Sanoat robotlarining keng tarqalishi faqat zavodlardagi ish o‘rinlari soni, ish haqi va mehnat shakllarini o‘zgartiribgina qolmasligi mumkin. Aiya Feng, Dezhuang Hu va Chaoqun Zhan tomonidan tayyorlangan ushbu tadqiqot avtomatlashtirish er-xotinlarning uy xo‘jaligidagi iqtisodiy mavqeini o‘zgartirish orqali farzand ko‘rish qarorlariga ham ta’sir qilishi mumkinligini ilgari suradi.

Tadqiqot Xitoydagi sanoat robotlaridan foydalanish erkaklarning bandligi, ish soatlari va daromadlarini ayollarga qaraganda kuchliroq kamaytiradi, degan xulosaga keladi. Ayollarning daromadi shartli ravishda oshmaydi; biroq erkaklarning daromadi ko‘proq pasaygani uchun ayollarning uy xo‘jaligi daromadidagi nisbiy ulushi va tadqiqotchilar qo‘llagan ayrim muzokara kuchi ko‘rsatkichlari ortadi.

Tadqiqotning asosiy nazariy faraziga ko‘ra, er-xotinlar har doim bir xil sonli farzandni xohlamaydi. China Family Panel Studies ma’lumotlarida turmush qurmagan ayollar xohlaydigan o‘rtacha farzand soni 1,66, erkaklarda esa 1,72 deb hisoblangan. Robotlar erkaklarning nisbiy iqtisodiy mavqeini ko‘proq zaiflashtiradigan uy xo‘jaliklarida qaror og‘irligi ayollar tomon siljiydi va amalga oshgan tug‘ilish ayollarning nisbatan kamroq farzand haqidagi istagiga yaqinlashadi.

2010–2018 China Family Panel Studies ma’lumotlari asosidagi asosiy instrumental o‘zgaruvchi bahosiga ko‘ra, robot ta’siridagi bir standart og‘ishlik ortish namuna o‘rtachasiga nisbatan farzandlar sonini taxminan %3 kamaytiradi. Ta’sir ilk bor ota-ona bo‘lish ehtimolida emas; allaqachon farzandi bor oilalarning kamroq farzandli bo‘lishini anglatadigan intensivlik chegarasida namoyon bo‘ladi.

Tadqiqotchilar tug‘ilish reaksiyasini uch kanalga ajratadi:

• Daromad kanali: Robotlar uy xo‘jaligi daromadini kamaytirib, farzand ko‘rishning moliyaviy imkoniyatini pasaytirishi mumkin.
• Imkoniyat xarajati kanali: Ish haqining pasayishi bolaga qarashga ajratilgan vaqtning iqtisodiy xarajatini kamaytirib, tug‘ilishni oshirishi mumkin.
• Uy xo‘jaligi ichidagi muzokara kanali: Erkaklarning iqtisodiy mavqei ko‘proq zaiflashganda qaror og‘irligi ayollar tomon siljishi va amalga oshgan farzandlar soni ayollarning nisbatan pastroq istagiga yaqinlashishi mumkin.

Natijalar imkoniyat xarajati kanali kuzatilgan tug‘ilish pasayishini tushuntira olmasligini ko‘rsatadi; chunki bu kanal tug‘ilishni oshirish yo‘nalishida ishlaydi. Uy xo‘jaligi daromadining kamayishi pasayishga hissa qo‘shadi, biroq tadqiqotchilarga ko‘ra butun natijani yolg‘iz o‘zi izohlab bermaydi. Eng kuchli dalil tug‘ilishning pasayishi er-xotinlar o‘rtasidagi xohlanadigan farzand soni tafovuti katta va an’anaviy gender me’yorlari kuchli bo‘lgan hududlarda yaqqol ko‘rinishidir.

Ilmiy ogohlantirish: Ushbu ish hakamlik jurnalida chop etilgani tasdiqlanmagan working paper/preprint hisoblanadi. Sababiy talqin Bartik shift-share instrumentining ekzogenligiga va modeldagi uy xo‘jaligi ichidagi muzokara farazlariga bog‘liq. Topilmalar robotlar barcha mamlakatlarda yoki barcha oilalarda tug‘ilishni kamaytirishini ko‘rsatmaydi.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Texnologik o‘zgarish ko‘pincha gender jihatidan neytral emas. Bir texnologiya ayrim sektorlar, kasblar yoki vazifalarga boshqalarga qaraganda kuchliroq ta’sir qilishi mumkin. Mazkur sektorlar bo‘yicha ayollar va erkaklar bandligining taqsimoti turlicha bo‘lsa, texnologiya shoki ayollar va erkaklarning ish haqi, ish soatlari va ish topish ehtimolini turli miqyosda o‘zgartirishi mumkin.

Tug‘ilish bo‘yicha adabiyotlarda texnologik va iqtisodiy o‘zgarishlarning farzand ko‘rish qarorlariga asosan ikki klassik mexanizm orqali o‘tishi qaraladi. Birinchisi, ayniqsa ayollarning ish haqi bilan bolaga qarashga ajratilgan vaqtning imkoniyat xarajati o‘rtasidagi bog‘liqlikdir. Ikkinchisi esa uy xo‘jaligi daromadining farzand soni va har bir farzandga kiritiladigan investitsiyani qanday o‘zgartirishidir.

Ushbu tadqiqot ularga uchinchi mexanizmni qo‘shadi: uy xo‘jaligi ichidagi muzokara kuchi. Tadqiqotchilarga ko‘ra, tug‘ilish qarori yagona umumiy istakning mexanik natijasi emas. Er-xotin xohlaydigan farzandlar soni turlicha bo‘lishi va amalga oshgan natija qaror jarayonidagi ularning nisbiy og‘irligiga qarab shakllanishi mumkin.

Tadqiqotning asosiy savoli quyidagicha:

Erkaklar bandligiga ayollar bandligidan ko‘ra kuchliroq salbiy ta’sir qiladigan avtomatlashtirish shoki, er-xotinlarning nisbiy iqtisodiy va muzokara mavqeini o‘zgartirish orqali tug‘ilishni kamaytirishi mumkinmi?

Nega Xitoy tadqiqot maydoni sifatida tanlandi?

Xitoy uch sababga ko‘ra tadqiqot uchun qulay kontekst yaratadi:

1. Tug‘ilish jumboqI: Farzand soniga qo‘yilgan ma’muriy cheklovlar bosqichma-bosqich yumshatilgan bo‘lsa-da, tug‘ilish pasayishda davom etgan.
2. Tez robotlashuv: Sanoat robotlaridan foydalanish, ayniqsa erkaklar ko‘p bo‘lgan ishlab chiqarish sektorlarida tez tarqalgan.
3. Hududiy farqlar: Robot ta’siri, gender me’yorlari va ayollarning uy xo‘jaligidagi boshlang‘ich mavqei Xitoy hududlari o‘rtasida sezilarli farq qiladi.

Tadqiqotdagi 1-rasm Xitoyning umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti 1970-yillardan 2023-yilgacha umuman pasayish yo‘nalishida bo‘lganini ko‘rsatadi. Grafikda 1973-yildagi “kechroq, uzoqroq oralig‘, kamroq farzand” kampaniyasi; 1979-yilgi Bir farzand siyosati; 2013-yilgi Tanlab ikki farzand siyosati; 2016-yilgi Umumiy ikki farzand siyosati va 2021-yilgi Uch farzand siyosati vertikal chiziqlar bilan belgilangan.

