Ushbu eksperimental tadqiqot mexanik ishlov berish vaqtida hosil bo‘ladigan po‘lat va alyuminiy metall qirindilarini betonda qayta ishlangan tolali mustahkamlovchi sifatida ishlatish mumkinmi-yo‘qligini o‘rganadi. Tadqiqotchilar ikki xil sanoat po‘lat tolasi, spiral shakldagi qayta ishlangan po‘lat va alyuminiy qirindilari hamda tolasi bo‘lmagan etalon betonni taqqosladilar. Yangi betonda ishlanuvchanlik, tutib qolingan havo va zichlik; qotgan betonda esa 7, 28 va 90 kunlik siqilish va egilish xatti-harakati o‘rganildi. Eng e’tiborga molik natija qayta ishlangan po‘lat tolali betonlarda egilishdagi cho‘zilish mustahkamligining %15 qo‘shimcha darajasigacha oshishi va ushbu daraja tadqiqotda optimal deb baholanishidir. Bunga qarshi, ko‘proq tola ishlanuvchanlikni kamaytirgan, tutib qolingan havoni oshirgan va ayniqsa alyuminiy qirindili betonlarda siqilish mustahkamligini sezilarli darajada pasaytirgan.
Tadqiqotning asosiy xulosasi “metall chiqindi qo‘shilsa, betonning barcha xususiyatlari yaxshilanadi” degani emas. Qayta ishlangan po‘lat qirindisi ayniqsa egilishga qarshi foyda bergan bo‘lsa-da, optimal dozadan oshish unumdorlikni yana pasaytiradi. Alyuminiy qirindisi esa bir xil geometrik o‘lchamlarga qaramay, ancha past tola cho‘zilish mustahkamligi va elastiklik moduli bilan ishlatilgan; sinovlarda po‘lat qirindisidek ijobiy egilish ko‘rsatkichini bermagan. Tadqiqot natijalari faqat laboratoriya miqyosidagi beton aralashmalariga asoslangan; uzoq muddatli korroziya, muzlash-erish, charchash, dala samaradorligi yoki hayot sikli ekologik ta’siri bevosita sinovdan o‘tkazilmagan.
Muhim manba cheklovi ham mavjud: maqola annotatsiyasi siqilish mustahkamligi ta’sirlanmaganini bildirsa-da, asosiy tajriba natijalari barcha tola guruhlarida turli nisbatlarda siqilish mustahkamligi yo‘qotilishini qayd etadi. Shu sababli ushbu Verianla kontentida natija jadvallari va asosiy tajriba muhokamasi asos qilib olingan.
Nega betonga tola qo‘shiladi?
Beton siqilishda yuqori mustahkamlik bera oladigan, ammo cho‘zilish va egilish kuchlanishlarida yorilishga ko‘proq moyil materialdir. Tolali beton yondashuvida qisqa tolalar beton hajmiga tarqatilib, paydo bo‘lgan yoriqlarning ochilishi va rivojlanishini cheklash, yoriq yuzalari orasida yuk uzatilishini davom ettirish va yanada egiluvchan sinish xatti-harakatini olish maqsad qilinadi.
Tolaning ta’siri faqat qanday materialdan tayyorlanganiga bog‘liq emas. Tadqiqotning kirish qismida tola geometriyasi, uzunlik/kenglik nisbati, sirt va ankraj shakli, tola miqdori hamda sement matritsasi bilan hosil qiladigan bog‘lanish birgalikda unumdorlikni belgilashi ta’kidlanadi.
Ushbu tadqiqotning farqi nimada?
Tadqiqot tijorat yo‘li bilan ishlab chiqarilgan po‘lat tolalar bilan bir qatorda, mexanik ishlov berish korxonalaridan chiqadigan metall qirindilarini bevosita qayta tiklash manbai sifatida ko‘rib chiqadi.
Ikki xil qayta ishlangan tola ishlatilgan:
- RS: qayta ishlangan po‘lat qirindisi,
- RA: qayta ishlangan alyuminiy qirindisi.
Ular ikki tijorat/sanoat po‘lat tolasi bilan taqqoslangan:
- FI50 — F1: to‘lqinsimon sanoat po‘lat tolasi,
- T30/50 — F2: ilgakli sanoat po‘lat tolasi.
Maqolaning 1-rasmida sanoat tolalarining nazorat qilingan geometriyasi va qayta ishlangan metall qirindilarining spiral shakli yonma-yon ko‘rsatilgan. Qayta ishlangan tolalar tekis metall zarrachalar emas; ishlov berish davomida bukilgan, taxminan 20 mm uzunlikdagi qirindilardir.
