ishlari jadvalda keltirilmagan. Shu sababli topilmalarni mustaqil tasdiqlash va tuzatilgan statistik hisobot bo‘lmasdan turib qat’iy biomarker dalili sifatida baholab bo‘lmaydi.

Tadqiqotning asosiy muammosi nima?

Parkinson kasalligi harakat bilan bog‘liq belgilar bilan bir qatorda ko‘plab motor bo‘lmagan belgilarga ham olib kelishi mumkin bo‘lgan progressiv neyrodegenerativ kasallikdir. Tadqiqotda kasallikning asosiy neyropatologik xususiyatlari substantia nigra pars compacta hududidagi dopamin ishlab chiqaruvchi neyronlarning yo‘qolishi va Lewy tanachalari ichida noto‘g‘ri buklangan alfa-sinukleinning to‘planishi sifatida izohlangan.

Parkinson kasalligi bitta sababga bog‘liq emasligi; genetik moyillik, qarish va atrof-muhit omillari birgalikda ta’sir qilishi qabul qilingan. Atrof-muhit omillari ichida metallarga ta’sirlanish alohida qiziqish uyg‘otadi. Tadqiqotda ayrim metallarning:

• oksidativ stress,
• mitoxondrial funksiyaning buzilishi,
• neyroinflamatsiya,
• lipid peroksidlanishi,
• alfa-sinuklein agregatsiyasi,
• noto‘g‘ri buklangan oqsillarning hujayradan chiqarilishi buzilishi

kabi jarayonlar orqali neyrodegeneratsiyaga hissa qo‘shishi mumkinligi bayon etiladi.

Tadqiqotning asosiy savoli faqat “Parkinson bemorlarida metall ko‘proqmi?” degan savol emas. Tadqiqot ikki alohida savolni baholaydi:

1. Parkinson bemorlari bilan sog‘lom nazoratlarning sochidagi iz element darajalari bir-biridan farq qiladimi?
2. Parkinson bemorlari ichida ayrim elementlar darajasi motor buzilishning og‘irligi, klinik bosqich yoki kasallik davomiyligi bilan bog‘liqmi?

Nega soch tahlili tanlangan?

Tadqiqotda qon va siydik o‘lchovlari ko‘proq yaqin davrdagi ta’sirlanishni aks ettirishi, soch tahlili esa elementlar soch o‘sishi vaqtida tuzilishga qo‘shilishi sababli uzoqroq muddatli to‘planish haqida ma’lumot berishi mumkinligi aytiladi.

Soch namunasi olishning ayrim amaliy afzalliklari bor:

• Invaziv emas.
• Qon olish talab qilinmaydi.
• Tashish va saqlash nisbatan oson.
• Uzoq muddatli atrof-muhit ta’sirlanishini o‘rganishga imkon berishi mumkin.

Biroq sochdagi biror elementning yuqori bo‘lishi uning miyada ham yuqori ekanini anglatmaydi. Soch darajasiga tashqi muhitdan ifloslanish, shaxsiy parvarish vositalari, soch tuzilishi, ovqatlanish, so‘rilish, organizmdan chiqarilish va soch o‘sish xususiyatlari kabi ko‘plab jarayonlar ta’sir qilishi mumkin. Tadqiqot soch bilan miya to‘qimasi, qon, zardob yoki miya-orqa miya suyuqligi o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri taqqoslash o‘tkazmagan.

Shu sababli soch tahlili bu yerda markaziy asab tizimidagi metall miqdorini bevosita o‘lchash emas, balki ehtimoliy uzoq muddatli element yukini baholashga qaratilgan periferik ko‘rsatkich sifatida ishlatilgan.

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot holat-nazorat tadqiqotidir. Parkinson kasalligi tashxisi qo‘yilgan shaxslarning sochidagi element darajalari Parkinson kasalligi bo‘lmagan sog‘lom nazoratlar bilan taqqoslangan.

Guruhlar o‘rtasida yosh bo‘yicha ahamiyatli farq topilmagan:

\[ p = 0{,}84 \]

Jins taqsimoti ham ahamiyatli darajada farq qilmagan:

\[ p = 1{,}00 \]

Bu moslashtirish sochdagi element farqlarining faqat yosh yoki jins taqsimotidan kelib chiqish ehtimolini kamaytirishga qaratilgan. Biroq moslashtirish ovqatlanish, ijtimoiy-iqtisodiy holat, yashash hududi, foydalaniladigan suv, dori vositalari va avvalgi atrof-muhit ta’sirlanishlari kabi barcha mumkin bo‘lgan aralashtiruvchi omillarni yo‘q qilmaydi.

Ishtirokchilar qanday tanlangan?

Parkinson bemorlari Kocaeli Medicalpark shifoxonasining Nevrologiya bo‘limidan 2024-yil iyunidan 2025-yil yanvarigacha qabul qilingan. Bemorlar:

• Buyuk Britaniya Brain Bank Parkinson tashxis mezonlariga javob berishi,
• 40 yosh yoki undan katta bo‘lishi,
• yozma xabardor qilingan rozilik berishi

talab qilingan.

