Ushbu maqola Levi R. V. Kavalkante (Levy R. W. Cavalcante), Erneson A. Oliveyra (Erneson A. Oliveira), Ermano A. L. Rosha (Hermano A. L. Rocha), Antonio S. Lima Neto (Antonio S. Lima Neto), Igor S. Monteyro (Higor S. Monteiro), Rute M. Oliveyra (Rute M. Oliveira), Sezar I. N. Sampayo Filyo (Cesar I. N. Sampaio Filho), Lusiano P. G. Kavalkanti (Luciano P. G. Cavalcanti), Taniya M. S. Koelo (Tânia M. S. Coelho), Katerina A. M. La Porta (Caterina A. M. La Porta), Stefano Dzapperi (Stefano Zapperi), Umberto A. Karmona (Humberto A. Carmona) va Joze S. Andrade Jr. (José S. Andrade Jr.) tomonidan tayyorlangan “Network-based analysis of cancer mortality misclassification reveals signatures of metastatic pathways: insights into breast-to-lung and other pairs of anatomical sites” nomli taqrizdan o‘tmagan preprint tadqiqotga asoslangan[cite: 7].

Tadqiqot Braziliyaning Seara (Ceará) shtatida saraton tufayli hayotdan ko‘z yumgan shaxslarning o‘lim to‘g‘risidagi guvohnomalarida yozilgan o‘lim sababi bilan bemorning avvalgi saraton tashxislari o‘rtasida qanchalik nomuvofiqlik borligini o‘rgangan[cite: 7]. Tadqiqotchilar 2014–2019 yillar oralig‘idagi o‘lim qaydlari bilan aholiga asoslangan saraton registrlarini o‘zaro solishtirib, gistologik jihatdan tasdiqlangan 11 226 ta saraton o‘limini tahlil qildilar[cite: 7].

Tadqiqotda agar bemorning tashxislar tarixidagi saraton sohalaridan kamida bittasi o‘lim guvohnomasida ko‘rsatilgan saraton sohasi bilan mos kelsa, o‘lim “muvofiq” (consistent); agar hech bir tashxis o‘lim sababi sifatida qayd etilgan anatomik sohaga to‘g‘ri kelmasa, “nomuvofiq” (inconsistent) deb tasniflangan[cite: 7].

Jami 11 226 ta o‘limning 2 502 tasida, ya’ni qariyb 22 foizida bemorning tashxislar tarixidagi hech bir saraton sohasi rasmiy o‘lim sababi bilan mos kelmagan[cite: 7]. Ushbu nomuvofiqliklar ayollar va erkaklar o‘rtasida deyarli teng taqsimlangan: 1 262 ta nomuvofiq o‘lim erkaklarda, 1 240 ta nomuvofiq o‘lim ayollarda kuzatilgan[cite: 7].

Tadqiqotchilar bu nomuvofiqliklarni shunchaki kodlash xatolari yig‘indisi deb qaramasdan, “Nomuvofiqlik tarmog‘i” (Inconsistency Network) deb nomlangan yo‘naltirilgan va vaznli tarmoq modelini tuzdilar[cite: 7]. Tarmoqdagi har bir tugun anatomik saraton sohasini, har bir yo‘naltirilgan bog‘lanish esa bemorning so‘nggi tashxisi bilan o‘lim guvohnomasidagi saraton sohasi o‘rtasidagi o‘tishni ifodalaydi[cite: 7].

Masalan, “Ko‘krak bezi → O‘pka” bog‘lanishi bemorning oxirgi qayd etilgan birlamchi saraton tashxisi ko‘krak bezi saratoni bo‘lgani, ammo o‘lim guvohnomasida o‘lim sababi o‘pka saratoni deb yozilgan holatlarni anglatadi[cite: 7].

Tadqiqotda eng ko‘p ajralib turgan uchta bog‘lanish quyidagilardir[cite: 7]:

• Bachadon bo‘yni → Bachadon: 115 ta nomuvofiq o‘lim[cite: 7],
• Oshqozon → Qizilo‘ngach: 99 ta nomuvofiq o‘lim[cite: 7],
• Ko‘krak bezi → O‘pka: 52 ta nomuvofiq o‘lim[cite: 7].

