Ushbu eksperimental tadqiqot rozmarin (Salvia rosmarinus) va qaragʻay (Pinus sylvestris) barg hamda poya chiqindilaridan etanol yordamida Soxhlet usuli bilan ekstrakt olishni va olingan mahsulotlarni ekstrakt chiqishi, zichlik, sindirish koʻrsatkichi hamda FTIR spektral xususiyatlari boʻyicha taqqoslashni oʻrganadi. Har bir ekstraksiyada 15 g maydalangan oʻsimlik materiali 500 mL etanol bilan 8 soat davomida Soxhlet ishlovidan oʻtkazilgan. Eng yuqori ekstrakt chiqishi rozmarin bargida %20,0 boʻlgan, rozmarin poyasi %13,3, qaragʻay bargi %9,3 va qaragʻay poyasi %7,3 chiqish bergan. Rozmarin ekstraktining sindirish koʻrsatkichi yuqoriroq, qaragʻay ekstraktining zichligi esa yuqoriroq oʻlchangan. FTIR spektrlari har ikki ekstraktda gidroksil, alifatik C–H, karbonil va C–O/C–O–C bilan bogʻliq polosalar mavjudligini koʻrsatadi. Biroq tadqiqot alohida biofaol molekulalarni identifikatsiya qilmagan, ularning miqdorini oʻlchamagan va antioksidant yoki antimikrob faollikni bevosita sinamagan.

Taqqoslashning eng aniq natijasi shuki, oʻsimlikning morfologik qismi va xomashyo turi ekstrakt chiqishini oʻzgartiradi. Har ikki oʻsimlikda barglardan olingan ekstrakt miqdori poyalardan koʻproq boʻlgan. Rozmarin ham barg, ham poya namunalarida qaragʻayga nisbatan yuqoriroq ekstrakt chiqishini bergan. Bu natija berilgan Soxhlet sharoitlarida rozmarin chiqindisi massa boʻyicha ekstraktni qayta olish nuqtai nazaridan yuqoriroq chiqish berganini koʻrsatadi; biroq bu ekstraktning barchasi muayyan bir “biofaol modda” ekanini anglatmaydi.

Turkiya nuqtai nazaridan tadqiqot rozmarin va qaragʻay kabi oʻsimlik qoldiqlarini ikkilamchi xomashyo sifatida baholash uchun laboratoriya miqyosida qoʻllash mumkin boʻlgan ekstraksiya yondashuvini taqdim etadi. Biroq Turkiyadagi turli oʻsimlik navlari, oʻsish sharoitlari, chiqindi namligi, yigʻim-terim davri, maydalash oʻlchami va sanoat miqyosida erituvchini qayta tiklash natijalari oʻzgartirishi mumkin. Shu sababli berilgan chiqishlar Turkiyadagi barcha rozmarin va qaragʻay chiqindilariga bevosita tatbiq etilmasligi, mahalliy xomashyolarda qayta tasdiqlanishi kerak.

Tadqiqotning asosiy savoli nima?

Tadqiqot oʻsimlik chiqindilarini faqat utilizatsiya qilinishi kerak boʻlgan qoldiqlar emas, balki ekstraksiya qilinadigan organik birikmalarni tashuvchi ikkilamchi xomashyo sifatida baholash mumkin yoki mumkin emasligini oʻrganadi. Shu maqsadda rozmarin va qaragʻayning barg hamda poya qismlari taqqoslangan; bir xil Soxhlet ekstraksiyasi yondashuvi ostida qaysi xomashyo yuqoriroq ekstrakt chiqishini berishi tekshirilgan.

Tadqiqotda “biofaol birikmalar” iborasi, ayniqsa fenolik birikmalar, terpenoidlar va boshqa kislorod saqlovchi ikkilamchi metabolitlar mavjud boʻlgan oʻsimlik ekstraktlari kontekstida qoʻllanadi. Biroq tadqiqot muayyan molekulalarni ajratib tozalash va aniq identifikatsiyalashdan koʻra umumiy ekstrakt olish hamda funksional guruh darajasidagi FTIR baholashiga qaratilgan.

Qaysi oʻsimlik chiqindilaridan foydalanildi?