Tolalarning mexanik xususiyatlari qanchalik farq qiladi?
3-jadval po‘lat va alyuminiy qirindilari geometrik o‘lcham jihatidan bir-biriga yaqin bo‘lsa-da, material xususiyatlari juda farq qilishini ko‘rsatadi.
| Tola | Uzunlik (mm) | Qalinlik/diametr (mm) | Uzunlik/kenglik nisbati | Shakl | Elastiklik moduli (GPa) | Cho‘zilish mustahkamligi (MPa) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| FI50 (F1) | 35 | 0,60 | 58 | To‘lqinsimon | 210 | 1180 |
| T30/50 (F2) | 30 | 0,50 | 60 | Ilgakli | 210 | 1000 |
| Qayta ishlangan po‘lat — RS | 20 | 0,30 | 66 | Spiral | 150 | 890 |
| Qayta ishlangan alyuminiy — RA | 20 | 0,30 | 66 | Spiral | 69 | 120 |
Eng keskin farq qayta ishlangan po‘lat bilan alyuminiy o‘rtasida. Manbada RS tolasining cho‘zilish mustahkamligi 890 MPa deb berilgan bo‘lsa, RA atigi 120 MPa. Elastiklik moduli ham 150 GPa dan 69 GPa gacha tushadi. Biroq bu tola qiymatlari betonning yakuniy egilish mustahkamligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri teng emas; beton samaradorligi tola–matritsa yopishishi, g‘ovaklik, tolalarning taqsimlanishi va aralashma ishlanuvchanligi kabi boshqa o‘zgaruvchilarga ham bog‘liq.
Beton aralashmasi qanday loyihalangan?
Tadqiqotda CEM II/B 42.5 Portland sementi ishlatilgan. Sement dozasi 350 kg/m³, suv miqdori 140 kg/m³ va suv/sement nisbati:
\[ W/C=0,40 \]
darajasida doimiy saqlangan.
Yirik agregat tabiiy maydalangan ohaktoshdan iborat bo‘lib, maksimal don o‘lchami 20 mm deb berilgan. Mayda agregat esa mayda silindr qumi bilan maydalangan ohaktosh kareri qumi aralashmasidir.
Aralashmaning donador skeleti Baron–Lesage usuli yordamida optimallashtirilgan. 2-rasmda LCPC ishlanuvchanlik vaqti bilan agregat nisbati o‘rtasidagi parabolik munosabat:
\[ y=7,5x^2-12,2x+17,64 \]
va:
\[ R^2=0,9193 \]
sifatida berilgan.
Agregat nisbatida manba ichki muammo bormi?
Ha. Maqola nisbatni `S/(G+S)=0,80` deb ataydi. Biroq 4-jadvaldagi agregat miqdorlari ishlatilganda mayda agregat jami 797 kg, yirik agregat jami 996,33 kg.
Bu qiymatlar bilan:
\[ \frac{S}{G}\approx0,80 \]
bo‘lsa:
\[ \frac{S}{S+G}\approx0,444 \]
bo‘ladi.
Shuning uchun manbada ishlatilgan `S/(G+S)=0,80` ifodasi bilan 4-jadvaldagi aralashma miqdorlari matematik jihatdan bir xil nisbatni anglatmaydi. Tadqiqotning haqiqiy tajriba aralashmalari o‘zgartirilmasdan, bu farq manba ichidagi notatsiya nomuvofiqligi sifatida saqlanishi kerak.
Qayta ishlangan tolalar qaysi nisbatlarda qo‘shildi?
Metod matni qayta ishlangan tolalar uchun %5, %10, %15, %20 va %25 nisbatlarini tilga oladi. Bunga qarshi, 4-jadval va barcha tajriba natijalari faqat %5, %10, %15 va %20 aralashmalarini ko‘rsatadi.
Shuning uchun natijalarni talqin qilishda tajribada ko‘rinadigan qator:
%5 → %10 → %15 → %20
sifatida olinishi kerak. %25 aralashma uchun maqolada alohida yangi yoki qotgan beton natijasi mavjud emas.
Tola oshgani sari betonning ishlanuvchanligi nima bo‘ldi?
