Nima sababdan turmush qurgan ayollarning ishchi kuchi safidagi ishtiroki ayrim o‘rta daromadli mamlakatlarda pastligicha qolmoqda? Buning sababi fabrikalarda, konlarda yoki jismoniy mehnat talab qiladigan boshqa ishlarda ishlaydigan turmush o‘rtoqlarga qaratilgan o‘ziga xos ijtimoiy tamg‘ami? Yoki nikoh, parvarish majburiyatlari, daromad effekti va an’anaviy gender rollari ayollarning barcha turdagi ishlarda qatnashishini cheklamoqdami?

Isaak Lopes-Moreno (Isaac Lopez-Moreno) tomonidan tayyorlangan Is there a social stigma against working wives? nomli tadqiqot Klaudiya Goldin (Claudia Goldin) tomonidan iqtisodiy rivojlanish bilan ayollarning mehnat bozoridagi ishtiroki o‘rtasidagi U-simon bog‘liqlikni tushuntirish uchun ilgari surilgan ijtimoiy tamg‘a (stigma) gipotezasini Meksika ma’lumotlari asosida sinovdan o‘tkazadi.

Goldin nazariyasiga ko‘ra, past daromadli qishloq xo‘jaligi iqtisodiyotlarida turmush qurgan ayollar oilaviy fermalarda va uy xo‘jaligi ishlab chiqarishida faol mehnat qilishi mumkin. Sanoatlashuv jadallashgan o‘rta daromadli iqtisodiyotlarda esa haq to‘lanadigan ishlab chiqarish uydan tashqaridagi fabrikalarga ko‘chadi. Ushbu bosqichda erkak kishining turmush o‘rtog‘i jismoniy mehnat talab qiluvchi ko‘k yoqali ishda ishlashga “majbur bo‘lishi” erning oilani boqa olmayotganining belgisi sifatida talqin qilinishi mumkin. Bunday ijtimoiy tamg‘a, ayniqsa, turmush qurgan ayollarning sanoat sohasidan chekinishiga sabab bo‘ladi. Xizmat ko‘rsatish iqtisodiyoti rivojlanib, oq yoqali (idoraviy) ishlar keng tarqalganda esa ayollarning mehnat bozoridagi ishtiroki yana qayta o‘sishi kutiladi.

Tadqiqot ushbu nazariyaning uchta asosiy farazini baholaydi:

1. Turmush qurgan ayollarning qishloq xo‘jaligi va sanoatda ishlash ehtimoli turmush qurmagan (turmushga chiqmagan) ayollarnikidan past bo‘lishi, biroq bu farq oq yoqali va rasmiy xizmatlar sohasida kichrayishi yoki yo‘qolishi lozim.
2. Nikohning sanoat bandligi bilan salbiy bog‘liqligi nafaqat erkaklar ko‘p bo‘lgan tog‘-kon va metallurgiya ishlarida, balki ayollar ko‘p bo‘lgan to‘qimachilik va tikuvchilik sohalarida ham ko‘rinishi, ammo ta’lim, sog‘liqni saqlash, moliya, boshqaruv va ma’muriy xizmatlar kabi oq yoqali sohalarga tarqalmasligi kerak.
3. Erning ma’lumot darajasi oshgan sari uning xotinining qishloq xo‘jaligi va sanoatda ishlash ehtimoli kamayishi, aksincha, rasmiy xizmatlar sohasida ishlash ehtimoli xuddi shunday pasaymasligi lozim.

Tadqiqotda Meksikaning rasmiy Milliy kasb va bandlik tadqiqoti (ENOE) bo‘yicha pandemiyadan oldingi to‘rtta davr ma’lumotlari ishlatilgan: 2016-yilning 1-choragi, 2017-yilning 2-choragi, 2018-yilning 3-choragi va 2019-yilning 4-choragi. Davrlar oralig‘ida beshtadan chorak qoldirilishi ENOE ning aylanma panel tuzilishi sababli bir shaxsning tanlanmaga bir necha marta kirib qolishining oldini olishga qaratilgan.

Ma’lumotlar bazasi 18–65 yoshdagi ayollarni qamrab oladi va tadqiqot muhokama bo‘limidagi ma’lumotga ko‘ra 500 mingdan ortiq ayol kuzatuviga tayanadi. Tahlillarda yosh, ma’lumoti, kichik yoshdagi bolalarning borligi, shahar yoki qishloq joylashuvi, aholi punkti hajmi, xonadonning ijtimoiy-iqtisodiy toifasi va xonadon boshlig‘ining xususiyatlari kabi o‘zgaruvchilar nazorat qilingan.