Grafikning muhim xabari shundaki, farzand kvotasining oshirilishi tug‘ilishni aholining o‘rnini to‘ldirish darajasi bo‘lgan 2,1 ga qaytarmagan. Biroq grafikning o‘zi robotlar ushbu uzoq muddatli pasayishga sabab bo‘lganini ko‘rsatmaydi. Tadqiqotning ekonometrik qismi, ayniqsa 2010-yildan keyingi hududiy robot ta’sirini tekshiradi.

Robot ta’sirining geografik taqsimoti

2-rasm 2009–2017 davrida Xitoyning viloyatlardan quyi mahalliy ma’muriy hududlarida robot ta’siridagi o‘zgarishni xaritada ko‘rsatadi. To‘q ko‘k hududlar yuqoriroq ta’sirni bildiradi.

O‘sish ayniqsa sharqiy qirg‘oqdagi ishlab chiqarish markazlarida jamlangan bo‘lsa-da, faqat qirg‘oq hududlari bilan cheklanmaydi. Avtomobilsozlik, elektronika, elektr mashinalari va metall mahsulotlari kabi robotlashtirishga ko‘proq ochiq sektorlarida 2000-yilgacha katta bandlik ulushiga ega bo‘lgan ayrim ichki va janubi-g‘arbiy hududlar ham yuqori ta’sirga uchragan.

Ushbu geografik farq tadqiqotning identifikatsiya strategiyasining asosini tashkil qiladi. Dastlab avtomatlashtirishga ochiq sektorlarda ixtisoslashgan hududlar keyingi global robotlashuv to‘lqinidan ko‘proq ta’sirlangan.

Er-xotinlar xohlaydigan farzand soni bir xilmi?

Tadqiqot modelida erkaklar ayollarga qaraganda ko‘proq farzand xohlaydigan assimetrik istak holati ko‘rib chiqiladi. Bu har bir ayol va har bir erkak uchun amal qiladigan qoida sifatida berilmaydi; tahlilda qo‘llanilgan o‘rtacha naqshdir.

2014 va 2018 China Family Panel Studies ma’lumotlarida turmush qurmagan ayollar xohlaydigan o‘rtacha farzand soni 1,66; turmush qurmagan erkaklarniki esa 1,72. Turmush qurmaganlardan foydalanish nikohdan yoki mavjud farzand sonidan keyin istaklarning o‘zgarishi natijasida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan endogenlik muammosini kamaytirishga qaratilgan.

3-rasmda gorizontal o‘qda erkaklarning, vertikal o‘qda ayollarning viloyat darajasidagi xohlanadigan o‘rtacha farzand soni ko‘rsatilgan. Qirq besh darajali chiziq ayol va erkak istaklari teng bo‘lgan nuqtalarni ifodalaydi. Hududlarning katta qismi bu chiziq ostida joylashgani ayollarning o‘rtacha istagi erkaklarnikidan pastligini ko‘rsatadi.

Biroq istak tafovutining kattaligi hududdan hududga farq qiladi. Bu o‘zgaruvchanlik uy xo‘jaligi ichidagi muzokara kanalini sinash uchun ishlatiladi.

Uy xo‘jaligi ichidagi muzokara modeli

Tadqiqot er-xotinlar iste’mol va farzand soni haqida birgalikda qaror qiladigan kollektiv uy xo‘jaligi modelini quradi. Erkak juftning foyda funksiyasi quyidagicha:

\[ u_m=\ln c_m+\beta_m\ln n \]

Ayol juftning foyda funksiyasi esa quyidagicha:

\[ u_f=\ln c_f+\beta_f\ln n \]

Bu yerda:

• \(u_m\), erkak juftning foyda darajasidir.
• \(u_f\), ayol juftning foyda darajasidir.
• \(c_m\) va \(c_f\), er-xotinning xususiy iste’mol miqdorlaridir.
• \(n\), farzandlar sonidir.
• \(\beta_m\) va \(\beta_f\), er-xotinning farzand soniga beradigan nisbiy ahamiyatini ifodalovchi istak parametrlaridir.

Model ko‘rib chiqilgan holatda:

\[ \beta_m>\beta_f \]

ya’ni erkak juft o‘rtacha hisobda ko‘proq farzand xohlashini faraz qiladi.

Bolaga qarashda er-xotinning vaqti

Modelda farzandlar faqat pul xarajatlari bilan emas, balki har ikki juftning vaqti yordamida “ishlab chiqariladigan” uy xo‘jaligi jamoat ne’mati sifatida qaraladi:

\[ n= \left[ (v_mt_m)^{\frac{\sigma-1}{\sigma}} + (v_ft_f)^{\frac{\sigma-1}{\sigma}} \right]^{\frac{\sigma}{\sigma-1}} \]

Bu yerda:

• \(t_m\), erkakning bolaga qarashga ajratgan vaqtidir.
• \(t_f\), ayolning bolaga qarashga ajratgan vaqtidir.
• \(v_m\) va \(v_f\), qarash vaqtining bola tarbiyasidagi samaradorligini ifodalaydi.
• \(\sigma\), er-xotinning qarash vaqtlari o‘rtasidagi o‘rin bosish elastikligidir.

Tadqiqot \(0<\sigma<1\) holatiga e’tibor qaratadi. Bu faraz ayol va erkakning qarash vaqti to‘liq o‘rinbosar emasligini; ma’lum darajada bir-birini to‘ldirishini anglatadi.

Boshqacha aytganda, bir juftning qarash vaqtidagi yo‘qotish har qanday sharoitda va hech qanday xarajatsiz ikkinchi juftning vaqtini ko‘paytirish orqali qoplanmaydi.

Bir farzandning vaqt xarajati

Er-xotinning ish haqi \(w_m\) va \(w_f\) bilan ifodalanganda model bir birlik farzand tarbiyalashning vaqt xarajatini quyidagicha keltirib chiqaradi:

\[ p(w_m,w_f)= \left[ \left(\frac{w_m}{v_m}\right)^{1-\sigma} + \left(\frac{w_f}{v_f}\right)^{1-\sigma} \right]^{\frac{1}{1-\sigma}} \]

\(p(w_m,w_f)\), farzand tarbiyalashning er-xotin voz kechadigan bozor daromadi hisobidagi birlik xarajatidir. Juftlardan birining ish haqi pasayganda, o‘sha juftning bolaga qarashga vaqt ajratishining iqtisodiy imkoniyat xarajati ham kamayishi mumkin.

Bu bog‘liqlik avtomatlashtirishning ish haqini kamaytirishi nega nazariy jihatdan tug‘ilishni oshirishi mumkin bo‘lgan kanal yaratishini tushuntiradi. Ammo tadqiqot topilmalarida umumiy ta’sir teskari yo‘nalishda.

Haq to‘lanmaydigan parvarish yuki va ayollarning samarali istagi

Farzand tug‘ilishidan oldin er-xotinlar kelajakdagi parvarish mehnatini to‘liq va majburiy shartnoma bilan belgilay olmaydi, deb faraz qilinadi. Farzand tug‘ilgandan keyin parvarish yukining katta qismini o‘z zimmasiga olishini kutayotgan ayol farzand ko‘rishni avvaldan qimmatroq deb baholashi mumkin.

Ayolning standart parvarish ulushi \(\tau_f\) bilan ko‘rsatiladi. Ayolning samarali tug‘ilish istagi:

\[ \beta_f^{eff}=\beta_f-\gamma\tau_f \]

deb belgilanadi.