Eksperimental material sifatida ikki oʻsimlik tanlangan:

• Rozmarin:Salvia rosmarinus
• Qaragʻay:Pinus sylvestris

Har ikki oʻsimlikda barg va poya qismlari oʻsimlik chiqindisi xomashyosi sifatida baholangan. Materiallar ekstraksiyadan oldin quritilgan va maydalangan.

Soxhlet ekstraksiyasi qanday amalga oshirildi?

Maydalangan oʻsimlik materialidan 15 g olinib filtr qogʻoziga joylashtirilgan va Soxhlet qurilmasiga oʻtkazilgan. Ekstraksiya 500 mL etanol ishtirokida 8 soat davomida olib borilgan. Jarayon tugagach, erituvchi distillatsiya yoʻli bilan chiqarib tashlangan va olingan ekstraktlar qiyosiy tahlilga olingan.

Manba annotatsiyasida harorat, vaqt va erituvchi turi tizimli ravishda oʻrganilgani aytilgan boʻlsa-da, eksperimental boʻlimda ularning muqobil darajalariga oid sonli tajriba qatorlari keltirilmagan. Shu sababli 8 soat va etanol sharoiti boshqa vaqtlar yoki erituvchilarga nisbatan eksperimental jihatdan optimal ekani ushbu maqoladan kelib chiqmaydi.

Qaysi oʻsimlik qismi yuqoriroq ekstrakt chiqishini berdi?

Har ikki oʻsimlikda barg namunalari poya namunalaridan yuqoriroq chiqish bergan. Qaragʻay barglaridan %9,3, qaragʻay poyasidan %7,3 ekstrakt olingan boʻlsa, rozmarin bargida %20,0 va rozmarin poyasida %13,3 chiqish oʻlchangan.

Ushbu taqqoslashda eng yuqori qiymat rozmarin bargidagi %20,0 ekstrakt chiqishidir. Eng past qiymat esa qaragʻay poyasidagi %7,3 dir. Hatto rozmarin poyasi ham xuddi shu tajriba sharoitidagi qaragʻay bargiga nisbatan yuqoriroq ekstrakt chiqishini bergan.

Qaragʻay ekstraktining FTIR spektri nimani koʻrsatdi?

Qaragʻay ekstraktining FTIR spektrida 3309 cm⁻¹ atrofida keng polosa kuzatilgan va manbada bu signal gidroksil (O–H) choʻzilish tebranishlari bilan bogʻlangan. 2980–2904 cm⁻¹ sohasidagi piklar alifatik C–H bogʻlarining choʻzilishiga, 1646 cm⁻¹ polosasi esa karbonil (C=O) guruhlariga tegishli deb koʻrsatilgan.

1457–1418 cm⁻¹ oraligʻidagi polosalar CH₂ va CH₃ guruhlarining deformatsion tebranishlari bilan, 1313–1204 cm⁻¹ hamda 1119–1043 cm⁻¹ sohalaridagi intensiv polosalar esa C–O va C–O–C bogʻ tebranishlari bilan bogʻlangan.

Ushbu spektral natijalar ekstraktda gidroksil, karbonil, alifatik va efirga oʻxshash funksional guruhlar mavjudligini qoʻllab-quvvatlaydi. Biroq FTIRning oʻzi muayyan fenolik yoki terpenoid molekulaning aniq kimligini va konsentratsiyasini aniqlab bermaydi.

Rozmarin ekstraktining FTIR spektri nimani koʻrsatdi?

Rozmarin ekstraktida 3275–3335 cm⁻¹ sohasidagi keng polosalar O–H choʻzilish tebranishlariga tegishli deb belgilangan. Manba bu polosalar qaragʻay namunasiga nisbatan intensivroq ekanini va buni rozmarinda fenolik tuzilmalar koʻproq ekani bilan izohlaydi.

2973–2885 cm⁻¹ oraligʻi alifatik C–H tebranishlari bilan, 1652 cm⁻¹ polosasi C=O guruhlari bilan, 1455–1379 cm⁻¹ sohasi CH₂/CH₃ deformatsion tebranishlari bilan, 1273 va 1086 cm⁻¹ piklari esa C–O va C–O–C bogʻ tebranishlari bilan bogʻlangan.