Tola miqdori oshgani sari ishlanuvchanlik kamaydi. Tadqiqotchilar turli betonlarning qotgan holatdagi xususiyatlarini taqqoslash uchun LCPC oqim vaqtini taxminan 10–12 soniya oralig‘ida ushlab turishga harakat qilgan.
Bunga erishish uchun uchinchi avlod polikarboksilat asosidagi plastifikator ishlatilgan. Yuqori tola dozalarida kerakli plastifikator miqdori etalon betonga nisbatan taxminan %30–55 ko‘proq bo‘lgani xabar qilingan.
3-rasmning asosiy xabari shuki, aralashmaga ko‘proq tola kirgani sari bir xil ishlanuvchanlikni saqlash tobora ko‘proq kimyoviy qo‘shimcha talab qiladi.
Nega tolalar ishlanuvchanlikni kamaytiradi?
Manba talqiniga ko‘ra, tolalar agregat va sement xamiri ichidagi harakatni cheklaydi, ayniqsa qattiq va aniq geometriyali sanoat tolalari oqimga ko‘proq ta’sir qiladi.
Bu amaliy jihatdan muhim; chunki tola miqdorini faqat mexanik samaradorlikka qarab oshirish betonni aralashtirish, qolipga joylashtirish va zichlash bo‘yicha yangi muammolar keltirib chiqarishi mumkin.
Tutib qolingan havo qanday o‘zgardi?
EN 12350-7 usuli bilan o‘lchangan tutib qolingan havo barcha aralashmalarda taxminan %1,4–2,6 oralig‘ida bo‘lgan.
Qayta ishlangan tola dozasi oshgani sari havo miqdori ham oshgan. Maqola ayniqsa spiral metall qirindilar aralashtirish paytida mikro havo pufakchalarini ushlab qolishi va tola–matritsa interfeysida qo‘shimcha bo‘shliqlar hosil qilishi mumkinligini ilgari suradi.
4-rasmda qayta ishlangan po‘lat va alyuminiy qatorlaridagi ushbu o‘sish aniq ko‘rinadi.
Beton zichligi nega kamaydi?
Tola dozasi oshishi bilan yangi beton zichligi kamaygan. Manba bu o‘zgarish taxminan %0,42–2,50 oralig‘ida ekanini va nisbatan cheklanganini xabar qiladi.
Alyuminiy tolali betonning po‘lat tolali betondan pastroq zichlik ko‘rsatishi alyuminiyning material zichligi pastligi bilan bog‘lanadi. Bundan tashqari, ko‘paygan tola miqdori hosil qilgan bo‘shliqlar ham umumiy beton zichligini kamaytiradi.
Siqilish mustahkamligida nima bo‘ldi?
Siqilish mustahkamligi tola qo‘shilishi bilan umuman olganda kamaygan. Ushbu natija maqola annotatsiyasidagi “siqilish mustahkamligiga ta’sir qilmasdan” iborasi bilan bevosita mos kelmaydi.
Asosiy muhokamada xabar qilingan o‘rtacha kamayish oraliqlari quyidagicha:
| Beton/tola guruhi | Manbada xabar qilingan o‘rtacha siqilish mustahkamligi kamayishi |
|---|---|
| Sanoat po‘lat tolalari | Taxminan %7–10 |
| Qayta ishlangan po‘lat — RS | Taxminan %7–15 |
| Qayta ishlangan alyuminiy — RA | Taxminan %16–35 |
Natija bo‘limida po‘lat qatori uchun yuqori chegara %16 deb yana takrorlangan. Manbada bir foiz punktlik ushbu farq mavjud va jimlik bilan bitta qiymatga birlashtirilmagan.
6-rasm nimani ko‘rsatadi?
6-rasm etalon beton bilan sanoat tolali va qayta ishlangan qirindili betonlarning 7, 28 va 90 kunlik siqilish mustahkamliklarini taqqoslaydi.
Barcha aralashmalarda qotish vaqti oshgani sari mustahkamlik ortgan bo‘lsa-da, tolali qatorlarning katta qismi shu yoshdagi etalon betondan past bo‘lib qoladi. Ayniqsa alyuminiy qirindisi miqdori oshgani sari farq yaqqolroq bo‘ladi.
Manba bu pasayishni havo miqdori ortishi, zichlanishning pasayishi va alyuminiy tolasining mexanik qattiqligi pastligi bilan bog‘laydi.
Po‘lat qirindisi nega egilishda yaxshiroq natija berdi?
Egilish xatti-harakatida qayta ishlangan po‘lat qatori siqilish mustahkamligidan farqli manzarani ko‘rsatgan.