Dastlabki bosqichda ayollarning ishlamaslik, qishloq xo‘jaligida ishlash, sanoatda ishlash, norasmiy xizmatlarda ishlash va rasmiy xizmatlarda ishlash ehtimollari oilaviy holatiga qarab taqqoslandi.

13-sahifadagi 1.1-rasmga ko‘ra:

• Turmush qurgan ayollarning ishlamaslik ehtimoli 51,4 foizdir.
• Turmush qurmagan ayollarning ishlamaslik ehtimoli 30,6 foizdir.
• Turmush qurgan ayollarning sanoatda ishlash ehtimoli 9,9 foiz, turmush qurmaganlarniki 16,4 foizdir.
• Turmush qurgan ayollarning norasmiy xizmatlarda ishlash ehtimoli 24,4 foiz, turmush qurmaganlarniki 31,7 foizdir.
• Turmush qurgan ayollarning rasmiy xizmatlarda ishlash ehtimoli 13,5 foiz, turmush qurmaganlarniki 20,4 foizdir.

Bu natija shuni ko‘rsatadiki, turmush qurgan ayollar nafaqat sanoat va qishloq xo‘jaligida, balki rasmiy va norasmiy xizmat ko‘rsatish sohalarida ham pastroq ishlash ehtimoliga ega. Binobarin, kuzatilgan farq faqatgina jismoniy mehnat talab qiluvchi ko‘k yoqali ishlargagina xos emas.

Erkaklarda esa buning butunlay teskarisi bo‘lgan holat kuzatiladi. Xuddi shu sahifadagi 1.2-rasmda turmush qurgan erkaklarning ishlamaslik ehtimoli 5,9 foiz, bo‘ydoq erkaklarning ishlamaslik ehtimoli esa 15,5 foizni tashkil etadi. Turmush qurgan erkaklarning sanoatda va rasmiy xizmatlarda ishlash ehtimoli ham bo‘ydoqlarnikidan yuqoridir.

Shu tariqa, nikoh ayollar uchun pastroq, erkaklar uchun esa yuqoriroq haq to‘lanadigan mehnat ehtimoli bilan bog‘liqdir. Tadqiqot ushbu tafovutni turmush qurgan juftliklarda erkak asosiy boquvchi, ayol esa uy ro‘zg‘ori va parvarish uchun mas’ul bo‘lgan an’anaviy xonadon tuzilmasi bilan to‘liq mos keladigan natija sifatida baholaydi.

Ikkinchi bosqichda tog‘-kon, temir-po‘lat, oziq-ovqat sanoati, to‘qimachilik va kiyim-kechak kabi sanoat tarmoqlari bilan bir qatorda ta’lim, sog‘liqni saqlash, moliya, idora ishlari, boshqaruv, savdo, arxitektura, huquq, buxgalteriya, tibbiyot (shifokorlik), hamshiralik, kotiblik, ofitsiantlik va sartaroshlik kabi kasblar alohida-alohida o‘rganildi.

15-sahifadagi 1.3-rasmda o‘rganilgan barcha 18 ta kasb guruhida nikoh koeffitsiyenti manfiydir. Manfiy bog‘liqlik faqat konchilik yoki po‘lat quyish kabi erkaklar ustun sohalarda emas, balki to‘qimachilik, kiyim-kechak, ta’lim, sog‘liqni saqlash, moliya, arxitektura, shifokorlik, hamshiralik, kotiblik va savdo kabi juda turli-tuman sohalarda ham birdek namoyon bo‘lmoqda.

Ushbu natija “turmush qurgan ayollar oq yoqali ishlarda turmush qurmagan ayollar kabi ishlaydi” degan farazni tasdiqlamaydi. Nikoh bilan bog‘liq bandlik tafovuti jismoniy mehnat, aqliy qobiliyat, motorika, sohaning gender tarkibi yoki kasbning ijtimoiy nufuzi o‘zgarganda ham yo‘qolib qolmaydi.

Erkaklarga oid 1.4-rasmda esa nikoh koeffitsiyentlari sartaroshlikdan tashqari barcha sohalarda musbatdir. Tadqiqotga ko‘ra, nikoh erkaklarda deyarli barcha kasb guruhlarida ishtirokni oshiruvchi, ayollarda esa barcha kasb guruhlarida ishtirokni kamaytiruvchi omil bo‘lib xizmat qilmoqda.