Har ikki guruh uchun chiqarib tashlash mezonlari ancha keng belgilangan. Harakat yoki metall metabolizmiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan muhim yurak-qon tomir, nafas, buyrak, jigar va nevrologik kasalliklar; faol infeksiyalar; ichakda so‘rilish buzilishlari; vitamin yoki mineral qo‘shimchalardan foydalanish; chekish tarixi; alkogolni suiiste’mol qilish va ma’lum kasbiy yoki atrof-muhit metall ta’sirlanishi chiqarib tashlash sabablari qatoriga kiritilgan.

Metall implant, protez yoki jarrohlik moslamalari bo‘lgan shaxslar ham tadqiqotdan chiqarilgan. Bu yondashuv o‘lchangan metall darajalariga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan ayrim aniq manbalarni cheklashga qaratilgan.

Antiparkinson dorilaridan tashqari ayrim psixoaktiv dorilarni qo‘llash chiqarib tashlangan, biroq Parkinson bemorlari qabul qilgan dorilarning turi, dozasi yoki davolash davomiyligi natijalarda batafsil berilmagan. Shu sababli antiparkinson davolashining soch element darajalari bilan bog‘liqligi baholanmagan.

Klinik og‘irlik qanday o‘lchangan?

Parkinson guruhining motor og‘irligi Movement Disorder Society–Unified Parkinson’s Disease Rating Scale Part III, ya’ni MDS-UPDRS III bilan baholangan. Bu bo‘lim bemorning motor ko‘rigiga qaratilgan. Yuqoriroq ball motor buzilishining yaqqolroq ekanini bildiradi.

Parkinson guruhining o‘rtacha MDS-UPDRS III bali:

\[ 38{,}0 \pm 13{,}33 \]

deb xabar qilingan.

Kasallikning umumiy bosqichi Hoehn va Yahr shkalasi bilan baholangan. O‘rtacha bosqich:

\[ 2{,}50 \pm 0{,}93 \]

deb berilgan. Mualliflar buni o‘rtacha darajadagi kasallik og‘irligiga mos deb talqin qilgan.

O‘rtacha kasallik davomiyligi esa:

\[ 7{,}94 \pm 4{,}26\ \text{yıl} \]

deb xabar qilingan.

Tadqiqot motor bo‘lmagan belgilarni baholamagan. Shu bois element darajalarining kognitiv belgilar, depressiya, uyqu muammolari, avtonom funksiyalar buzilishi yoki hayot sifati bilan bog‘liqligi noma’lum.

Soch namunalari qanday yig‘ilgan?

Ishtirokchilardan namuna olish kuni sochlarini yuvish so‘ralgan. Taxminan 0,5–1,0 gramm soch boshning orqa qismidagi oksipital hududdan, etanol bilan tozalangan zanglamaydigan po‘lat qaychi yordamida olingan.

Namunalar bir xillikni oshirish maqsadida taxminan 5 millimetrlik kichik bo‘laklarga kesilgan va tahlil vaqtigacha polietilen idishlarda saqlangan.

Tashqaridan yopishgan metall zarrachalarini kamaytirish uchun soch namunalari:

1. etil efir–atseton eritmasi bilan yuvilgan,
2. %5 EDTA bilan ishlov berilgan,
3. yuqori tozalikdagi deionizatsiyalangan suv bilan chayilgan,
4. azot kislotasi va vodorod peroksid bilan parchalangan,
5. deionizatsiyalangan suv bilan suyultirilgan,
6. filtrlab o‘lchashga tayyorlangan.

Bu jarayon tashqi kontaminatsiyani kamaytirishga qaratilgan. Biroq yuvish jarayonining sochning o‘z tuzilishiga singgan elementlarning bir qismiga ta’sir qilishi yoki qilmasligi hamda turli elementlar uchun qayta tiklanish ko‘rsatkichlari matnda bayon etilmagan.

Qaysi elementlar o‘lchangan?

ICP-OES usuli bilan quyidagi elementlarni o‘lchash rejalashtirilgan:

• Alyuminiy — Al
• Mishyak — As
• Kadmiy — Cd
• Kobalt — Co
• Xrom — Cr
• Mis — Cu
• Temir — Fe
• Marganets — Mn
• Nikel — Ni
• Qo‘rg‘oshin — Pb
• Rux — Zn

Tadqiqot ushbu elementlarning barchasini “heavy metals” yoki og‘ir metallar sarlavhasi ostida ko‘rib chiqadi. Biroq panel qo‘rg‘oshin kabi toksik ta’sirlanish bilan bog‘lanadigan elementlar bilan bir qatorda rux, mis, temir va marganets kabi normal biologik funksiyalar uchun zarur bo‘lgan iz elementlarni ham o‘z ichiga oladi.

Mishyak, kadmiy va kobalt darajalari analitik aniqlash chegarasidan past bo‘lib qolgan va statistik baholashdan chiqarilgani aytilgan.