Manbaning asosiy muhokamasiga ko‘ra:
- %5 RS bo‘lgan beton etalon betonga taxminan o‘xshash egilish mustahkamligini ko‘rsatgan.
- %10 RS darajasida egilishdagi cho‘zilish mustahkamligi taxminan %10 oshgan.
- %15 RS darajasida o‘sish taxminan %16 ga yetgan.
- %20 RS darajasida mustahkamlik yana pasaya boshlagan.
Ushbu doza–samaradorlik munosabati tadqiqotning “optimal %15 qayta ishlangan po‘lat tola” xulosasining asosidir.
Nega %20 dan keyin pasayish kuzatiladi?
Mualliflar talqiniga ko‘ra, past va o‘rta tola nisbatlarida po‘lat qirindisi bilan sement matritsasi orasidagi yopishish yoriqlar orasida yuk uzatilishiga yordam beradi; biroq tola miqdori haddan tashqari oshganda aralashma geterogenlashadi, ishlanuvchanlik va zichlanish yomonlashadi.
Boshqacha aytganda, tolaning foydasi cheksiz emas. Ko‘proq tola ma’lum nuqtadan keyin ko‘proq bo‘shliq va yomonroq aralashma taqsimlanishini yaratib, olingan mexanik yutuqni qaytarishi mumkin.
Sanoat tolalari qancha yaxshilanish berdi?
Sanoat F1 va F2 tolalari egilishdagi cho‘zilish mustahkamligida taxminan %34–45 yaxshilanish ko‘rsatdi. Manba buni tolalarning to‘lqinsimon/ilgakli geometriyasi betonda yaxshiroq ankraj va yuk uzatilishini hosil qilishi bilan bog‘laydi.
Shunga qaramay, tadqiqot barqarorlik nuqtai nazaridan qayd etgan jihat — qayta ishlangan po‘lat qirindisining %15 darajasidagi egilish samaradorligi tijorat tolali beton bilan taqqoslanadigan darajaga yaqinlashganidir.
Alyuminiy qirindisi nega bir xil muvaffaqiyatni ko‘rsatmadi?
Qayta ishlangan alyuminiy qatorida egilish mustahkamligi tola miqdori oshgani sari umuman kamaygan. Asosiy muhokama bu pasayish taxminan %4–16 ekanini bildirsa, natija bo‘limi %2–12 oralig‘idan foydalanadi.
Manbada alyuminiy qirindisining cho‘zilish mustahkamligi atigi 120 MPa; bir xil geometriyadagi qayta ishlangan po‘lat qirindisiniki esa 890 MPa. Bundan tashqari, alyuminiyning elastiklik moduli ham pastroq.
Bu natija “metall chiqindi” iborasini yagona material kategoriyasi sifatida ishlatmaslik kerakligini ko‘rsatadi. Bir xil shakldagi po‘lat va alyuminiy qirindilari beton ichida bir xil mexanik rolni ko‘rsatmagan.
Alyuminiy uchun uzoq muddatli chidamlilik savoli bormi?
Ha. Mualliflar kirish bo‘limida alyuminiy qirindisi ishqoriy sement muhitida va yuqori namlik/suv mavjudligida korroziya xavfiga ega bo‘lishi mumkinligiga e’tibor qaratadi. Shu sababli tadqiqotda an’anaviy vibratsiyalangan va yetarli suv o‘tkazmaslik maqsad qilingan beton ishlatilgan.
Biroq tadqiqot uzoq muddatli alyuminiy korroziyasi, kimyoviy chidamlilik yoki doimiy suv ta’siri sinovini taqdim etmaydi. Shu sababli RA natijalarini uzoq muddatli dala chidamliligi dalili sifatida talqin qilib bo‘lmaydi.
Qisqarish haqiqatan kamayganmi?
Maqola annotatsiyasida metall chiqindi ishlatish beton qisqarishini sezilarli darajada kamaytirgani aytiladi. Biroq asosiy tajriba bo‘limida qisqarishga oid mustaqil metod, namuna geometriyasi, o‘lchov davomiyligi, jadval yoki grafik mavjud emas.
Shu sababli yuklangan tadqiqot asosida tasdiqlanishi mumkin bo‘lgan asosiy natijalar ishlanuvchanlik, havo miqdori, zichlik, siqilish mustahkamligi va egilish mustahkamligi bilan cheklangan. Qisqarish haqidagi da’voning miqdoriy kattaligi ushbu versiya orqali tasdiqlanmaydi.