• \(\tau_f\), farzand tug‘ilgandan keyin ayol zimmasiga tushishi kutiladigan standart parvarish ulushidir.
• \(\gamma\), tengsiz parvarish yukining ayolning farzand istagini qanchalik kuchli kamaytirishini ko‘rsatadi.
• \(\beta_f^{eff}\), parvarish yuki kutilmasi hisobga olingandan keyingi samarali istakdir.

An’anaviy gender me’yorlari kuchli, arzon parvarish xizmatlari cheklangan yoki otalarning parvarishdagi ishtiroki past bo‘lgan muhitlarda \(\tau_f\) yuqoriroq bo‘lishi mumkin.

Bu formula ayollar tabiatan kamroq farzand xohlaydi degan da’voni ilgari surmaydi. Modeldagi pastroq istak bolaga qarashning ayollar zimmasida jamlangan vaqt va martaba xarajatlari bilan bog‘langan.

Birgalikdagi qaror va muzokara og‘irligi

Uy xo‘jaligi qarori erkak juftga \(\lambda\), ayol juftga \(1-\lambda\) og‘irlik beruvchi Pareto-samarali dastur bilan ifodalanadi:

\[ U= \lambda\ln c_m+ (1-\lambda)\ln c_f+ \bar{\beta}\ln n \]

Birgalikdagi tug‘ilish istagi:

\[ \bar{\beta} = \lambda\beta_m+ (1-\lambda)\beta_f^{eff} \]

ko‘rinishidadir.

\(\lambda\) ortgani sayin amalga oshgan qaror erkak juftning istagiga, kamaygani sayin ayol juftning istagiga ko‘proq yaqinlashadi.

Modelning yopiq shakldagi farzand soni yechimi quyidagicha:

\[ n^* = \frac{\bar{\beta}}{1+\bar{\beta}} \cdot \frac{S}{p(w_m,w_f)} \]

Bu yerda:

• \(n^*\), model bashorat qiladigan amalga oshgan farzandlar sonidir.
• \(S=w_m+w_f\), er-xotinning to‘liq uy xo‘jaligi daromadidir.
• \(p(w_m,w_f)\), farzand tarbiyalashning vaqt xarajatidir.
• \(\bar{\beta}\), muzokara og‘irliklari bilan birlashtirilgan umumiy farzand istagidir.

Ushbu yechim uch asosiy bog‘liqlikni ko‘rsatadi:

• Uy xo‘jaligi daromadi oshgani sayin farzandlar soni oshishi mumkin.
• Farzand tarbiyalash xarajati oshgani sayin farzandlar soni kamayadi.
• Uy xo‘jaligidagi umumiy farzand istagi kuchaygani sayin farzandlar soni oshadi.

Robot shoki ish haqiga qanday ta’sir qiladi?

Robot ta’siri \(\rho\) bilan ko‘rsatiladi va ish haqi ta’sir bilan eksponentsial ravishda o‘zgaradi, deb faraz qilinadi:

\[ w_m(\rho)=w_m^0\exp(-\delta_m\rho) \]

\[ w_f(\rho)=w_f^0\exp(-\delta_f\rho) \]

Bu yerda:

• \(w_m^0\) va \(w_f^0\), shokdan oldingi ish haqidir.
• \(\delta_m\) va \(\delta_f\), ish haqining robot ta’siriga nisbatan yarim elastikliklaridir.

Tadqiqotning erkaklarga ko‘proq ta’sir qiladigan texnologiya shoki farazi:

\[ \delta_m>\delta_f>0 \]

ko‘rinishidadir. Ya’ni robot ta’siri har ikki juftning ish haqiga salbiy ta’sir qilishi mumkin; biroq erkakning ish haqi kuchliroq pasayadi.

Nisbiy ish haqi va muzokara og‘irligi

Erkakning ayolga nisbatan ish haqi nisbati:

\[ r=\frac{w_m}{w_f} \]

deb ta’riflanadi. Erkak juftning muzokara og‘irligi bu nisbatning o‘suvchi funksiyasidir:

\[ \lambda=\Lambda(r),\qquad \Lambda'(r)>0 \]

Erkakning nisbiy ish haqi oshgani sayin uning muzokara og‘irligi ortadi. Robot shoki erkakning ish haqini ko‘proq pasaytirganda \(r\) kichrayadi va \(\lambda\) kamayadi. Shunday qilib uy xo‘jaligi qarori ayol juftning istagi tomon siljiydi.

Tug‘ilish reaksiyasini uch kanalga ajratish

Tadqiqotning markaziy tenglamasi robot ta’sirining tug‘ilishdagi ta’sirini uch alohida tarkibiy qismga ajratadi:

\[ \frac{d\ln n^*}{d\rho} = -\left(\delta_ms_m+\delta_fs_f\right) + \left(\theta_m\delta_m+\theta_f\delta_f\right) - \frac{\beta_m-\beta_f^{eff}} {\bar{\beta}(1+\bar{\beta})} \kappa(r)(\delta_m-\delta_f) \]

Bu yerda:

• \(s_m=w_m/S\) ve \(s_f=w_f/S\), er-xotinning uy xo‘jaligi daromadidagi ulushidir.
• \(\theta_m\) va \(\theta_f\), er-xotin ish haqining farzand tarbiyalash xarajatidagi ulushidir.
• \(\kappa(r)=r\Lambda'(r)\), nisbiy ish haqi o‘zgarishi muzokara og‘irligiga qanchalik ta’sir qilishini ko‘rsatadi.

1. Daromad kanali

\[ -\left(\delta_ms_m+\delta_fs_f\right)<0 \]

Robot ta’siri er-xotinning jami daromadini kamaytirsa, uy xo‘jaligi resurslari qisqaradi. Farzand tarbiyalashning bevosita va bilvosita xarajatlarini qoplash qiyinlashgani uchun tug‘ilish kamayishi mumkin.

2. Imkoniyat xarajati kanali

\[ \left(\theta_m\delta_m+\theta_f\delta_f\right)>0 \]

Ish haqining pasayishi bolaga qarashga ajratilgan vaqtda yo‘qotiladigan daromadni kamaytiradi. Shu sababli faqat imkoniyat xarajati hisobga olinsa, robot shoki tug‘ilishni oshirishi kutiladi.

3. Muzokara kanali

\[ - \frac{\beta_m-\beta_f^{eff}} {\bar{\beta}(1+\bar{\beta})} \kappa(r)(\delta_m-\delta_f)<0 \]

Erkaklarning daromadi ayollarnikidan ko‘proq pasayganda ayollarning nisbiy iqtisodiy mavqei kuchayadi. Agar ayollarning samarali farzand istagi erkaklarnikidan past bo‘lsa, amalga oshgan farzandlar soni pastga siljiydi.

Bu uch kanal qarama-qarshi yo‘nalishlarda ishlashi mumkinligi sababli umumiy ta’sirning ishorasi nazariya tomonidan oldindan qat’iy belgilanmaydi. Qaysi kanal ustun ekani ma’lumotlardan tekshiriladi.