Manba rozmarin spektrida gidroksil va aromatik tuzilmalar bilan bogʻliq signallarning yaqqolroq boʻlishini fenolik tarkibning boyroq ekani bilan izohlaydi. Biroq tadqiqotda umumiy fenolik modda miqdori, HPLC, GC-MS, LC-MS yoki shunga oʻxshash birikmaga xos miqdoriy tahlil hisobot qilinmagani sababli FTIR intensivligi bevosita aniq fenolik konsentratsiya oʻlchovi sifatida baholanmasligi kerak.

Zichlik va sindirish koʻrsatkichi qanday farq qildi?

Fizik-kimyoviy oʻlchovlarda qaragʻay ekstraktining zichligi 0,946 g/cm³, rozmarin ekstraktining zichligi 0,844 g/cm³ deb aniqlangan. Aksincha, rozmarinning sindirish koʻrsatkichi 1,3831 boʻlib, qaragʻay ekstraktining 1,3652 qiymatidan yuqori.

Bevosita oʻlchangan natijalarga koʻra qaragʻay ekstrakti yuqoriroq zichlikka, rozmarin ekstrakti esa yuqoriroq sindirish koʻrsatkichiga ega. Manba rozmarindagi pastroq zichlikni yengilroq va uchuvchan komponentlar mavjudligi bilan, yuqori sindirish koʻrsatkichini esa aromatik va fenolik komponentlar bilan bogʻlaydi. Bular tadqiqotchilarning tarkibga oid talqinlari boʻlib, ushbu tadqiqotda alohida birikmalarning miqdoriy tahlili bilan qoʻshimcha tasdiqlanmagan.

“Optik faollik” iborasida qanday cheklov bor?

Manbaning natijalar boʻlimida rozmarin ekstrakti yuqoriroq “optik faollik” bilan tavsiflanadi. Biroq hisobot qilingan fizik-kimyoviy oʻlchov sindirish koʻrsatkichi boʻlib, tadqiqotda optik aylanish burchagi yoki polarimetriya natijasi keltirilmagan. Shu sababli bu yerda bevosita qoʻllab-quvvatlanadigan natija “rozmarin ekstraktining sindirish koʻrsatkichi yuqoriroq” degan xulosadir.

Tadqiqot nimani aytadi?

• Bir xil Soxhlet sharoitida rozmarin chiqindilari qaragʻay chiqindilaridan yuqoriroq umumiy ekstrakt chiqishini bergan.
• Har ikki oʻsimlikda barglarning ekstrakt chiqishi poyalarnikidan yuqori.
• Har ikki ekstraktning FTIR spektrida O–H, C–H, C=O va C–O/C–O–C bilan bogʻliq funksional guruh signallari mavjud.
• Qaragʻay ekstrakti rozmarindan yuqoriroq zichlik koʻrsatgan.
• Rozmarin ekstrakti qaragʻayga nisbatan yuqoriroq sindirish koʻrsatkichiga ega.

Tadqiqot nimani isbotlamaydi?

• Ekstraktdagi muayyan fenolik yoki terpenoid molekulalarning aniq kimligi va miqdorini aniqlamaydi.
• Rozmarin ekstraktining antioksidant yoki antimikrob faolligini bevosita tajriba orqali koʻrsatmaydi.
• Odamlarda sogʻliq uchun foyda, davolash samaradorligi yoki xavfsizlikni koʻrsatmaydi.
• Etanol boshqa erituvchilarga nisbatan samaraliroq ekanini eksperimental taqqoslash bilan koʻrsatmaydi.
• Soxhlet usuli boshqa ekstraksiya texnologiyalaridan ustun ekanini ushbu tajriba qatori bilan isbotlamaydi.
• 8 soat yoki qoʻllangan ekstraksiya sharoitlari matematik yoki eksperimental jihatdan global optimum ekanini koʻrsatmaydi.
• Laboratoriya natijasi sanoat miqyosida ayni chiqish bilan takrorlanishini koʻrsatmaydi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Eksperimental jarayon

1. Rozmarin va qaragʻayning barg hamda poya chiqindilari tanlandi.
2. Oʻsimlik materiallari quritildi.
3. Xomashyolar maydalandi.
4. Har bir tajriba uchun 15 g material filtr qogʻoziga joylashtirildi.
5. Namuna Soxhlet apparatiga oʻtkazildi.
6. 500 mL etanol yordamida 8 soat ekstraksiya qilindi.
7. Ekstraksiya yakunida etanol distillatsiya yoʻli bilan chiqarildi.
8. Olingan ekstraktlarning chiqishi taqqoslandi.
9. FTIR bilan funksional guruh tahlili bajarildi.
10. Zichlik va sindirish koʻrsatkichi oʻlchandi.