ICP-OES o‘lchovini hisobot qilishdagi kamchiliklar

Tadqiqotda tahlillar standart laboratoriya sharoitida o‘tkazilgani aytilgan bo‘lsa-da, quyidagi texnik tafsilotlar keltirilmagan:

• Har bir element uchun aniqlash va miqdoriy belgilash chegaralari,
• kalibrlash egri chiziqlari,
• sifat nazorati materiallari,
• takroriy o‘lchovlar o‘zgaruvchanligi,
• o‘lchov noaniqligi,
• qayta tiklanish ko‘rsatkichlari,
• soch konsentratsiyalarining birligi.

Ayniqsa birliklar ko‘rsatilmagani 206,83 qiymatidagi rux va 3,60 qiymatidagi qo‘rg‘oshin kabi sonlarni biologik yoki toksikologik jihatdan talqin qilishni jiddiy cheklaydi.

Guruhlar o‘rtasidagi asosiy natijalar

1-jadvalda berilgan o‘rtacha qiymatlar quyidagicha:

Muhim ma’lumot ogohlantirishi: Konsentratsiya birligi va standart og‘ishlar jadvalda berilmagan. Shu sababli o‘rtacha qiymatlarning taqsimoti, chekka qiymatlarning ta’siri va guruhlar ichidagi o‘zgaruvchanlikni baholab bo‘lmaydi.

Alyuminiy natijasi

Sochdagi alyuminiy o‘rtachasi Parkinson guruhida 9,02, nazorat guruhida 40,19 deb berilgan. Matnda bu farq p < 0,0001 darajasida ahamiyatli ekani bildiriladi.

Bu natija Parkinson bemorlarida barcha metallarning albatta oshishi haqidagi sodda modelga mos kelmaydi. Alyuminiy pastroq topilgan. Buning kasallik biologiyasi, ovqatlanish, so‘rilish, organizmdan chiqarilish, soch tuzilishi yoki namuna tayyorlash jarayoni bilan bog‘liqligi mavjud tadqiqot tomonidan aniqlanmagan.

Alyuminiy darajasining past bo‘lishi himoya qiluvchi ekanini yoki kasallik sababli sarflanayotganini anglatmaydi. Tadqiqot faqat ikki guruh o‘rtasidagi ko‘ndalang kesimli farqni xabar qiladi.

Qo‘rg‘oshin natijasi

Qo‘rg‘oshin o‘rtachasi Parkinson guruhida 3,60, nazorat guruhida 1,70 deb berilgan va farq uchun p = 0,0133 ko‘rsatilgan.

Mualliflar bu natijani uzoq muddatli qo‘rg‘oshin ta’sirlanishi bilan Parkinson kasalligi o‘rtasida bog‘liqlik bildirgan avvalgi tadqiqotlarga mos deb talqin qilgan. Soch kumulyativ ta’sirlanishni aks ettirishi mumkin degan taxmin tufayli sochdagi qo‘rg‘oshin darajasi qondagi darajaga qaraganda uzoqroq vaqt oralig‘i haqida ma’lumot berishi mumkinligi ilgari surilgan.

Biroq tadqiqot ishtirokchilarning o‘tmishdagi yashash joylari, ichimlik suvi manbalari, eski bino yoki bo‘yoq ta’sirlanishlari va bolalik davridagi atrof-muhit ta’sirlarini miqdoriy o‘lchamagan. Ma’lum kasbiy yoki atrof-muhit metall ta’sirlanishi bo‘lgan shaxslar chiqarib tashlangan bo‘lsa-da, aniqlanmagan avvalgi ta’sirlanishlarni butunlay istisno qilib bo‘lmaydi.

Qo‘rg‘oshin darajasi Parkinson guruhida yuqoriroq topilgan bo‘lsa-da, MDS-UPDRS III, Hoehn va Yahr bosqichi yoki kasallik davomiyligi bilan ahamiyatli korrelyatsiya ko‘rsatmagan. Shu sababli ushbu tadqiqot qo‘rg‘oshin kasallik rivojlanishi bilan birga muntazam ravishda oshishini ko‘rsatmaydi.

Temir natijasi

Sochdagi temir o‘rtachasi Parkinson guruhida 50,78, nazorat guruhida 79,57 deb berilgan; p = 0,112 bilan ahamiyatli farq topilmagan.

Tadqiqotda Parkinson kasalligida substantia nigra hududidagi temir to‘planishiga oid avvalgi dalillar muhokama qilingan. Biroq sochdagi temir darajasi miyaning mintaqaviy temir to‘planishini aks ettirmasligi mumkinligi aytilgan.

Bu natija muhim tafovutni ko‘rsatadi: miyaning ma’lum anatomik hududidagi metall taqsimoti bilan sochda o‘lchangan periferik element darajasi bir xil biologik o‘lchov emas. Sochdagi temirning normal yoki past bo‘lishi substantia nigra hududida temir to‘planishi yo‘qligini isbotlamaydi.

Nikel natijasidagi matn-jadval nomuvofiqligi

Annotatsiya, natijalar va muhokama bo‘limlari nikel darajasi Parkinson bemorlarida yuqoriroq ekanini bildiradi. Biroq 1-jadvalda:

• Parkinson guruhi: 0,79
• Nazorat guruhi: 1,72

qiymatlari bor.