Bachadon bo‘yni bilan bachadon o‘rtasidagi nomuvofiqlik asosan qo‘shni anatomik sohalar, o‘smaning bevosita tarqalishi yoki kodlashdagi aniqlik yetishmovchiligidan kelib chiqqani qayd etilgan[cite: 7]. Oshqozon bilan qizilo‘ngach o‘rtasidagi bog‘liqlik esa gastroezofageal tutashuv atrofidagi anatomik chegaralarning va o‘smalarni tasniflashning murakkabligi bilan bog‘langan[cite: 7].

Ko‘krak bezi → O‘pka bog‘lanishi esa boshqacha talqin qilingan[cite: 7]. Tadqiqotchilar autopsiya (murdani yorish) tadqiqotlaridan to‘plangan 1 922 ta qaydda ko‘krak bezi saratonining o‘pkaga metastaz berish ehtimoli yuqori ekanini ko‘rsatdilar[cite: 7]. Ko‘krak bezi saratoni tashxisi mavjud ayrim ayollarning o‘lim guvohnomalarida o‘pkadagi metastatik o‘choq yangi birlamchi o‘pka saratoni kabi noto‘g‘ri yozilgan bo‘lishi mumkin[cite: 7].

Ushbu tuzatish kiritilganda, Searada ayollarda o‘pka saratonidan o‘lim ko‘rsatkichini pastga, ayollarda ko‘krak bezi saratonidan o‘lim ko‘rsatkichini esa yuqoriga qarab to‘g‘rilash zarurligi aniqlandi[cite: 7]. Erkaklarda esa qizilo‘ngach saratonidan o‘lim ko‘rsatkichini kamaytirish, oshqozon saratonidan o‘lim ko‘rsatkichini oshirish kerakligi ma’lum qilindi[cite: 7].

Tadqiqot rasmiy saraton o‘limi statistikasidagi xatolar mutlaqo tasodifiy emasligini; ular metastaz yo‘llari, anatomik qo‘shnichilik va tashxis-kodlash amaliyotiga muvofiq ma’lum yo‘nalishlarda to‘planishini ilgari suradi[cite: 7].

Shu bilan birga, tadqiqot o‘lim guvohnomasidagi har bir nomuvofiq yozuv qat’iy xato ekanini to‘liq isbotlamaydi[cite: 7]. “So‘nggi tashxis” har doim ham bemorning haqiqiy birlamchi o‘limga olib kelgan saratonini ifodalamasligi mumkin[cite: 7]. Bir kishida bir nechta birlamchi saraton rivojlangan bo‘lishi, tashxislar tarixi to‘liq bo‘lmasligi yoki o‘lim guvohnomasidagi saraton to‘g‘ri bo‘lsa-da, tegishli tashxis registriga kirmay qolgan bo‘lishi mumkin[cite: 7].

Tadqiqot faqat Seara shtatidagi gistologik tasdiqlangan saraton o‘limlari bilan cheklangan[cite: 7]. Bosqich, davolash, tashxis bilan o‘lim orasidagi vaqt va bemorning klinik kechishi haqida batafsil ma’lumotlar mavjud emas[cite: 7]. Shuningdek, metastazlarni qiyoslash uchun foydalanilgan autopsiya ma’lumotlari 1950–2016 yillar oralig‘idagi beshta alohida tadqiqotdan olingan[cite: 7].

Shu bois tadqiqot tuzatilgan o‘lim ko‘rsatkichlarini mutlaq milliy haqiqat sifatida emas, balki saraton registrlari tizimlaridagi tizimli yo‘naltirilgan xatolarni aniqlash uchun ishlab chiqilgan qidiruv xarakteridagi va masshtablanuvchi tarmoq yondashuvi sifatida taqdim etadi[cite: 7].

Saraton o‘limi statistikasi nima uchun bunchalik muhim?

Muayyan mamlakatda qaysi saraton turi qancha odamning umriga zomin bo‘layotgani shunchaki statistik raqam emas[cite: 7]. Bu ma’lumotlar quyidagilarga bevosita ta’sir ko‘rsatadi[cite: 7]:

• Saraton skriningi dasturlarining ustuvor yo‘nalishlariga[cite: 7],
• Shifoxona va onkologik markazlar investitsiyalariga[cite: 7],
• Dori-darmon va jarrohlik quvvatlarini rejalashtirishga[cite: 7],
• Tamaki nazorati va infeksiyalarni profilaktika qilish siyosatiga[cite: 7],
• Saraton tadqiqotlariga ajratiladigan resurslarga[cite: 7],
• Mintaqalar va davlatlar o‘rtasidagi xalqaro taqqoslashlarga[cite: 7].