Tadqiqot nimani qo‘llab-quvvatlaydi?
- Mexanik ishlov berishdan chiqqan spiral po‘lat qirindilar betonda tolali mustahkamlovchi sifatida ishlatilishi mumkin.
- Tola miqdori oshgani sari betonning ishlanuvchanligi kamayadi va ko‘proq plastifikator talab etiladi.
- Qayta ishlangan tola miqdori oshgani sari tutib qolingan havo ortishi mumkin.
- Po‘lat va alyuminiy qirindilari beton zichligini biroz kamaytiradi.
- Qayta ishlangan po‘lat qirindisi %15 darajagacha egilishdagi cho‘zilish mustahkamligini oshirishi mumkin.
- Tadqiqotda %15 po‘lat qirindisi optimal qayta ishlangan tola darajasi deb belgilangan.
- %20 darajaga ko‘tarilganda po‘lat qirindisining egilishdagi afzalligi kamayadi.
- Alyuminiy qirindisi po‘lat qirindisi bilan bir xil mexanik samaradorlik ko‘rsatmaydi.
- Metall ishlov berish chiqindilarini ma’lum beton qo‘llanmalarida xomashyo sifatida baholash mumkin.
Tadqiqot nimani isbotlamaydi?
- Qayta ishlangan tolalar betonning siqilish mustahkamligini o‘zgartirmasligini ko‘rsatmaydi; asosiy natijalar aksincha pasayishni bildiradi.
- Barcha metall qirindilar beton uchun mos ekanini isbotlamaydi.
- %15 nisbati barcha sement, agregat va beton sinflari uchun universal optimum ekanini ko‘rsatmaydi.
- Qayta ishlangan po‘lat qirindili beton barcha konstruktiv betonlarda tijorat po‘lat tolalarini almashtira olishini isbotlamaydi.
- Uzoq muddatli charchash, muzlash-erish yoki kimyoviy chidamlilikni sinamaydi.
- Alyuminiy qirindisining uzoq muddatli ishqoriy korroziya xavfsizligini ko‘rsatmaydi.
- Chiqindidan foydalanishning uglerod izini yoki hayot sikli ekologik ta’sirini miqdoriy hisoblamaydi.
- Iqtisodiy maqsadga muvofiqlik yoki sanoat seriyali ishlab chiqarish xarajatini taqdim etmaydi.
- Annotatsiyada qayd etilgan qisqarish kamayishini asosiy tajriba natijalarida miqdoriy ko‘rsatmaydi.
Amaliyot nuqtai nazaridan natija nimani anglatadi?
Mualliflarning amaliy tavsiyasi %15 darajadagi qayta ishlangan po‘lat qirindisini oddiy egilishga duchor bo‘ladigan konstruktiv bo‘lmagan elementlarda ishlatish mumkinligidir. Manba ayniqsa kanalizatsiya qudug‘i plitalari/qopqoqqa o‘xshash elementlar va barqaror pavements/qoplamalarni misol keltiradi.
Bu foydalanish tavsiyasi yuk ko‘taruvchi ustun, to‘sin yoki kritik temir-beton elementlar uchun umumiy loyihalash tasdig‘i emas. Bunday qo‘llanmalar uchun yanada keng qamrovli chidamlilik, charchash, yoriqdan keyingi xatti-harakat, yopishish va to‘liq miqyosli konstruksiya sinovlari talab etiladi.
Turkiya nuqtai nazaridan qanday o‘qilishi kerak?
Tadqiqot Jazoir materiallari va laboratoriya sharoitida amalga oshirilgan. Ishlatilgan sement CEM II/B 42.5, agregatlar mahalliy maydalangan ohaktosh va metall qirindilar ma’lum mexanik ishlov berish manbalaridan olingan.
Turkiyadagi mexanik ishlov berish chiqindilarini xuddi shunday baholash o‘rganilsa, qirindining po‘lat markasi, moy/kesuvchi suyuqlik qoldiqlari, geometriyasi, sirt holati, o‘lcham taqsimoti va korroziya holati alohida xarakterlanishi kerak. Manbadagi %15 optimal qiymat yangi material tizimi uchun bevosita loyiha retsepti sifatida olinmasligi, mahalliy beton aralashmasida qayta tasdiqlanishi kerak.