Agar bu sonlar to‘g‘ri bo‘lsa, nikel darajasi Parkinson guruhida yuqoriroq emas, pastroqdir. Jadvalda p = 0,0037 berilishi ikki guruh o‘rtasida ahamiyatli farq borligi da’vosini qo‘llab-quvvatlash uchun keltirilgan; biroq farqning yo‘nalishi matnga zid.

Ushbu maqolada mazkur nomuvofiqlik tuzatilmagan. Mualliflarning xom ma’lumotlarni yoki qayta ko‘rib chiqilgan jadvalni e’lon qilishi qaysi qiymat to‘g‘ri ekanini aniqlashtirishi kerak.

Nega rux tadqiqot markaziga aylandi?

Rux guruhlararo taqqoslashda eng katta sonli farqlardan birini ko‘rsatgan:

• Parkinson guruhi o‘rtachasi: 206,83
• Nazorat guruhi o‘rtachasi: 67,29
• p < 0,0001

Tadqiqotda rux antioksidant himoya, immun boshqaruv, sinaptik uzatish va oqsil gomeostazida rol o‘ynaydigan asosiy iz element ekani aytiladi.

Biroq rux natijasida ikki xil tahlil darajasi mavjud:

1. Guruhlar o‘rtasida: Parkinson bemorlarining o‘rtacha soch ruxi nazoratlardan yuqoriroq.
2. Parkinson guruhi ichida: Sochdagi ruxning pastroq darajasi og‘irroq motor buzilish, ilg‘orroq bosqich va uzoqroq kasallik davomiyligi bilan bog‘liq.

Bu naqsh bir qarashda ziddiyatli ko‘rinishi mumkin. Biroq guruh o‘rtachasi bilan guruh ichidagi korrelyatsiya bir xil savolga javob bermaydi. Parkinson guruhining umumiy qiymatlari nazorat guruhidan yuqori bo‘lishi mumkin; shunga qaramay, Parkinson guruhi ichida nisbatan pastroq rux qiymatiga ega bemorlarning klinik holati og‘irroq bo‘lishi mumkin.

Masalan, faqat tushuntirish maqsadida, nazorat guruhining qiymatlari past oraliqda, Parkinson guruhining qiymatlari esa yuqoriroq, biroq o‘z ichida keng oraliqda taqsimlangan bo‘lsa; Parkinson bemorlari ichida kasallik davomiyligi oshgani sari qiymatlarning yuqori darajadan pastroq darajaga tomon kamayishi matematik jihatdan mumkin.

Biroq bu izoh tadqiqotda bevosita ko‘rsatilmagan. Individual taqsimot grafiklari, regressiya grafiklari va vaqt bo‘yicha ketma-ket o‘lchovlar taqdim etilmagan.

Rux bilan motor og‘irlik o‘rtasidagi bog‘liqlik

MDS-UPDRS III bali bilan sochdagi rux darajasi o‘rtasida:

\[ r = -0{,}53,\quad p = 0{,}002 \]

bog‘liqlik topilgan.

Manfiy belgi rux kamaygani sari motor balining oshishga moyilligini ko‘rsatadi. Korrelyatsiya koeffitsiyentining mutlaq qiymati 0,53 bo‘lgani uchun bog‘liqlik o‘rtacha darajadagi teskari yo‘nalishga ega.

Tadqiqot mantiqini tushuntirish uchun korrelyatsiyaning kvadratini hisoblash mumkin:

\[ r^2 = (-0{,}53)^2 \approx 0{,}28 \]

Bu qiymat ikki o‘zgaruvchi o‘rtasidagi chiziqli umumiy o‘zgaruvchanlik taxminan %28 darajasida ekanini ko‘rsatuvchi matematik xulosadir. Bu ko‘rsatkich rux motor og‘irligining %28 qismiga sabab bo‘ladi degani emas. Korrelyatsiya sababiylikni ko‘rsatmaydi va kichik namuna hajmida baholash noaniqligi yuqori.

Rux bilan Hoehn va Yahr bosqichi o‘rtasidagi bog‘liqlik

Rux bilan Hoehn va Yahr bosqichi o‘rtasida:

\[ r = -0{,}49,\quad p = 0{,}005 \]

bog‘liqlik xabar qilingan. Ruxning pastroq qiymatlari ilg‘orroq klinik bosqich bilan birga kuzatilgan.

Hoehn va Yahr shkalasi tartibli, ya’ni ordinal bosqichlash tizimidir. Tadqiqotda bu o‘zgaruvchi Pearson korrelyatsiyasi bilan tahlil qilingan. Pearson korrelyatsiyasi uzluksiz o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi chiziqli bog‘liqlikni baholash uchun qo‘llanadi. Ordinal bosqich o‘zgaruvchisida ushbu usulni qo‘llash natijalarni talqin qilishda ehtiyotkorlikni talab qiladi. Matnda muqobil tartiblashga asoslangan korrelyatsiya tahlili xabar qilinmagan.

Rux bilan kasallik davomiyligi o‘rtasidagi bog‘liqlik

Rux bilan kasallik davomiyligi o‘rtasida:

\[ r = -0{,}50,\quad p = 0{,}004 \]

bog‘liqlik topilgan. Kasallik davomiyligi uzaygani sari sochdagi rux darajasi pasayishga moyil ekani xabar qilingan.