Modelning ikki ajratuvchi bashorati

Gender me’yorlarining kuchaytiruvchi ta’siri

Modelning birinchi taklifi quyidagicha:

\[ \frac{\partial^2\ln n^*} {\partial\rho\,\partial\tau_f} <0 \]

Ayolning standart parvarish yuki oshgani sayin robot shokining tug‘ilishni kamaytiruvchi muzokara ta’siri kuchayadi. An’anaviy me’yorlar muzokara mexanizmini o‘z-o‘zidan yaratmaydi; ayni nisbiy ish haqi o‘zgarishining tug‘ilish qaroriga uzatilishini kuchaytiradi.

Er-xotin o‘rtasidagi istak tafovutining kuchaytiruvchi ta’siri

Ikkinchi taklif:

\[ \frac{\partial^2\ln n^*} {\partial\rho\,\partial(\beta_m-\beta_f)} <0 \]

ko‘rinishidadir. Er-xotin xohlaydigan farzand soni o‘rtasidagi tafovut kattalashgani sayin muzokara kuchidagi bir xil o‘zgarish amalga oshgan farzand soniga kuchliroq ta’sir qiladi.

Bu ikki geterogenlik testi ayniqsa muhim. Modelda daromad va imkoniyat xarajati kanallari to‘g‘ridan-to‘g‘ri \(\tau_f\) yoki \(\beta_m-\beta_f\) bilan o‘zgarmaydi. Shu sababli robot ta’sirining faqat shu ikki o‘lchov kuchli bo‘lganda kattalashishi muzokara kanaliga xos dalil sifatida talqin qilinadi.

Ekonometrik model

Individual va uy xo‘jaligi darajasidagi asosiy baholash tenglamasi quyidagicha:

\[ Y_{ict} = \alpha+ \beta RobotExposure_{c,t-1} + X_{ict}\gamma+ \delta_i+ \xi_t+ \varepsilon_{ict} \]

Bu yerda:

• \(i\), individni;
• \(c\), mahalliy ma’muriy hududni;
• \(t\), yil yoki tadqiqot to‘lqinini;
• \(Y_{ict}\), farzandlar soni, bandlik, ish soati, daromad yoki muzokara ko‘rsatkichi kabi natijani;
• \(RobotExposure_{c,t-1}\), hududning avvalgi davrdagi robot ta’sirini;
• \(X_{ict}\), nazorat o‘zgaruvchilarini;
• \(\delta_i\), individning qat’iy ta’sirlarini;
• \(\xi_t\), yilning qat’iy ta’sirlarini bildiradi.

Individning qat’iy ta’sirlari shaxsning vaqt davomida o‘zgarmaydigan kuzatilgan yoki kuzatilmagan xususiyatlarini nazorat qilishga qaratilgan. Standart xatolar asosiy modellarda hudud darajasida klasterlangan.

Nazorat o‘zgaruvchilari

Individual nazoratlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

• Ayolning yoshi va yoshining kvadrati
• Ayolning ta’lim yillari
• Qishloq yoki shahar hukou maqomi
• Turmush o‘rtog‘ining yoshi va yoshining kvadrati
• Turmush o‘rtog‘ining ta’lim yillari

2010-yilga oid boshlang‘ich hududiy xususiyatlar chiziqli vaqt trendi bilan o‘zaro ta’sirga kiritilgan:

• Tabiiy aholi o‘sish sur’ati
• Xizmatlar sektorining bandlik ulushi
• Jami bandlik
• Yalpi ichki mahsulot

Shuningdek, hududlar tegishli bo‘lgan viloyatlarga xos chiziqli vaqt trendlari qo‘llanilgan.

Robot ta’siri qanday hisoblanadi?

Haqiqiy robot ta’siri quyidagi shift-share formulasi bilan tuzilgan:

\[ RobotExposure_{ct} = \sum_k \left( \frac{L_{ck,2000}} {\sum_kL_{ck,2000}} \right) \frac{R_{kt}}{L_{k,2000}} \]

Bu yerda:

• \(L_{ck,2000}\), \(c\) hududida \(k\) sektorining 2000-yildagi bandligidir.
• \(\sum_kL_{ck,2000}\), hududning qamrab olingan sektorlardagi jami bandligidir.
• \(R_{kt}\), Xitoyda \(k\) sektoridagi faol robot zaxirasidir.
• \(L_{k,2000}\), shu sektorning Xitoy bo‘yicha 2000-yildagi bandligidir.

Agar bir hudud 2000-yilda keyinchalik tez robotlashgan sektorlarda ixtisoslashgan bo‘lsa, uning robot ta’siri yuqoriroq hisoblanadi.

Bartik instrumental o‘zgaruvchisi

Mahalliy tug‘ilish trendlari firmalarning robot investitsiyasiga ta’sir qilishi yoki robotlashuv va tug‘ilishga bir vaqtda ta’sir qiluvchi kuzatilmagan iqtisodiy o‘zgarishlar bo‘lishi mumkin. Tadqiqotchilar bu endogenlik muammolariga qarshi AQShdagi sektoral robotlashuvni instrumental o‘zgaruvchi sifatida qo‘llagan:

\[ RobotExposure^{IV}_{ct} = \sum_k \left( \frac{L_{ck,2000}} {\sum_kL_{ck,2000}} \right) \frac{R^{US}_{kt}}{L^{US}_{k,2000}} \]

\(R^{US}_{kt}\), AQShdagi sektoral faol robot zaxirasini; \(L^{US}_{k,2000}\) esa AQShning shu sektordagi 2000-yil bandligini ko‘rsatadi.

Instrumentning mantiqi shunday: AQSh sektorlaridagi robotlashuv global texnologik taraqqiyotni aks ettirarkan, Xitoyning muayyan hududidagi tug‘ilish istaklari tomonidan bevosita belgilanmasligi kerak. Xitoy hududlarining ushbu global texnologiya turtkisiga ta’siri esa 2000-yildagi oldindan belgilangan sektor tuzilishiga qarab farqlanadi.

Bu yondashuv sababiy talqinning ishonchliligini oshirishga qaratilgan; biroq AQShdagi sektoral robotlashuv Xitoy hududlariga tug‘ilishdan tashqari boshqa kanallar orqali turlicha ta’sir qilmasligi farazini talab qiladi.

Ma’lumot manbalari

Tadqiqotda uch asosiy ma’lumot manbasi qo‘llanilgan:

1. International Federation of Robotics: Mamlakat, sektor va yil darajasidagi faol sanoat robotlari zaxiralari.
2. China Family Panel Studies: Individlar va oilalarni har ikki yilda kuzatib boradigan, mehnat bozori, ta’lim va oilaviy munosabatlar haqidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan panel tadqiqoti.
3. 2010 va 2020 Xitoy aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlari: Hududiy umumiy va yoshga xos tug‘ilish koeffitsiyentlarini hisoblash uchun qo‘llanilgan.

Asosiy namuna

COVID-19 davrining o‘ziga xos ta’sirlarini kamaytirish uchun asosiy tahlilda 2010–2018 oralig‘idagi dastlabki besh CFPS to‘lqini qo‘llanilgan.

Asosiy namuna:

• 17–49 yoshdagi ayollarni,
• Turmush qurgan yoki birga yashayotganlarni,
• Kamida ikki tadqiqot to‘lqinida kuzatilganlarni,
• Turmush o‘rtog‘i ham ma’lumotlarda kuzatilganlarni qamrab oladi.

Talabalar, o‘z hisobiga ishlovchilar va asosiy ishi qishloq xo‘jaligida bo‘lgan ayollar hamda ularning turmush o‘rtoqlari asosiy namunadan chiqarilgan. Sabab bu guruhlar sanoat robotlaridan boshqacharoq ta’sirlanishi va ularning daromadini uy xo‘jaligi ichida ajratish qiyinligidir. Ushbu guruhlar keyinchalik mustahkamlik tekshiruvlarida qayta namunaga qo‘shilgan.