Asosiy miqdoriy natijalarni taqqoslash

Usul jihatidan yetishmaydigan ma’lumotlar

Tadqiqotda ekstraksiya chiqishlari uchun takrorlar soni, standart ogʻish, xatolik chizigʻi, ishonch oraligʻi yoki statistik ahamiyatlilik testi hisobot qilinmagan. Shu sababli %20,0 bilan %9,3 kabi farqlarning sonli kattaligi aniq boʻlsa-da, eksperimental variatsiya va statistik noaniqlikni ushbu manba asosida hisoblab boʻlmaydi.

Xomashyolar yigʻilgan joy, yigʻim vaqti, boshlangʻich namlik, maydalangan zarracha oʻlchami va Soxhletning ish harorati batafsil keltirilmagan. Ushbu oʻzgaruvchilar tadqiqotning oʻz ma’lumotlar toʻplamida nazorat qilingan mustaqil omillar sifatida hisobot qilinmagani uchun natijalarni boshqa xomashyo partiyalariga umumlashtirish ehtiyotkorlikni talab qiladi.

Annotatsiya bilan usul oʻrtasidagi muhim qamrov farqi

Maqolaning inglizcha annotatsiyasida ekstraksiya chiqishini oshirish uchun harorat, vaqt va erituvchi turi tizimli ravishda oʻrganilgani aytiladi. Ozarbayjoncha va ruscha annotatsiyalarda esa turli ekstraksiya usullaridan soʻz yuritiladi. Bunga qaramay, batafsil eksperimental boʻlim faqat 500 mL etanol bilan 8 soat olib borilgan Soxhlet ekstraksiyasini tavsiflaydi va muqobil usul/erituvchi/vaqt/harorat tajribalariga oid qiyosiy natijalarni bermaydi.

Shu sababli Verianla baholashida tadqiqot “Soxhlet yordamida rozmarin va qaragʻay chiqindilarini taqqoslash” sifatida koʻrib chiqilgan; manbada koʻrinmaydigan optimallashtirish tajribalari yoki usul taqqoslashlari boʻlgandek qoʻshimcha natijalar ishlab chiqilmagan.

Ilmiy talqin chegarasi

Tadqiqotdagi “ekstrakt chiqishi” xomashyodan etanol bilan ajratilgan jami ekstrakt miqdorini anglatadi. Rozmarin bargidagi %20 chiqish xomashyoning %20 qismi bitta biologik faol molekula ekanini anglatmaydi. FTIR esa muayyan kimyoviy funksional guruhlar mavjudligiga oid spektral dalil beradi; oʻzi murakkab oʻsimlik aralashmasidagi barcha molekulalarni aniqlamaydi yoki biologik faollikni oʻlchamaydi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Toʻliq asl tadqiqot nomi: EXTRACTION OF BIOLOGICALLY ACTIVE COMPOUNDS FROM PLANT WASTE AND THEIR COMPARATIVE ANALYSIS

Ozarbayjoncha nomi: BİTKİ TULLANTILARINDAN BİOLOJİ AKTİV BİRLƏŞMƏLƏRİN EKSTRAKSİYASI VƏ ONLARIN MÜQAYİSƏLİ TƏHLİLİ

Mualliflar: Yetar Muzabbar BABASHOVA; Maral Elkhan HUSEYNOVA; Aysel Allahverdi ALAKBAROVA.

Mualliflar tartibi: Yetar Muzabbar BABASHOVA → Maral Elkhan HUSEYNOVA → Aysel Allahverdi ALAKBAROVA.

Teng hissa / teng birinchi mualliflik: Manbada bunday bayonot mavjud emas.

Mas’ul muallif: Manbada alohida corresponding author / mas’ul muallif belgisi mavjud emas.

Muassasa: Azerbaijan State Oil and Industry University (ASOIU), Department of “Technology of Chemical and Inorganic Substances”.

Mualliflar maqomi: Yetar Muzabbar BABASHOVA — Associate Professor; Maral Elkhan HUSEYNOVA — Master student; Aysel Allahverdi ALAKBAROVA — Laboratory assistant.