Bu natija vaqt davomida o‘zgarishni bevosita o‘lchamaydi. Har bir bemor faqat bir marta baholangan. Uzoq davom etgan kasallikka ega shaxslarning ruxi past bo‘lishi, ayni odamning rux darajasi yillar davomida kamayganini isbotlamaydi. Bunday xulosaga kelish uchun ayni bemorlarni takroriy o‘lchovlar bilan uzoq muddat kuzatish kerak.

Boshqa elementlarning klinik korrelyatsiyalari

Xrom va nikel uchun p qiymatlari 0,05 chegarasiga yaqinlashgan bo‘lsa-da, statistik ahamiyatlilik mezoniga javob bermagan. Tadqiqotda ular tendensiya darajasidagi bog‘liqliklar sifatida tavsiflangan.

Qo‘rg‘oshin Parkinson guruhida yuqoriroq deb xabar qilingan bo‘lsa-da, klinik og‘irlik o‘lchovlari bilan ahamiyatli bog‘liqlikka ega emas. Bu bir elementning kasallik guruhida yuqori topilishi bilan kasallik bosqichlari davomida muntazam ravishda o‘zgarishi turli gipotezalar ekanini ko‘rsatadi.

Ko‘p martalik taqqoslash muammosi

Jadvallar bo‘yicha sanalganda tadqiqot:

• sakkiz element uchun guruhlararo taqqoslash,
• sakkiz element bilan uch klinik o‘zgaruvchi o‘rtasida 24 korrelyatsiya

taqdim etadi. Shunday qilib, kamida 32 statistik taqqoslash amalga oshirilgan.

Matnda Bonferroni, yolg‘on kashfiyot darajasi yoki boshqa ko‘p martalik taqqoslash tuzatmasi qo‘llangani aytilmagan. Ko‘p sonli testlar bir xil p < 0,05 chegarasi bilan baholanganda, ayrim ahamiyatli natijalarning tasodifan yuzaga chiqish ehtimoli ortadi.

Rux korrelyatsiyalarining p qiymatlari nisbatan past va uchta klinik o‘zgaruvchida izchil bo‘lsa-da, ko‘p martalik test tuzatmasi xabar qilinmagani natijalarni mustaqil namunada tasdiqlashni yanada muhim qiladi.

Nega 1-jadvaldagi t va p qiymatlari muammoli?

Mustaqil tanlanmalar t testida t statistikasining kattaligi, namuna hajmi va erkinlik darajasi birgalikda p qiymatini belgilaydi. Bir xil yoki juda yaqin t qiymatlari juda turli p qiymatlarini berishi kutilmaydi.

1-jadvalda:

• Alyuminiy uchun t = 1,97 va p < 0,0001,
• Mis uchun t = 1,97 va p = 0,1568,
• Temir uchun t = 1,97 va p = 0,112,
• Rux uchun t = 1,97 va p < 0,0001

berilgan.

Bir xil t qiymatining bir xil namuna tuzilishida bunchalik turli p qiymatlari bilan mos kelishi statistik jihatdan izchil ko‘rinmaydi. Nikel uchun t = 1,99 va p = 0,0037, qo‘rg‘oshin uchun t = 2,09 va p = 0,0133 qiymatlari ham mustaqil tekshirilishi kerak.

Jadval shuningdek guruh standart og‘ishlarini yoki standart xatolarini bermagani uchun t qiymatlarini qayta hisoblashning imkoni yo‘q. Bu holat tadqiqotning eng muhim hisobot cheklovlaridan biridir.

Kobalt ma’lumotidagi nomuvofiqlik

Usul va natijalar bayonida mishyak, kobalt va kadmiy darajalari aniqlash chegarasidan past bo‘lgani va statistik tahlil o‘tkazilmagani aytilgan.

Shunga qaramay, 1-jadvalda kobalt uchun:

• Parkinson guruhi o‘rtachasi: 0,28
• Nazorat guruhi o‘rtachasi: 0,00
• t qiymati: 2,07

berilgan; p qiymati esa tire bilan bo‘sh qoldirilgan.

Aniqlash chegarasidan past deb qabul qilingan element uchun o‘rtacha qiymat va t qiymati berilishi aniqlik kiritishni talab qiladi. Qiymatlar aniqlash chegarasiga qanday ishlov berilgani, nol qiymati berilgan-berilmagani yoki t qiymati jadvalga xato bilan qo‘shilgan-qo‘shilmagani ko‘rsatilmagan.

Etik tasdiq vaqtida aniqlik talab qiladigan jihat

Ishtirokchilar 2024-yil iyunidan 2025-yil yanvarigacha tadqiqotga qabul qilingani aytiladi. Etika qo‘mitasi tasdig‘i esa “Istanbul Aydin University Ethics Committee, Approval No. 132/2026” shaklida xabar qilingan.

Tasdiq raqamidagi “2026” ifodasi tasdiq yili yoki faqat muassasa ichidagi raqamlashning bir qismi ekani tushuntirilmagan. Inson ishtirokchilar tadqiqotga qabul qilinishidan oldin etik tasdiq olinishi kerak bo‘lgani sababli bu tarixiy ketma-ketlik qayta ko‘rib chiqilgan matnda ochiq ko‘rsatilishi muhim.