Yakuniy namuna 10.780 panel kuzatuvidan iborat.

Namunaning asosiy xususiyatlari

Robot ta’siri bilan tug‘ilish o‘rtasidagi vizual bog‘liqlik

4-rasmning ikki panelida ham aholini ro‘yxatga olishdagi umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti, ham CFPSdagi farzandlar soni bilan robot ta’siri o‘rtasida pasayuvchi bog‘liqlik ko‘rinadi.

Nuqtalar qat’iy ta’sirlar va boshqa nazoratlar chiqarilgandan keyin hosil qilingan qoldiq qiymatlarni ifodalaydi. Har ikki paneldagi trend chizig‘i manfiy: robot ta’siri yuqoriroq hududlarda tug‘ilish o‘lchovlari pastroq.

Bu grafiklar tavsifiy qo‘llab-quvvatlash beradi; o‘zi sababiylik dalili emas. Sababiy talqin instrumental o‘zgaruvchili regressiyalarga tayanadi.

Asosiy tug‘ilish natijasi

Nazoratlar bosqichma-bosqich kengaytirilganda robot ta’sirining farzandlar soniga koeffitsiyenti quyidagi qiymatlarni oladi:

Barcha koeffitsiyentlar %1 darajasida statistik ahamiyatli.

Robot ta’sirining standart og‘ishi 0,215, namunadagi o‘rtacha farzandlar soni 1,37. Afzal ko‘rilgan koeffitsiyentdan foydalanilganda:

\[ \frac{-0{,}189\times0{,}215}{1{,}37} \approx -0{,}030 \]

natija olinadi. Shunga ko‘ra, robot ta’siridagi bir standart og‘ishlik ortish o‘rtacha farzandlar sonini namuna o‘rtachasiga nisbatan taxminan %3 kamaytiradi.

Bu hisob har bir uy xo‘jaligining farzandlar soni aynan %3 kamayadi, degani emas. U hududiy ta’sirdagi o‘zgarishning namuna bo‘yicha o‘rtacha baholangan ta’sirini ifodalaydi.

Ilk bor ota-ona bo‘lishmi yoki kamroq farzandli bo‘lishmi?

Tadqiqot tug‘ilish ta’sirini ikki qismga ajratadi:

• Kenglik chegarasi: Kamida bir farzandga ega bo‘lish ehtimoli.
• Intensivlik chegarasi: Allaqachon ota-ona bo‘lganlarning farzandlar soni.

Natija robot ta’siri odamlarning ota-onalikdan butunlay voz kechishidan ko‘ra, mavjud ota-onalarning ikkinchi yoki keyingi farzandga o‘tishini kamaytirishi bilan mos keladi.

Robotlashuv haqiqatan ham erkaklarga ko‘proq ta’sir qiladimi?

* p<0,10; ** p<0,05; *** p<0,01.

Robot ta’siri ayollarning bandligini ham kamaytiradi. Shu sababli natijani “robotlar ayollarga yangi ish berdi” tarzida talqin qilib bo‘lmaydi.

Asosiy assimetriya erkaklarning bandlik, ish soati va daromad yo‘qotishlari kattaroq bo‘lishidir. Shunday qilib, ayollarning mutlaq daromadi oshmasa ham, erkakka nisbatan iqtisodiy mavqei kuchayishi mumkin.

Ayollarning muzokara kuchi qanday o‘lchanadi?

Uy xo‘jaligi ichidagi muzokara kuchi bevosita kuzatilmaydigan tushunchadir. Tadqiqotchilar besh ko‘rsatkichdan foydalangan:

1. Ayolning turmush o‘rtog‘idan ko‘proq yoki teng daromad olishi
2. Ayolning jami uy xo‘jaligi daromadidagi ulushi
3. Ayolning uy xo‘jaligi moliyasi haqida eng yaxshi xabardor shaxs bo‘lishi
4. Go‘zallik va ayollar bilan bog‘liq mahsulotlarga xarajatlarning namuna medianasidan yuqori bo‘lishi
5. Uchta ikkilik ko‘rsatkichdan tuzilgan standartlashtirilgan birlashgan muzokara indeksi

Natijalar robot ta’siri ayollarning o‘lchangan nisbiy iqtisodiy hissasi va ayrim uy xo‘jaligi ichidagi nazorat ko‘rsatkichlarini oshirishini ko‘rsatadi.

Biroq ayniqsa go‘zallik xarajatlarini ayollarning iste’moli va muzokara kuchi uchun proksi sifatida ishlatish bilvosita yondashuvdir. Xarajatdagi o‘zgarishlar narxlar, mahalliy iste’mol madaniyati yoki boshqa istaklardan ham ta’sirlanishi mumkin. Birlashgan indeks o‘lchov xatosini kamaytirishga qaratilgan bo‘lsa-da, muzokara kuchini mukammal o‘lchamaydi.

Istak tafovuti testi

Hududlar turmush qurmagan ayol va erkaklarning xohlanadigan farzand soni tafovutiga ko‘ra ikki guruhga ajratilgan:

Agar er-xotin o‘xshash sonli farzand xohlasa, qaror og‘irligi kimda ekanligi amalga oshgan farzandlar sonini ko‘p o‘zgartirmasligi mumkin. Agar istaklar farqli bo‘lsa, muzokara kuchidagi siljish natijaga kuchliroq ta’sir qilishi mumkin.

Ushbu geterogenlik tadqiqotchilarning muzokara kanali foydasidagi eng muhim dalillaridan biridir. Biroq ikki kichik guruh koeffitsiyentlaridan birining ahamiyatli, boshqasining ahamiyatsiz bo‘lishi o‘z-o‘zidan koeffitsiyentlar bir-biridan statistik jihatdan farq qilishini har doim ham isbotlamaydi. Tadqiqot talqini modelning barcha mexanizm dalillari bilan birga o‘qilishi kerak.

An’anaviy me’yorlar testi

Tadqiqotchilar an’anaviy gender me’yorlarini besh turli ko‘rsatkich bilan o‘lchagan:

• “Erkak martabaga, ayol oilaga ustuvorlik berishi kerak” fikrini qo‘llab-quvvatlash
• “Erkak uy ishlarining kamida yarmini bajarishi kerak” fikrini kam qo‘llab-quvvatlash
• “Ayol farzandli bo‘lmasa, to‘liq hisoblanmaydi” fikrini qo‘llab-quvvatlash
• “Farzand ko‘rishdan maqsad naslni davom ettirishdir” fikrini qo‘llab-quvvatlash
• Qishloq hukou maqomi

5-rasmda besh o‘lchovning barchasida robot ta’sirining tug‘ilishni kamaytiruvchi ta’siri an’anaviy me’yorlar kuchliroq bo‘lgan guruhlarda katta va statistik jihatdan ahamiyatli. Me’yorlar zaifroq bo‘lgan guruhlarda koeffitsiyentlar nolga yaqinroq va ahamiyatsiz.

Bu natija modelning quyidagi talqini bilan mos keladi: ayollarning bola parvarishining katta qismini o‘z zimmasiga olishi odatiy deb qabul qilinadigan uy xo‘jaliklarida ayollarning samarali farzand istagi pastroq. Iqtisodiy muzokara kuchi ayollar tomon siljiganda amalga oshgan tug‘ilish kuchliroq kamayadi.