Agar o‘lim aslida metastatik ko‘krak bezi saratoni tufayli yuz bergan bo‘lsa-da, birlamchi o‘pka saratoni deb qayd etilsa, o‘pka saratonining o‘lim yuki aslidagidan yuqori, ko‘krak bezi saratonining o‘lim yuki esa aslidagidan past ko‘rinadi[cite: 7].

Bu xato bitta bemor miqyosida kichik bo‘lishi mumkin, ammo yuzlab va minglab holatlarda bir xil yo‘nalishda takrorlansa, sog‘liqni saqlash tizimi noto‘g‘ri saraton turini muhimroq deb hisoblab, xato xulosalar chiqarishi mumkin[cite: 7].

O‘lim guvohnomasiga qaysi saraton yozilishi kerak?

Saraton bemorlarida o‘lim sababini qayd etish murakkab jarayondir[cite: 7]. Bemorda birlamchi o‘sma, metastazlar, a’zolar yetishmovchiligi, infeksiya, qon ketish yoki davolash asoratlari bir vaqtda mavjud bo‘lishi mumkin[cite: 7].

O‘lim guvohnomasida o‘lim zanjirining asosida turgan asl kasallik, ya’ni halokatli jarayonni boshlab bergan birlamchi saraton to‘g‘ri ko‘rsatilishi shart[cite: 7].

Masalan, agar ko‘krak bezi saratoni o‘pkaga metastaz bergan bo‘lsa va bemor nafas yetishmovchiligidan vafot etsa[cite: 7]:

• O‘pka metastazi o‘lim jarayonidagi bevosita mexanizmlardan biri hisoblanadi[cite: 7].
• Biroq birlamchi kasallik — ko‘krak bezi saratonidir[cite: 7].
• O‘pka shikastlanishi yangi birlamchi o‘pka saratoni sifatida qayd etilmasligi kerak[cite: 7].

Tadqiqotning asosiy savoli — o‘lim guvohnomalarida metastatik soha yangi birlamchi saraton sifatida yozib qo‘yilayotganligi masalasidir[cite: 7].

Tadqiqotning asosiy maqsadlari

Tadqiqotchilar uchta asosiy savolga javob izlaganlar[cite: 7]:

1. Bemorlarning saraton tashxislari tarixi bilan o‘lim guvohnomasidagi saraton sohasi qanchalik tez-tez nomuvofiq bo‘lib chiqadi[cite: 7]?
2. Ushbu nomuvofiqliklar tasodifiymi yoki ma’lum anatomik yo‘nalishlarda to‘planganmi[cite: 7]?
3. Nomuvofiqlik yo‘nalishlari fanga ma’lum metastaz yo‘llariga mos keladimi[cite: 7]?

Foydalanilgan to‘rtta ma’lumotlar to‘plami

Bemorlarning tashxislar tarixi

29-betdagi 1-jadvalga ko‘ra, bemorlarning tashxislar tarixi bo‘yicha taqsimoti quyidagicha bo‘lgan[cite: 7]:

Umumiy nomuvofiqlik darajasi[cite: 7]:

\[ \frac{2.502}{11.226} \times 100 \approx 22{,}3\% \]

Ushbu ko‘rsatkich har beshta tasdiqlangan saraton o‘limidan birida tashxislar tarixi rasmiy o‘lim sababiga to‘g‘ri kelmasligini bildiradi[cite: 7].

Nomuvofiqlik tarmog‘i tuzilishi

Tarmoqdagi bog‘lanish vazni quyidagicha ifodalanadi[cite: 7]:

\[ w_{ij} \]

Bu yerda \(w_{ij}\) — oxirgi tashxisi \(i\) bo‘lib, o‘lim sababi \(j\) deb yozilgan nomuvofiq o‘limlar soni (masalan, \(w_{\mathrm{Ko‘krak,O‘pka}} = 52\))[cite: 7].