Tadqiqot Usuli va Natijalari
Tadqiqot dizayni
| Metod komponenti | Tadqiqotdagi qo‘llanish |
|---|---|
| Tadqiqot turi | Laboratoriya miqyosidagi eksperimental beton/material tadqiqoti |
| Etalon | Tolasiz beton — RC |
| Sanoat tolalari | FI50 (F1) va T30/50 (F2) |
| Qayta ishlangan tolalar | Po‘lat qirindisi — RS; alyuminiy qirindisi — RA |
| Sement | CEM II/B 42.5 |
| Sement dozasi | 350 kg/m³ |
| Suv | 140 kg/m³ |
| W/C | 0,40 |
| Aralashma usuli | Baron–Lesage donador skelet optimallashtirish |
| Ishlanuvchanlik o‘lchovi | LCPC maniabilimeter |
| Havo miqdori | EN 12350-7 |
| Yangi beton zichligi | EN 12350-6 |
| Siqilish namunasi | 100 mm kub |
| Qotirish | 20 °C suvda qotirish |
| Baholash yoshlar | 7, 28 va 90 kun |
| Egilish sinovi | Uch nuqtali egilish; maksimal 30 kN sinov mashinasi; EN 12390-5 |
| Takror | Natijalar kamida uchta sinovning o‘rtachasi sifatida xabar qilingan |
Sementning kimyoviy tarkibi
| Komponent | Massa bo‘yicha ulush (%) |
|---|---|
| SiO₂ | 20,92 |
| Al₂O₃ | 5,33 |
| Fe₂O₃ | 3,43 |
| SO₃ | 1,83 |
| CaO | 61,74 |
| MgO | 1,58 |
| LOI | 1,65 |
Yangi beton natijalarining xulosasi
| Xususiyat | Kuzatilgan tendensiya | Talqin chegarasi |
|---|---|---|
| Ishlanuvchanlik | Tola dozasi oshgani sari kamaydi | O‘xshash oqim uchun plastifikator moslashtirildi |
| Qo‘shimcha plastifikator ehtiyoji | Yuqori tola darajalarida etalonga nisbatan taxminan %30–55 oshdi | Aralashma va tola geometriyasiga xos |
| Tutib qolingan havo | Taxminan %1,4–2,6; qayta ishlangan tola miqdori bilan oshdi | Ayniqsa spiral tolalarda o‘sish kuzatildi |
| Zichlik | Tola dozasi oshgani sari kamaydi | Kamayish taxminan %0,42–2,50 |
Qotgan beton natijalarining xulosasi
| Guruh | Siqilish mustahkamligi | Egilish xatti-harakati |
|---|---|---|
| F1/F2 sanoat tolasi | Taxminan %7–10 kamayish | Taxminan %34–45 o‘sish |
| RS — qayta ishlangan po‘lat | Taxminan %7–15 kamayish; natija bo‘limida yuqori chegara %16 | %10 dozada taxminan +%10; %15 dozada taxminan +%16; %20 da pasayish |
| RA — qayta ishlangan alyuminiy | Taxminan %16–35 kamayish | Doza oshgani sari kamayish; asosiy matnda taxminan %4–16 |
Ushbu jadval tadqiqotning asosiy murosasini aniq ko‘rsatadi: ayniqsa qayta ishlangan po‘lat qirindisi egilish samaradorligini oshirishi mumkin, biroq buning evaziga ishlanuvchanlik, zichlanish va siqilish mustahkamligida yo‘qotish kuzatilishi mumkin.
Nega %15 optimal deb tanlandi?
Qayta ishlangan po‘lat qatorida egilish mustahkamligi %5 dan %15 gacha oshgan, %20 da esa pasaygan. Shu sababli manba %15 po‘lat qirindisi qo‘shimchasini optimal nuqta deb belgilaydi.
Bu yerdagi optimum faqat tadqiqot o‘lchagan aralashma va mexanik xususiyatlar doirasidagi optimumdir. Iqtisodiy xarajat, uglerod izi, charchash, korroziya yoki to‘liq miqyosli konstruksiya samaradorligini birgalikda optimallashtiruvchi ko‘p mezonli tahlil o‘tkazilmagan.
Statistik noaniqlik qanday xabar qilingan?
Tadqiqot natijalar kamida uchta sinovning o‘rtachasi ekanini bildiradi. Biroq:
- standart og‘ish,
- standart xato,
- ishonch oralig‘i,
- ANOVA yoki boshqa ahamiyatlilik testi,
- p qiymati
taqdim etilmaydi.