Daromad kanali

Robot ta’sirining er-xotinning jami yillik mehnat daromadi logarifmiga koeffitsiyenti:

\[ -0{,}366 \]

deb baholangan va %1 darajasida ahamiyatli topilgan. Bu daromad kanali tug‘ilishni kamaytirish yo‘nalishida ishlashini qo‘llab-quvvatlaydi.

Jami uy xo‘jaligi daromadi tug‘ilish regressiyasiga nazorat sifatida qo‘shilganda robot koeffitsiyenti:

\[ -0{,}193 \]

bo‘lib qolgan va %1 darajasidagi ahamiyatini saqlagan. Tadqiqotchilar buni daromad yo‘qotishi butun ta’sirni yolg‘iz o‘zi tushuntirmasligiga qo‘shimcha dalil sifatida talqin qiladi.

Biroq uy xo‘jaligi daromadi robot ta’siridan keyin o‘zgaradigan vositachi o‘zgaruvchidir. Shu sababli uni modelga nazorat sifatida qo‘shish “yomon nazorat” muammosini tug‘dirishi mumkin. Tadqiqot ushbu cheklovni ochiq tan oladi. Demak, bu modelni qat’iy sababiy mediatsiya ajratishi sifatida ko‘rmaslik kerak.

Nega imkoniyat xarajati kanali asosiy izoh emas?

Robot ta’siri ish haqini pasaytirganda bolaga qarashga ajratilgan vaqtda yo‘qotiladigan daromad ham kamayishi mumkin. Modelda bu kanal tug‘ilishni oshiradi.

Kuzatilgan umumiy ta’sir esa manfiy. Shu sababli imkoniyat xarajati kanali mavjud bo‘lsa ham, asosiy natijani yuzaga keltiruvchi ustun mexanizm bo‘la olmaydi; aksincha, manfiy daromad va muzokara kanallarining bir qismini muvozanatlaydi.

Farzand soni–farzand sifati almashinuvi sinovdan o‘tkazildimi?

Robotlashuv malakaga qaytimni oshirib, oilalarni kamroq farzandga ko‘proq ta’lim investitsiyasi kiritishga undashi mumkin bo‘lgan muqobil izohdir. Tadqiqotchilar:

• Ta’lim xarajatining logarifmini,
• Xitoy tili darsidagi muvaffaqiyatni,
• Matematika muvaffaqiyatini

tekshirgan.

Robot ta’sirining bu uch natijaga koeffitsiyentlari statistik jihatdan ahamiyatli emas. Shu sababli tadqiqot tug‘ilish pasayishini farzandlar soni o‘rniga farzand sifatiga investitsiya qilish bilan izohlashni qo‘llab-quvvatlovchi dalil topmagan.

Bu natija robotlar ta’lim investitsiyasiga umuman ta’sir qilmaydi, degani emas. Faqat ishlatilgan xarajat va ota-ona bahosiga asoslangan muvaffaqiyat ko‘rsatkichlarida ishonchli ta’sir aniqlanmaganini ko‘rsatadi.

Tug‘ilishlar faqat kechiktirilayaptimi?

Tug‘ilishdagi vaqtinchalik vaqt o‘zgarishi yoshroq davrlardagi kamroq tug‘ilishning keyingi yoshlarda qoplanishini talab qiladi. Doimiy daraja ta’siri esa yakunlangan farzandlar sonining kamayishini bildiradi.

Qo‘shimcha A1-rasmda robot ta’sirining uzoqroq kechikishlari qo‘llanganda manfiy koeffitsiyentlar umuman kattalashgani ko‘rinadi. Qo‘shimcha A2 va A3 rasmlarda eng aniq pasayishlar, ayniqsa 25–34 va qisman 35–44 yosh guruhlarida yuzaga keladi. Keyingi yoshlarda oldingi pasayishni qoplaydigan aniq musbat sakrash kuzatilmaydi.

Tadqiqotchilar bu naqshni tug‘ilishlarning shunchaki kechiktirilishidan ko‘ra yakunlangan tug‘ilishning pasayishi bilan mos deb hisoblaydi. Biroq uzoqroq kechikishlarda ishonch oralig‘i kengayadi va baholash aniqligi pasayadi.

Mustahkamlik tekshiruvlari

Asosiy natija ko‘plab muqobil modellar bilan sinovdan o‘tkazilgan:

• 2010 va 2020 aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlaridagi hududiy umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti ishlatilgan.
• Instrumentning sektor shoklari uchun balans testlari o‘tkazilgan.
• Rotemberg og‘irliklari tekshirilgan va eng yuqori og‘irlikka ega sektorlar navbat bilan chiqarilgan.
• Yig‘ilgan birinchi farq modeli qurilgan.
• Bir farzand siyosatining yumshatilishi nazorat qilingan.
• Viloyat darajasidagi tug‘ruq ta’tili uzaytirilishlari nazorat qilingan.
• Mahalliy va viloyat darajasidagi eng kam ish haqi o‘zgarishlari nazorat qilingan.
• Viloyat–yil qat’iy ta’sirlari qo‘shilgan.
• Hududga xos chiziqli vaqt trendlari qo‘shilgan.
• Robot ta’sirining turmush qurish ehtimoliga ta’siri sinovdan o‘tkazilgan.
• Qishloq xo‘jaligida va o‘z hisobiga ishlovchi shaxslar namunaga qo‘shilgan.
• AQSh va Yevropa robotlaridan foydalanishni birlashtiruvchi muqobil instrument qo‘llanilgan.
• Tadqiqot 2020 CFPS to‘lqinini ham qamrab oladigan tarzda kengaytirilgan.
• Standart xatolar viloyat va individ darajasida klasterlangan.

Aholini ro‘yxatga olish bilan tasdiqlash

2010 va 2020 aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlarida robot ta’sirining umumiy tug‘ilish koeffitsiyentiga baholangan ta’siri −0,052 va %10 darajasida ahamiyatli. Bu natija CFPS namunasidan tashqarida ham aholi darajasida manfiy naqsh borligini ko‘rsatadi; biroq ahamiyat darajasi asosiy CFPS baholaridan zaifroq.

Instrumental o‘zgaruvchi kuchi

Afzal ko‘rilgan asosiy modelda birinchi bosqich F-statistikasi 391,87. Bu qiymat instrument Xitoydagi robot ta’sirini kuchli izohlashini ko‘rsatadi.

Yuqori F-statistika zaif instrument muammosini kamaytiradi; biroq instrument tug‘ilishga faqat robot ta’siri orqali ta’sir qiladi, degan farazni o‘zi isbotlamaydi.

Sektor og‘irliklari

Rotemberg og‘irliklarida elektronika sektori eng yuqori musbat og‘irlikka ega. Elektronika va undan keyingi eng yuqori og‘irlikli sektorlar instrumentdan chiqarilganda robot koeffitsiyenti taxminan −0,183 bilan −0,189 oralig‘ida qolgan va %1 darajasidagi ahamiyatini saqlagan.

Bu natija asosiy baho faqat bitta sektor hisobiga yuzaga kelmaganiga dalil beradi.

Siyosat nazoratlari

Tug‘ilish siyosatining yumshatilishi va tug‘ruq ta’tili o‘zgarishlari nazorat qilinganda koeffitsiyentlar taxminan −0,191 bilan −0,243 oralig‘ida qolgan. Eng kam ish haqi nazoratlarida koeffitsiyentlar −0,181 va −0,189.