Uchinchi bosqich faqat turmush qurgan yoki birga yashovchi ayollarga qaratilgan bo‘lib, erning ma’lumot darajasi bilan xotinining ishlayotgan sohasi o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qiladi.

17-sahifadagi 1.5-rasmga ko‘ra, erning ma’lumoti boshlang‘ich ta’limdan oliy ta’lim darajasiga ko‘tarilganda:

• Xotinning ishlamaslik ehtimoli 55,7 foizdan 62,2 foizga ko‘tariladi.
• Sanoatda ishlash ehtimoli 9,1 foizdan 6,3 foizga tushadi.
• Norasmiy xizmatlarda ishlash ehtimoli 24,7 foizdan 18,6 foizga kamayadi.
• Rasmiy xizmatlarda ishlash ehtimoli esa 9,2 foizdan 12,4 foizga oshadi.

Ushbu xulosa Goldin gipotezasi qisman tasdiqlangan yagona asosiy soha hisoblanadi. Oliy ma’lumotli erkaklarning turmush o‘rtoqlari qishloq xo‘jaligi, sanoat va norasmiy xizmatlarda kamroq ishlaydi, biroq rasmiy xizmatlarda biroz ko‘proq band bo‘ladi.

Shunga qaramay, tadqiqot ushbu holat bevosita ijtimoiy tamg‘adan kelib chiqqanini isbotlamaydi. Oliy ma’lumotli erkaklar ko‘proq daromadga ega bo‘lishi va bir kishilik daromadga asoslangan oila modelini iqtisodiy jihatdan bemalol ta’minlay olishi mumkin. Bundan tashqari, oliy ma’lumotli insonlar o‘ziga o‘xshash ma’lumotli shaxslar bilan turmush qurishga (assortativ nikoh) moyil bo‘ladilar. Bunday nikohlarda ayollarning sanoat o‘rniga o‘z ma’lumotiga mos rasmiy xizmatlarni tanlashi tabiiydir.

Tadqiqotning asosiy xulosasi Meksikada turmush qurgan ayollarning ko‘k yoqali ishlarga xos tor doiradagi ijtimoiy tamg‘a sababli ishlamayotgani haqidagi fikrni qo‘llab-quvvatlamaydi. Turmush qurgan va doimiy sherigi bilan birga yashaydigan ayollarning past ishlash ehtimoli barcha soha, faoliyat va malaka guruhlarida keng tarqalgan.

Shu sababli muammo faqatgina sanoat ishlarining jismoniy og‘irligidan ancha kengroq ko‘rinadi. An’anaviy “boquvchi erkak va uyda parvarishlovchi ayol” modeli bola va keksalarni parvarishlash xizmatlarining yetishmasligi, uy ishlarining noteng taqsimlanishi, erning daromadidan kelib chiquvchi daromad effekti, nikohdagi tanlovlar hamda mehnat faoliyati bilan oilaviy majburiyatlarni birga olib borishdagi qiyinchiliklar bilan birgalikda baholanishi zarur.

Tadqiqot ayollarning oxirgi ish joylaridan bo‘shash sabablarida ham jiddiy gender farqi borligini qayd etadi. Erkaklarning 33 foizi yuqoriroq daromad izlashni asosiy sabab deb ko‘rsatgan bo‘lsa, ayollarning 60 foizi “nikoh, homiladorlik yoki oilaviy majburiyatlar” variantini belgilagan.

Biroq bu javob uch xil sababni bitta toifaga birlashtirgani tufayli ayollarning qanchasi aynan nikoh, qanchasi homiladorlik va qanchasi parvarish majburiyati tufayli ishdan ketgani aniq emas. Shunga qaramay, ENOE da ishlamaydigan ayollarning ish qidirmasligining bosh sababi bola, keksa, kasal yoki nogiron oila a’zolariga qarash uchun yordamchi infratuzilmaning yo‘qligi ekani bildirilgan.

Siyosiy nuqtayi nazardan ushbu tadqiqot faqat fabrikalardagi ish sharoitlarini yaxshilash yetarli emasligini ko‘rsatadi. Turmush qurgan ayollarning bandlik tafovuti rasmiy xizmatlarga, yuqori malakali kasblarga va ijtimoiy e’tirof etilgan sohalarga ham tarqalgani sababli, chora-tadbirlar xonadon ichidagi vaqt, parvarish va qaror qabul qilish tartibini nishonga olishi kerak.