Tadqiqotda barcha ishtirokchilardan yozma xabardor qilingan rozilik olingani va jarayonlar Helsinki deklaratsiyasiga muvofiq olib borilgani aytilgan.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Yosh va jins bo‘yicha moslashtirish: Nazorat va Parkinson guruhlari asosiy demografik xususiyatlar bo‘yicha o‘xshash.
• Keng chiqarib tashlash mezonlari: Chekish, qo‘shimcha vositalardan foydalanish va ma’lum metall ta’sirlanishi kabi ayrim aralashtiruvchilar cheklangan.
• Standartlashtirilgan namuna yig‘ish: Soch namunalari bir xil anatomik hududdan va tozalangan asboblar bilan olingan.
• Tashqi kontaminatsiyani kamaytirish jarayoni: Organik erituvchi, EDTA va deionizatsiyalangan suv yordamida standart yuvish o‘tkazilgan.
• Bir nechta elementlarni o‘lchash: Bitta metall o‘rniga keng iz elementlar paneli baholangan.
• Bir nechta klinik mezonlar: Motor bali, klinik bosqich va kasallik davomiyligi birgalikda tahlil qilingan.
• Kasallik og‘irligi bilan bog‘liqlik tahlili: Faqat bemor-nazorat farqi emas, balki Parkinson guruhi ichidagi klinik o‘zgaruvchilar ham o‘rganilgan.

Tadqiqotning cheklovlari

• Kichik namuna: Tahlil 31 nafar Parkinson bemori va 30 nafar nazorat bilan cheklangan.
• Ko‘ndalang kesimli dizayn: Element o‘zgarishlari kasallikdan oldinmi yoki keyinmi yuzaga kelganini aniqlab bo‘lmaydi.
• Bitta biologik material: Faqat soch o‘lchangan; qon, zardob, siydik yoki miya-orqa miya suyuqligi bilan taqqoslash o‘tkazilmagan.
• Markaziy asab tizimi o‘lchovi yo‘q: Soch qiymatlari substantia nigra yoki boshqa miya hududidagi metall darajasini bevosita ko‘rsatmaydi.
• O‘lchov birliklari berilmagan: Sonli qiymatlarning mutlaq biologik ma’nosini baholab bo‘lmaydi.
• Standart og‘ishlar yetishmaydi: Guruh ichidagi taqsimot va chekka qiymatlarning ta’siri ko‘rinmaydi.
• Statistik ichki nomuvofiqliklar bor: t va p qiymatlari bir-biriga mos ko‘rinmaydi.
• Nikel yo‘nalishi noaniq: Matn yuqori, jadval esa past nikelni ko‘rsatadi.
• Kobalt hisobotida nomuvofiqlik bor: Aniqlash chegarasidan past deyilsa-da, o‘rtacha qiymat va t qiymati berilgan.
• Ko‘p martalik taqqoslash tuzatmasi ko‘rsatilmagan: Noto‘g‘ri musbat topilma ehtimoli oshishi mumkin.
• Hoehn va Yahr uchun Pearson korrelyatsiyasi qo‘llangan: Ordinal bosqich ma’lumotini tahlil qilish ehtiyotkor talqin qilinishi kerak.
• Ovqatlanish tafsilotlari yo‘q: Kunlik oziqa iste’moli yoki rux miqdori miqdoriy baholanmagan.
• Dori ta’siri noma’lum: Antiparkinson dorilarning turi va dozasi tahlil qilinmagan.
• Soch xususiyatlari xabar qilinmagan: Soch bo‘yog‘i, kosmetik ishlov, soch rangi va namuna uzunligi kabi o‘zgaruvchilar berilmagan.
• Motor bo‘lmagan belgilar baholanmagan: Elementlarning kognitiv yoki psixiatrik belgilar bilan bog‘liqligi noma’lum.
• Sog‘lom nazorat ta’rifi cheklangan: Nazoratlarning batafsil laboratoriya yoki ovqatlanish baholashi xabar qilinmagan.
• Hakamlilik bahosi yo‘q: Topilmalar mustaqil ilmiy ekspertizadan o‘tmagan.

Tadqiqot nima deydi?

• O‘rganilgan namunada Parkinson bemorlari bilan sog‘lom nazoratlarning ayrim soch elementlari o‘rtacha qiymatlari farq qiladi.
• Jadvalga ko‘ra alyuminiy Parkinson guruhida pastroq.
• Qo‘rg‘oshin va rux Parkinson guruhida yuqoriroq.
• Nikel bo‘yicha matn va jadval bir-biriga mos kelmaydi.
• Xrom, mis, temir va marganets bo‘yicha ahamiyatli guruhlararo farq xabar qilinmagan.
• Parkinson guruhi ichida pastroq rux og‘irroq motor buzilish bilan bog‘liq.
• Pastroq rux ilg‘orroq Hoehn va Yahr bosqichi bilan bog‘liq.
• Pastroq rux uzoqroq kasallik davomiyligi bilan bog‘liq.
• Boshqa elementlarda xuddi shunday izchil klinik korrelyatsiya topilmagan.