Kengroq namuna

Qishloq xo‘jaligida va o‘z hisobiga ishlovchilar qo‘shilganda kuzatuvlar soni 21.641 ga oshgan; koeffitsiyent −0,094 bo‘lgan va faqat %10 darajasida ahamiyatli qolgan. Ta’sirning kichrayishi asosiy natija robotlar bilan bevosita bog‘liq mehnat segmentlarida kuchliroq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

2020 to‘lqini

2020 CFPS ma’lumotlari qo‘shilganda koeffitsiyent −0,139 va %5 darajasida ahamiyatli. Tadqiqotchilar asosiy namunada pandemiya ta’sirlarini cheklash uchun 2018-yilda to‘xtashni afzal ko‘rgan.

Tadqiqotning kuchli jihatlari

• Nazariy model tug‘ilish ta’sirini daromad, imkoniyat xarajati va muzokara kanallariga aniq ajratadi.
• Er-xotinning turlicha farzand istaklari model markaziga joylashtirilgan.
• Har ikki juftning bandlik, ish soati va daromad ma’lumotlari bir panel ichida kuzatilgan.
• Tug‘ilish natijasi individning qat’iy ta’sirlari bilan vaqt davomida kuzatiladi.
• CFPS natijalari aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlari bilan solishtirilgan.
• Robotlashuvning erkaklar va ayollarga assimetrik mehnat bozori ta’siri bevosita sinovdan o‘tkazilgan.
• Uy xo‘jaligi ichidagi muzokara kuchi bitta ko‘rsatkich bilan emas, bir necha iqtisodiy va qaror ko‘rsatkichlari orqali tekshirilgan.
• Istak tafovuti va gender me’yorlari muzokara kanalini boshqa kanallardan ajratish uchun qo‘llanilgan.
• Tug‘ilish siyosati, tug‘ruq ta’tili, eng kam ish haqi va muqobil instrumental o‘zgaruvchilar nazorat qilingan.
• Tug‘ilishning kechiktirilishi bilan doimiy farzand soni pasayishi bir-biridan ajratishga harakat qilingan.

Tadqiqotning cheklovlari

• Tadqiqot hakamlik jurnalida chop etilgani tasdiqlanmagan working paper/preprint hisoblanadi.
• Sababiy talqin AQShdagi sektoral robotlashuv Xitoydagi mahalliy tug‘ilishga robot ta’siridan tashqari boshqa kanallar orqali ta’sir qilmasligi faraziga bog‘liq.
• Boshlang‘ich sektor ulushlari 2000-yil tuzilishini aks ettirsa-da, hududlarning keyingi iqtisodiy transformatsiyalari bilan bog‘liq doimiy xususiyatlarni to‘liq chiqarib tashlab bo‘lmasligi mumkin.
• Uy xo‘jaligi ichidagi muzokara kuchi bevosita kuzatilmaydi, nisbiy daromad va xarajat ko‘rsatkichlari bilan taxminan o‘lchanadi.
• Go‘zallik xarajatlari ayollarga ajratilgan resurslar uchun bilvosita va bahsli proksidir.
• Ayollarning pastroq o‘rtacha farzand istagini parvarish yuki, martaba xarajati, sog‘liq tashvishi, uy-joy, ta’lim raqobati yoki boshqa sabablar o‘rtasida bevosita ajratilmaydi.
• Istak tafovuti viloyat darajasida va turmush qurmaganlarning o‘rtachasidan tuzilgan; har bir turmush qurgan juftning real istak tafovutini o‘lchamaydi.
• Gender me’yorlari ham hududiy munosabatlarning o‘rtacha ko‘rsatkichlari bilan o‘lchanadi va har bir uy xo‘jaligi xatti-harakatini mukammal aks ettirmaydi.
• Asosiy namuna talabalar, qishloq xo‘jaligi ishchilari va o‘z hisobiga ishlovchilarni chiqaradi.
• Namunadagi ayollarning %93,9 i allaqachon kamida bir farzandli; birinchi farzandga o‘tishdagi ta’sirni aniqlash quvvati cheklangan bo‘lishi mumkin.
• Uy xo‘jaligi daromadi vositachi o‘zgaruvchi bo‘lgani uchun daromadni nazorat qiluvchi mexanizm regressiyasi yomon nazorat muammosiga ochiq.
• Tadqiqot robot ta’sirining bevosita bolaga qarash vaqti, otalarning parvarishdagi ishtiroki yoki kontratsepsiya qarorlariga ta’sirini o‘lchamaydi.
• Xitoyning hukou tizimi, oilaviy siyosati va ijtimoiy me’yorlari boshqa mamlakatlardan farq qiladi; natijalar avtomatik tarzda boshqa mamlakatlarga umumlashtirilmaydi.

Tadqiqot nima deydi?

• 2010–2018 davrida yuqoriroq sanoat robot ta’siri ko‘rib chiqilgan Xitoy namunasida kamroq farzandlar soni bilan bog‘liq.
• Instrumental o‘zgaruvchili afzal ko‘rilgan baho robot ta’siridagi bir standart og‘ishlik ortish o‘rtacha farzandlar sonini taxminan %3 kamaytirishini ko‘rsatadi.
• Ta’sir birinchi farzandga o‘tishdan ko‘ra mavjud ota-onalarning farzandlar sonida namoyon bo‘ladi.
• Robot ta’siri erkaklarning bandligi, ish soati va daromadini ayollarnikidan ko‘proq kamaytiradi.
• Bu assimetriya ayollarning uy xo‘jaligi daromadidagi nisbiy ulushi va ayrim muzokara kuchi ko‘rsatkichlarini oshiradi.
• Tug‘ilish pasayishi ayollar va erkaklar xohlaydigan farzandlar soni tafovuti katta bo‘lgan hududlarda kuchliroq.
• Ta’sir an’anaviy gender me’yorlari kuchli bo‘lgan hududlarda yaqqolroq namoyon bo‘ladi.
• Uy xo‘jaligi daromadining pasayishi natijaga hissa qo‘shadi, biroq tadqiqotchilarning testlarida butun ta’sirni tushuntirmaydi.
• Imkoniyat xarajati kanali kuzatilgan manfiy umumiy ta’sirga qarama-qarshi yo‘nalishda ishlaydi.

Tadqiqot nima demaydi?

• Robot ishlatiladigan har bir zavod joylashgan hududda tug‘ilish albatta kamayadi.
• Robotlar ayollarning mutlaq ish haqi yoki bandligini oshiradi.
• Ayollarning muzokara kuchining oshishi ijtimoiy jihatdan salbiydir.
• Past tug‘ilishning yagona sababi avtomatlashtirishdir.
• Xitoydagi tug‘ilish pasayishining barchasi 2010-yildan keyingi robotlashuv bilan izohlanadi.
• Barcha ayollar erkaklarga qaraganda kamroq farzand xohlaydi.
• Har bir juftlikda erkak va ayol o‘rtasida tug‘ilish mojarosi mavjud.
• Go‘zallik xarajatining oshishi o‘z-o‘zidan ayollarning real qaror kuchini qat’iy isbotlaydi.
• Robotlardan foydalanishni kamaytirish tug‘ilish siyosati sifatida tavsiya etiladi.
• Tug‘ilishni oshirish uchun ayollarning muzokara kuchini zaiflashtirish kerak, degan xulosa chiqarish mumkin.