Shu sababli xabar qilingan farqlar tajribaviy tendensiyalar ekani aniq; biroq masalan %10 bilan %16 egilish yutug‘i orasidagi farqning statistik ahamiyati ushbu maqoladagi ma’lumotlar bilan aniqlanmaydi.
Manbadagi metod va hisobot nomuvofiqliklari
| Mavzu | Manbada ko‘rinadigan farq | Verianla yondashuvi |
|---|---|---|
| Siqilish mustahkamligi | Annotatsiya “ta’sirlanmadi” deydi, natijalar esa %7–35 kamayishni bildiradi | Asosiy tajriba natijalari asos qilib olindi |
| Qisqarish | Annotatsiyada kamayish da’vosi bor; natija bo‘limi miqdoriy qisqarish ma’lumotini bermaydi | Tasdiqlangan miqdoriy topilma sifatida ishlatilmadi |
| Qayta ishlangan tola dozasi | Matn %25 ni ham sanaydi; tajriba jadvallari/grafiklari %5–20 bilan cheklangan | Ko‘rinadigan tajriba qatori %5–20 deb olindi |
| Agregat nisbati | S/(G+S)=0,80 ifodasi 4-jadval miqdorlariga mos emas | Manba notatsiyasi muammosi ochiq qayd etildi |
| Egilish sinovi nomi | “Splitting tensile” iborasi ishlatilgan; metod uch nuqtali flexure va EN 12390-5 | Egilishdagi cho‘zilish mustahkamligi sifatida ishlangan |
| RA egilish yo‘qotishi | Asosiy matn %4–16, natija %2–12 deydi | Ikki qiymat oralig‘i birlashtirilmadi |
Tadqiqotning kuchli tomonlari
- Haqiqiy ishlab chiqarish yon mahsuloti bo‘lgan po‘lat va alyuminiy qirindilarini bevosita o‘rganishi.
- Qayta ishlangan tolalarni tijorat po‘lat tolalari bilan bir xil tajriba dasturida taqqoslashi.
- Yangi va qotgan beton xususiyatlarini birga ko‘rib chiqishi.
- 7, 28 va 90 kunlik mexanik rivojlanishni kuzatishi.
- Tola geometriyasi va mexanik xususiyatlarini alohida xarakterlashi.
- Optimal dozadan oshishning salbiy ta’sirini ko‘rsatishi.
Tadqiqotning asosiy cheklovlari
Tadqiqot laboratoriya miqyosida bo‘lib, ma’lum Jazoir sementi, agregat tizimi va metall qirindisi manbai bilan o‘tkazilgan. Tajriba takrorlari cheklangan, statistik noaniqlik o‘lchovlari xabar qilinmagan va uzoq muddatli dala xatti-harakati baholanmagan.
Bundan tashqari, “barqaror” yondashuvning ekologik samaradorligi LCA bilan o‘lchanmagan. Metall qirindisini tozalash, tashish, tayyorlash, moy/kesuvchi suyuqlik qoldiqlarini olib tashlash va betonning xizmat muddatidagi o‘zgarish kabi omillar ekologik balansda baholanmagan.
Manba va Usul Haqida Izoh
To‘liq original tadqiqot nomi: Sustainable fibre-concrete reinforcement using manufacturing by-products
Mualliflar: Ilyes Irki, Mohamed Kesseir, Farid Debieb, Chafika Settari.
Mualliflar tartibi: Manba tadqiqotdagi tartib aynan saqlangan.
Mas’ul muallif: Ilyes Irki.
Teng hissa/teng birinchi muallif: Manbada bunday bayonot yo‘q.
Muassasalar: University Centre of Tipaza, Civil Engineering Department, Faculty of Science, Tipaza, People's Democratic Republic of Algeria; Laboratory of Civil Engineering and Protection of Environment (LCEPE), University of Medea, Algeria.
Soha: Materials.
Manba turi: Taqrizdan o‘tgan original eksperimental ilmiy maqola.
Jurnal: Vojnotehnički glasnik / Military Technical Courier.
Jild / son: 74 / 1.
Sahifalar: 225–243.
DOI: 10.5937/vojtehg74-58016
Yuborilgan sana: 7 aprel 2025.
Tuzatish sanasi: 9 aprel 2025.
Qabul qilingan sana: 6 avgust 2026.
Nashr holati: Manba PDF “ONLINE FIRST” deb belgilangan va 2026, Jild 74, Son 1 bibliografik identifikatsiyasiga ega.