Tadqiqot nima demaydi?

• Og‘ir metallarning Parkinson kasalligiga aniq sabab bo‘lishini ko‘rsatmaydi.
• Sochdagi rux Parkinson tashxisini qo‘yishi mumkinligini ko‘rsatmaydi.
• Ma’lum bir rux qiymati kasallik bosqichini aniq belgilashini ko‘rsatmaydi.
• Rux qo‘shimchasi Parkinson belgilarini yaxshilashini ko‘rsatmaydi.
• Qo‘rg‘oshinni kamaytirish kasallikni to‘xtatishini isbotlamaydi.
• Sochdagi elementlar miyada element darajalari bilan bir xil ekanini ko‘rsatmaydi.
• Element o‘zgarishi kasallikning sababi yoki oqibati ekanini aniqlamaydi.
• Kasallik rivojlangani sari ayni odamning rux darajasi vaqt o‘tishi bilan tushishini bevosita ko‘rsatmaydi.
• Soch tahlili klinik foydalanish uchun yetarlicha sezgir va xos ekanini isbotlamaydi.

Tarixiy nuqtai nazardan ahamiyati

Parkinson kasalligida atrof-muhit metall ta’sirlanishlari uzoq vaqtdan beri o‘rganib kelinmoqda. Ayniqsa temir, marganets va qo‘rg‘oshin kabi elementlarning oksidativ stress, mitoxondrial buzilish va oqsil agregatsiyasi bilan bog‘liqligiga e’tibor qaratilgan.

Oldingi tadqiqotlar turli biologik materiallardan foydalangani sababli qarama-qarshi natijalar bergan. Qon va siydik yaqin davrdagi ta’sirlanishni, soch yoki suyak esa uzoqroq muddatli to‘planishni aks ettirishi mumkin. Ushbu tadqiqot soch namunalaridan foydalanib uzoq muddatli metall yuklanishi gipotezasiga hissa qo‘shishni maqsad qilgan.

Bugungi kun uchun ahamiyati

Tadqiqotning eng diqqatga sazovor jihati ruxning nafaqat Parkinson va nazorat guruhlari o‘rtasida farq qilishi, balki Parkinson bemorlari ichidagi uchta alohida klinik o‘zgaruvchi bilan ham bog‘liq topilganidir. Bu izchillik ruxni yanada batafsil o‘rganishga arziydigan nomzodga aylantiradi.

Biroq mavjud ma’lumot ruxni amalda qo‘llanadigan biomarkerga aylantirish uchun yetarli emas. Biomarker sifatida qo‘llash uchun:

• o‘lchov birliklari va laboratoriya standartlarini belgilash,
• normal referens oraliqlarini yaratish,
• natijalarni mustaqil markazlarda takrorlash,
• sezgirlik va xoslikni hisoblash,
• dori va ovqatlanish ta’sirlarini ajratish,
• vaqt davomida o‘zgarishni ko‘rsatish

zarur.

Kelajak uchun ahamiyati

Tadqiqot natijalari kelajakdagi izlanishlar uchun bir necha yo‘nalishni ko‘rsatadi:

• Kattaroq va turli hududlardan ishtirokchilar bilan ko‘p markazli tadqiqotlar o‘tkazilishi kerak.
• Ayni bemorlar yillar davomida kuzatilib, sochdagi rux haqiqatan kamayadimi-yo‘qmi o‘rganilishi kerak.
• Soch o‘lchovlari zardob, to‘liq qon, siydik va miya-orqa miya suyuqligi bilan taqqoslanishi kerak.
• Ovqatlanish, dori qo‘llash, buyrak funksiyasi va so‘rilish holati modelga miqdoriy kiritilishi kerak.
• Metall darajalari motor bo‘lmagan belgilar bilan ham taqqoslanishi kerak.
• Soch tahlilining takrorlanuvchanligi va laboratoriyalararo muvofiqligi sinovdan o‘tkazilishi kerak.
• Rux o‘zgarishining kasallik biologiyasiga ta’siri eksperimental tadqiqotlar bilan o‘rganilishi kerak.

Kundalik hayot uchun nimani anglatadi?

Ushbu tadqiqot Parkinson bemorlari yoki sog‘lom shaxslar o‘z tashabbusi bilan soch tahlili topshirib, kasallik xavfini aniqlashi mumkinligini ko‘rsatmaydi. Tijoriy soch mineral testlari natijalari namuna yig‘ish, yuvish, laboratoriya usuli va referens oraliqlariga qarab o‘zgarishi mumkin.

Tadqiqot, shuningdek, rux qo‘shimchasidan foydalanishni tavsiya qilmaydi. Parkinson guruhining o‘rtacha soch ruxi nazoratlardan yuqori topilgan; buning aksiga, guruh ichida pastroq qiymatlar og‘irroq kasallik bilan bog‘liq. Bu murakkab naqsh nazoratsiz qo‘shimcha qabul qilishni ilmiy jihatdan asoslab bo‘lmasligini ko‘rsatadi.