30-betdagi 2-jadvalga binoan, nomuvofiq o‘limlarda eng ko‘p yozilgan o‘lim sababi — o‘pka saratoni (344 ta qayd) bo‘lgan[cite: 7]. 31-betdagi 3-jadvalga ko‘ra, eng ko‘p uchragan so‘nggi tashxislar teri (351), oshqozon (287), kolorektal (234), bachadon bo‘yni (189) va ko‘krak bezi (147) saratoni bo‘lgan[cite: 7].

Ko‘krak bezi → O‘pka va boshqa bog‘lanishlar tahlili

Bachadon bo‘yni → Bachadon bog‘lanishi anatomik qo‘shnichilik va to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarqalish bilan izohlangan[cite: 7]. Oshqozon → Qizilo‘ngach esa gastroezofageal tutashuv sohasidagi chegaralarning noaniqligi bilan bog‘liqdir[cite: 7].

Ko‘krak bezi → O‘pka bog‘lanishi (50 nafar ayol) autopsiya ma’lumotlaridagi yuqori metastaz ehtimoli bilan to‘liq mos keladi (35 va 36-betlardagi 3 va 4-rasmlar)[cite: 7]. Bu esa metastatik ko‘krak bezi saratoni o‘lim guvohnomasida xatolik bilan birlamchi o‘pka saratoni deb qayd etilganini ko‘rsatadi[cite: 7].

Samarali (tuzatilgan) o‘lim tezligi

Birlamchi \(i\) saratoni uchun \(t\) yilidagi o‘lim tezligi[cite: 7]:

\[ \mu_i(t) = \frac{n_i(t)}{p(t)} \times 100.000 \]

Tarmoq bo‘yicha to‘g‘rilangan samarali o‘lim tezligi (effective mortality rate)[cite: 7]:

\[ \mu_i^{eff}(t) = \alpha_i \mu_i(t) \]

Bu yerda to‘g‘rilash koeffitsiyenti[cite: 7]:

\[ \alpha_i = \frac{n_i^{eff}}{n_i} = \frac{n_i - s_i^{in} + s_i^{out}}{n_i} \]

Bunda \(s_i^{in} = \sum_j w_{ji}\) — boshqa tashxislardan kelib tushgan soxta o‘limlar, \(s_i^{out} = \sum_j w_{ij}\) — ushbu a’zoning boshqa sabablarga adashib yozilgan haqiqiy o‘limlaridir[cite: 7].

Natijada ayollarda o‘pka saratoni uchun \(\alpha_i < 1\) (o‘lim tezligi pasaytirilishi lozim), ko‘krak bezi uchun \(\alpha_i > 1\) (o‘lim tezligi oshirilishi lozim) bo‘ldi[cite: 7]. Erkaklarda esa qizilo‘ngach kamaytirilib, oshqozon saratoni oshirilishi zarurligi aniqlandi (34-betdagi 2-rasm)[cite: 7].

Tadqiqot uslubi va natijalari

Xulosa natijalari:

• Saraton o‘limi statistikasidagi xatolar tasodifiy emas, balki metastaz yo‘llari va anatomik tutashuvlarga qarab tizimli yo‘nalishlarga ega[cite: 7].
• O‘lim guvohnomalarida metastatik o‘choqlar yangi birlamchi saraton deb xato yozilishi o‘pka saratoni statistikasini sun’iy oshirib, ko‘krak bezi va oshqozon saratoni ko‘rsatkichlarini pasaytirib yuboradi[cite: 7].
• Shifokorlarga o‘lim guvohnomasini to‘ldirishda birlamchi o‘sma va metastazni to‘g‘ri ajratish bo‘yicha qo‘shimcha treninglar zarur[cite: 7].

Manba va uslubiy izoh

Ushbu sharh Levi R. V. Kavalkante va LARGE-PD hamkorlari tomonidan tayyorlangan “Network-based analysis of cancer mortality misclassification reveals signatures of metastatic pathways: insights into breast-to-lung and other pairs of anatomical sites” nomli tadqiqotga asoslangan[cite: 7].

Ushbu ish SSRN platformasidagi preprint maqola bo‘lib, mustaqil ilmiy taqrizdan o‘tmagan[cite: 7]. Hisob-kitoblar retrospektiv registr ma’lumotlariga asoslangan tarmoq modellaridir[cite: 7].