O‘tmish, bugun va kelajak nuqtai nazaridan ahamiyati

O‘tmishda texnologiya va tug‘ilish o‘rtasidagi munosabat asosan kontratsepsiya vositalari, uy jihozlari, ayollarning mehnat bozoridagi ishtiroki va bolaga qarash imkoniyat xarajati orqali o‘rganilgan. Ushbu tadqiqot ishlab chiqarish texnologiyalari er-xotinlarning nisbiy iqtisodiy mavqeini o‘zgartirish orqali tug‘ilishga ta’sir qilishi mumkinligini ko‘rsatuvchi boshqa mexanizmni taklif qiladi.

Bugun sanoat robotlari, algoritmik boshqaruv va sun’iy intellektga asoslangan avtomatlashtirish sektorlarni turlicha o‘zgartirmoqda. Qaysi kasblar ko‘proq avtomatlashtirishga duch kelishi faqat umumiy ish o‘rinlari sonini emas, balki ayol va erkaklarning uy xo‘jaligidagi iqtisodiy og‘irligini ham o‘zgartirishi mumkin.

Shu sababli texnologiyaning ijtimoiy ta’siri mehnat bozori chegarasida tugamaydi. Ish haqi, bandlik va ish soatlaridagi gender bo‘yicha assimetrik o‘zgarishlar oila byudjeti, parvarish ishlarining taqsimoti, er-xotinning qaror kuchi va farzand soni qaroriga ta’sir qilishi mumkin.

Kelajak tadqiqotlarida quyidagi savollarga e’tibor qaratish muhim:

• Robotlashuv otalar va onalarning real bolaga qarash vaqtini qanday o‘zgartiradi?
• Ayollarning muzokara kuchidagi o‘sish kontratsepsiya, tug‘ilish oralig‘i va oilani rejalashtirish qarorlariga qanday aks etadi?
• Arzon bolalar bog‘chasi xizmatlari muzokara kanalini zaiflashtiradimi?
• Otalarga ajratilgan tug‘ruq ta’tili parvarish yukidagi tengsizlikni kamaytiradimi?
• Sun’iy intellekt va xizmatlar sektori avtomatlashtirish ayol va erkak bandligiga sanoat robotlaridan boshqacha ta’sir qiladimi?
• Natijalar turli oilaviy siyosat va ijtimoiy me’yorlarga ega mamlakatlarda takrorlanadimi?

Tadqiqotning siyosiy xabari robotlashuvni to‘xtatish emas. Mualliflar tavsiya qiladigan yondashuv ayollarning farzand ko‘rish sababli zimmasiga tushadigan nomutanosib vaqt va martaba xarajatlarini kamaytirishdir. Arzon va sifatli bolalar parvarishi, homiladorlik va onalik diskriminatsiyasiga qarshi amaliyot, otalarning foydalanishini rag‘batlantiruvchi ota-ona ta’tili hamda an’anaviy me’yorlar kuchliroq bo‘lgan hududlarga maqsadli yordamlar shu doirada baholanadi.

Tadqiqot usuli va topilmalari

Texnik tadqiqot xulosasi

Asosiy natijalarning raqamli xulosasi

Mexanizmlarning baholanishi

Statistik ahamiyat talqini

Tadqiqotda yulduzchalar bilan ko‘rsatilgan chegaralar quyidagicha:

• * p<0,10
• ** p<0,05
• *** p<0,01

Statistik ahamiyat ta’sir siyosat nuqtai nazaridan katta yoki har bir individ uchun amal qiladi, degani emas. U baho namuna va model sharoitida noldan farqlanishini anglatadi.

Sababiylik bahosi

Tadqiqot sababiy ta’sirni aniqlash maqsadida instrumental o‘zgaruvchili dizayndan foydalanadi. Ushbu talqin to‘g‘ri bo‘lishi uchun:

• AQShdagi sektoral robotlashuv Xitoy hududlaridagi tug‘ilish tomonidan belgilanmasligi,
• AQSh robotlashuvi Xitoydagi tug‘ilishga asosan Xitoyning robot ta’siri orqali ta’sir qilishi,
• 2000-yil sektor tuzilishiga bog‘liq turli hududiy trendlar qo‘llanilgan nazoratlar bilan yetarlicha ajratilishi

talab qilinadi.

Balans testlari, muqobil instrumentlar, sektorlarni chiqarish va qat’iy ta’sir nazoratlari bu farazlarni qo‘llab-quvvatlaydi; biroq kuzatuvga asoslangan ekonometrik tadqiqot bu farazlarni hech qachon randomizatsiyalangan nazoratli tajriba darajasida bevosita isbotlay olmaydi.

Manba va usul qaydi

Tadqiqotning to‘liq asl nomi: Gender-biased Technology, Intra-household Bargaining, and Fertility

Mualliflar va tartibi: Aiya Feng; Dezhuang Hu; Chaoqun Zhan

Teng hissa ma’lumoti: Uch muallif tadqiqotga teng hissa qo‘shgan. Mualliflar alifbo tartibida keltirilgan.

Mas’ul muallif: PDFda alohida mas’ul muallif aniq ko‘rsatilmagan.

Institutsional bog‘liqliklar:

1. Aiya Feng — School of Economics, Zhejiang University, China
2. Dezhuang Hu — School of Economics, Zhongnan University of Economics and Law, China
3. Chaoqun Zhan — Department of Accountancy, Economics and Finance, Hong Kong Baptist University, Hong Kong SAR, China

DOI: DOI ma’lumoti yuklangan PDFda mavjud emas va kirish mumkin bo‘lgan rasmiy qayd matnidan mustaqil ravishda tasdiqlanmagan.

SSRN qayd raqami: 6911518

Jurnal: Ushbu versiya asosida hakamlik jurnalidagi nashr tasdiqlanmagan.

Asl nashriyot: Hakamlik jurnali yoki akademik nashriyot ma’lumoti mavjud emas.

Nashr platformasi: SSRN

Nashr yili: 2026

Manba turi: Nazariy model va ekonometrik panel ma’lumotlar tahlilini o‘z ichiga olgan working paper/preprint

Hakamlik holati: Hakamlikdan o‘tgani tasdiqlanmagan. Ushbu versiya hakamlik jurnal maqolasi sifatida taqdim etilmasligi kerak.

Rasmiy nashr havolasi:SSRN dagi rasmiy tadqiqot qaydi

Ushbu o‘zbekcha maqola yuklangan 64 sahifalik PDFning asosiy matni, nazariy tenglamalari, ma’lumot ta’riflari, ekonometrik usuli, barcha asosiy jadvallari, xaritalari, grafik tasvirlari, mustahkamlik tekshiruvlari va model hosilalari ko‘rib chiqilib tayyorlangan.

PDFda bo‘lmagan yangi ilmiy topilma, tasdiqlanmagan DOI, klinik natija, tijoriy muvaffaqiyat yoki qat’iy siyosiy ta’sir qo‘shilmagan.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari: hakamlik holatining tasdiqlanmaganligi, instrumental o‘zgaruvchi farazlariga bog‘liqlik, muzokara kuchining bilvosita ko‘rsatkichlar bilan o‘lchanishi, hududiy me’yor va istak tafovutlarining har bir juftlikning real holatini to‘liq aks ettirmasligi hamda natijalarni Xitoyning institutsional tuzilishidan tashqariga avtomatik umumlashtirib bo‘lmasligidir.