Nashr sanasi izohi: Tashqi bibliografik yozuvda 22 mart 2026 nashr sanasi ko‘rsatilgan; bu sana manba PDFdagi 6 avgust 2026 qabul sanasidan oldin bo‘lgani uchun xronologik nomuvofiqlik mavjud. Shu sababli aniq onlayn nashr sanasi sifatida ishlatilmagan.
Taqriz holati: Jurnalning rasmiy siyosati double-blind peer review qo‘llanishini bildiradi.
Litsenziya: Creative Commons Attribution — CC BY 4.0.
Moliyalashtirish/qo‘llab-quvvatlash: Tadqiqot Jazoirning General Directorate for Scientific Research and Technological Development (DGRSDT) tomonidan qo‘llab-quvvatlangani bildirilgan.
Tajriba joyi: Civil Engineering Laboratory, University of Medea, Algeria.
Ma’lumotlar mavjudligi: Ko‘rib chiqilgan maqolada alohida Data Availability Statement yo‘q.
Manfaatlar to‘qnashuvi: Ko‘rib chiqilgan PDFda tadqiqotga xos alohida Declaration of Competing Interest bo‘limi ko‘rinmaydi.
CRediT/muallif hissalari: Ko‘rib chiqilgan maqolada alohida CRediT hissa bayonoti yo‘q.
Asosiy tajriba qamrovi: Tolasiz etalon beton; ikki sanoat po‘lat tolali beton; qayta ishlangan po‘lat va alyuminiy qirindili betonlar. Yangi beton uchun ishlanuvchanlik, havo miqdori va zichlik; qotgan beton uchun siqilish va uch nuqtali egilish xatti-harakati baholangan.
Asosiy metodologik cheklov: Natijalar laboratoriya miqyosida. Har bir natija kamida uchta sinovning o‘rtachasi sifatida xabar qilingan bo‘lsa-da, standart og‘ish, ishonch oralig‘i yoki statistik ahamiyatlilik testi taqdim etilmagan. Uzoq muddatli korroziya, charchash, muzlash-erish va dala xatti-harakati sinovdan o‘tkazilmagan.
Siqilish mustahkamligi bo‘yicha manba ichki nomuvofiqlik: Annotatsiya metall chiqindi ishlatish siqilish mustahkamligiga ta’sir qilmaganini aytadi, asosiy natijalar esa sanoat tolalarida taxminan %7–10, qayta ishlangan po‘latda taxminan %7–15 va qayta ishlangan alyuminiyda taxminan %16–35 kamayishni bildiradi.
Qisqarish bo‘yicha manba ichki cheklov: Annotatsiya qisqarish sezilarli kamayganini bildiradi; biroq ko‘rib chiqilgan asosiy tajriba bo‘limida bu natijaga oid alohida tajriba protsedurasi yoki miqdoriy natija jadvali/grafiki yo‘q.
Doza nomuvofiqligi: Metod matni %5, %10, %15, %20 va %25 qayta ishlangan tola nisbatlarini sanaydi, ammo 4-jadval va natija grafiklarida faqat %5, %10, %15 va %20 darajalari mavjud.
Agregat nisbati izohi: Manba S/(G+S)=0,80 ifodasidan foydalanadi; 4-jadval miqdorlari esa S/G nisbatini taxminan 0,80 beradi. Shu sababli manbadagi nisbat ifodasi matematik jihatdan izchil ko‘rinmaydi.
Egilish terminologiyasi izohi: Manba tegishli bo‘limda “splitting tensile strength” iborasini ishlatsa-da, sinovni uch nuqtali flexure va EN 12390-5 bilan ta’riflaydi. Ushbu kontentda o‘lchov egilishdagi cho‘zilish mustahkamligi deb atalgan.
Barqarorlik cheklovi: Tadqiqot sanoat metall qirindisini qayta tiklab betonda ishlatishni o‘rganadi; biroq hayot sikli tahlili, uglerod chiqindisi, energiya sarfi yoki iqtisodiy xarajat-foyda hisobini amalga oshirmaydi.
Ilmiy kontent chegarasi: Ushbu Verianla maqolasidagi beton tarkibi, tola xususiyatlari, tajriba usullari, ishlanuvchanlik, havo miqdori, zichlik, siqilish va egilish natijalari yuklangan original tadqiqotga asoslangan. Tashqi manbalardan yangi eksperimental yoki mexanistik ilmiy topilma qo‘shilmagan.
Izoh qoldiring
E-pochta manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy maydonlar * bilan belgilangan