DOI:10.32010/XSKL8975

Jurnal:Proceedings of Azerbaijan High Technical Educational Institutions / Azərbaycan Ali Texniki Məktəblərinin Xəbərləri.

Jild / son / sahifalar: Jild 28, Son 2, 2026, s. 12–18.

ISSN: 1028-7515.

Nashriyot: Azerbaijan State Oil and Industry University Press.

Manba turi va taqriz holati: Taqriz qilinadigan jurnalda chop etilgan eksperimental tadqiqot maqolasidir. Jurnalning rasmiy nashr jarayoni taqriz bosqichini oʻz ichiga oladi.

Maqola jarayoni: Manbada qabul qilingan sana 15 may 2026, tahrir sanasi 2 iyun 2026, qabul qilingan sana 25 iyun 2026 deb koʻrsatilgan.

Rasmiy nashr havolasi:Rasmiy maqola sahifasi

Litsenziya / qayta foydalanish: Rasmiy nashr sahifasida ochiq Creative Commons litsenziyasi koʻrsatilmagan va nashriyot “All rights reserved” bildirishidan foydalanadi. Shu sababli asl 1-rasm yoki FTIR tasvirlari bevosita koʻchirilmagan; miqdoriy ma’lumotlar koʻrinadigan HTML jadvali va Verianla Live tuzilmasida qayta taqdim etilgan.

Moliyalashtirish: Koʻrib chiqilgan manbada alohida moliyalashtirish bayonoti mavjud emas.

Ma’lumotlar mavjudligi: Manbada alohida ma’lumotlar mavjudligi bayonoti yoki xom spektral ma’lumotlar ombori koʻrsatilmagan.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Koʻrib chiqilgan manbada alohida manfaatlar toʻqnashuvi bayonoti mavjud emas.

CRediT / muallif hissalari: Manbada alohida CRediT yoki muallif hissasi bayonoti mavjud emas.

Manba ichidagi usul nomuvofiqligi: Annotatsiyalarda turli harorat, vaqt, erituvchi va hatto turli ekstraksiya usullari tizimli ravishda oʻrganilgani haqida iboralar boʻlsa-da, batafsil eksperimental boʻlim faqat Soxhlet, etanol va 8 soatlik sharoitni hisobot qiladi. Muqobil sharoitlarga oid sonli natijalar manbada koʻrsatilmagani uchun ular Verianla maqolasiga qoʻshilmagan.

FTIR talqini chegarasi: FTIR natijalari gidroksil, karbonil, alifatik va C–O/C–O–C guruhlari bilan mos keladigan spektral polosalarni koʻrsatadi. Tadqiqotda HPLC, GC-MS, LC-MS yoki boshqa birikmaga xos tahlil orqali alohida fenolik va terpenoid birikmalarning kimligi hamda miqdori hisobot qilinmagan. Shu sababli spektral polosalar muayyan molekulalarning miqdoriy dalili sifatida taqdim etilmagan.

Biologik faollik chegarasi: Tadqiqotda antioksidant, antimikrob, yalligʻlanishga qarshi, saratonga qarshi yoki klinik faollik tajribasi oʻtkazilmagan. Manbada bu xususiyatlarga oid iboralar adabiyot va FTIR talqinlari bilan bogʻlangan; ular ushbu tadqiqot ekstraktlari uchun bevosita biologik faollik dalili emas.

Fizik-kimyoviy talqin chegarasi: Rozmarin ekstraktida 1,3831, qaragʻay ekstraktida 1,3652 sindirish koʻrsatkichi oʻlchangan. Manbaning natijalar boʻlimida rozmarin uchun “yuqoriroq optik faollik” iborasi qoʻllangan boʻlsa-da, tadqiqotda polarimetrik optik aylanish oʻlchovi hisobot qilinmagan. Shu sababli bevosita qoʻllab-quvvatlanadigan natija yuqoriroq sindirish koʻrsatkichidir.

Ilmiy mazmun manbasi: Ushbu Verianla maqolasidagi eksperimental natijalar, sonli qiymatlar va spektral polosalar faqat koʻrib chiqilgan tadqiqotga asoslangan. Tashqi manbalardan faqat bibliografik identifikatsiya, DOI, nashriyot, rasmiy havola va taqriz jarayonini tasdiqlash uchun foydalanilgan; asosiy ilmiy mazmunga tashqaridan yangi eksperimental natija qoʻshilmagan.