Kundalik hayot uchun chiqarish mumkin bo‘lgan xavfsiz xulosa shuki, atrof-muhit ta’sirlanishlari bilan neyrodegenerativ kasalliklar o‘rtasidagi bog‘liqlik o‘rganishga arziydi. Biroq individual tashxis, davolash yoki qo‘shimcha qabul qilish qarori uchun bu tadqiqotning o‘zi yetarli emas.

Tadqiqotning usuli va topilmalari

Tadqiqot dizaynining texnik xulosasi

Soch namunasini tayyorlash ish jarayoni

1. Ishtirokchining namuna olish kuni sochini yuvishi
2. Oksipital hududdan 0,5–1,0 g namuna olinishi
3. Sochning taxminan 5 mm bo‘laklarga kesilishi
4. Etil efir–atseton eritmasi bilan yuvish
5. %5 EDTA qo‘llash
6. Yuqori tozalikdagi deionizatsiyalangan suv bilan chayish
7. Taxminan 0,5 g namunaning azot kislotasi va vodorod peroksid bilan parchalanishi
8. Suyultirish va filtrlash
9. ICP-OES bilan elementlarni o‘lchash

Parkinson guruhining klinik xususiyatlari

Guruhlar o‘rtasida ahamiyatli deb xabar qilingan natijalar

Jadval eslatmasi: Konsentratsiya birliklari va standart og‘ishlar PDFdagi jadvalda berilmagan. t va p qiymatlarida mustaqil tasdiqlashni talab qiladigan nomuvofiqliklar mavjud.

Ahamiyatli farq topilmagan guruhlararo taqqoslashlar

Ruxning klinik bog‘liqliklari

Texnik jihatdan eng muhim talqin

Tadqiqotning eng izchil natijasi Parkinson guruhidagi soch rux darajasi uchta alohida klinik o‘zgaruvchi bilan teskari yo‘nalishda bog‘liqlik ko‘rsatganidir. Biroq bu natija:

• kichik namunaga,
• bir vaqtli o‘lchovga,
• faqat soch tahliliga,
• ko‘p martalik test tuzatmasi ko‘rsatilmagan korrelyatsiyalarga

asoslangan.

Shu sababli rux ushbu tadqiqotda tasdiqlangan biomarker emas, balki kattaroq va longitudinal tadqiqotlarda sinovdan o‘tkazilishi kerak bo‘lgan nomzod bog‘liqlik sifatida baholanishi kerak.

Manba va usul haqida izoh

Ushbu mazmun Bekir Enes Demiryürek, Seda Karayünlü Bozbaş, Onur Gümüş, Songül Şenadım, Rıza Sonkaya va Mustafa Ceylan tomonidan tayyorlangan “Heavy Metal Accumulation in Parkinson's Disease: An Evaluation of Hair Analysis” nomli tadqiqotga asoslangan.

Tadqiqot SSRN platformasida taqdim etilgan preprint tadqiqot maqolasidir. Matnda aniq ravishda “This preprint research paper has not been peer reviewed” va “Preprint not peer reviewed” ogohlantirishlari mavjud. Shuning uchun tadqiqot hakamlik bahosidan o‘tmagan. PDFda tasdiqlangan yakuniy jurnal qabul qilinishi yoki hakamlikdan o‘tgan nashr haqidagi ma’lumot yo‘q.

Tadqiqot 31 nafar Parkinson bemori bilan 30 nafar sog‘lom nazorat taqqoslangan ko‘ndalang kesimli holat-nazorat tadqiqotidir. Bu klinik sinov, davolash aralashuvi yoki longitudinal kuzatuv tadqiqoti emas.

Soch namunalari ICP-OES bilan tahlil qilingan. Tadqiqot markaziy asab tizimidagi metall miqdorini bevosita o‘lchamagan; zardob, qon, siydik yoki miya-orqa miya suyuqligi natijalari bilan taqqoslash o‘tkazmagan.

Ko‘ndalang kesimli dizayn sababli soch element darajalari Parkinson kasalligiga sabab bo‘ladi yoki kasallik rivojlangani sari ayni shaxsda o‘zgaradi, degan xulosaga kelib bo‘lmaydi. Bildirilgan bog‘liqliklar korrelyatsiondir.

Preprintda nikel natijalarining yo‘nalishi, kobaltning aniqlash chegarasi holati, t va p qiymatlarining mosligi, konsentratsiya birliklari, guruh standart og‘ishlari va etik tasdiq raqamining vaqtiga oid aniqlashtirilishi kerak bo‘lgan jihatlar mavjud. Ushbu mazmunda bu qiymatlar o‘zgartirilmagan yoki tuzatilmagan; matn va jadval o‘rtasidagi nomuvofiqliklar ochiq ko‘rsatilgan.

Tadqiqot rux qo‘shimchasi foydali ekanini, qo‘rg‘oshinni kamaytirish Parkinson kasalligini davolashini yoki soch tahlili klinik tashxis uchun ishlatilishi mumkinligini ko‘rsatmaydi. PDFda bo‘lmagan davolash, xavfsizlik, tashxis aniqligi yoki qat’iy sababiylik da’volari qo‘shilmagan.

Mazmun faqat yuklangan tadqiqotning usullari, jadvallari, sonli natijalari va mualliflarning talqinlari asosida tayyorlangan.