Muallif alohida ajratib ko‘rsatgan asosiy siyosiy yo‘nalish — qulay, hamyonbop va ishonchli bolalar bog‘chalari hamda parvarish xizmatlarini kengaytirishdir. Bunga moslashuvchan ish tartibi, parvarish ta’tillari, erkaklarning uy yumushlariga jalb etilishini rag‘batlantiruvchi siyosat, ayollarning rasmiy bandlikka qaytishini qo‘llab-quvvatlovchi dasturlar hamda mehnat bozorida nikoh yoki onalik tufayli kamsitishlarga qarshi kurash choralari qo‘shilishi lozim.

Tadqiqot natijalari kuchli tavsifiy qonuniyatni ko‘rsatadi, ammo bu qonuniyatning qat’iy sababini belgilamaydi. Nikoh ayollarning ishlashini kamaytirishi mumkin; ishlashga moyil ayollar turmush qurmaslikni tanlashi mumkin; yuqori daromadli juftliklar bir kishilik daromad modelini ma’qul ko‘rishi yoki ayollar bola va parvarish sababli mehnat bozoridan chiqishi mumkin.

Binobarin, tadqiqotning asosiy hissasi bitta sababni mutlaq isbotlash emas, balki ijtimoiy tamg‘a nazariyasining tor va sohaga xos shakli Meksika ma’lumotlariga to‘g‘ri kelmasligini ko‘rsatib berishdir.

Ayollarning ishchi kuchidagi ishtirokidagi U-simon bog‘liqlik

Ayollarning mehnat bozoridagi ishtiroki darajasi bilan iqtisodiy rivojlanish o‘rtasidagi bog‘liqlik taraqqiyot va mehnat iqtisodiyotining uzoq vaqtdan beri muhokama qilinadigan mavzularidan biridir.

U-simon yondashuv uchta umumiy bosqichni taxmin qiladi:

1. Past daromadli agrar iqtisodiyotlar: Ayollar oilaviy fermalarda, uy xo‘jaligida yoki oilaviy korxonalarda faol ishlaydi. Bu ishlar har doim ham rasmiy maoshli bandlik sifatida qayd etilmasa-da, ayollarning iqtisodiy ishlab chiqarishdagi ishtiroki yuqori bo‘ladi.
2. O‘rta daromadli sanoatlashuvchi iqtisodiyotlar: Ishlab chiqarish uydan va fermadan fabrikalarga ko‘chadi. Ishlar qat’iy belgilangan soatlar, yo‘l xarajatlari va uydan tashqaridagi sharoitlarga bog‘lanadi. Ayollarning ishchi kuchidagi ishtiroki pasayishi mumkin.
3. Yuqori daromadli xizmat ko‘rsatish iqtisodiyotlari: Ta’lim darajasining oshishi, tug‘ilishning kamayishi va oq yoqali xizmatlarning kengayishi ayollarning haq to‘lanadigan mehnatga qaytishiga imkon beradi.

Goldinning ijtimoiy tamg‘a gipotezasi ushbu egri chiziqning o‘rta qismidagi pasayishni tushuntirish uchun madaniy mexanizmni taklif etadi. Unga ko‘ra, ko‘k yoqali ishlarda ishlaydigan turmush qurgan ayol nafaqat o‘zining shaxsiy ijtimoiy mavqei, balki turmush o‘rtog‘ining “oila boquvchisi” degan obro‘si nuqtayi nazaridan ham salbiy baholanishi mumkin.

Nega tamg‘aning nishoni er sifatida belgilanmoqda?

Ushbu nazariyada tamg‘aning to‘g‘ridan-to‘g‘ri nishoni har doim ham ishlovchi ayolning o‘zi bo‘lavermaydi. Xotinining fabrikada, konda yoki og‘ir jismoniy ishda ishlashiga ehtiyoj sezgan erkak:

• Oilani bir o‘zi boqa olmaydigan,
• yetarlicha mehnat qilmayotgan,
• turmush o‘rtog‘ini og‘ir ishda ishlashga majbur qilgan,
• ijtimoiy mavqei past

inson sifatida ko‘rilishi mumkin.

Agar bu mexanizm to‘g‘ri bo‘lsa, aynan o‘sha jismoniy ishni qilayotgan turmushga chiqmagan, ajrashgan yoki beva ayollarga nisbatan bunday tamg‘a bo‘lmasligi kutiladi. Chunki ularning ishlashi erning boquvchilik roliga putur yetkazmaydi.

Nazariyaning uchta tekshiriluvchi farazi

Meksika nega muhim namuna hisoblanadi?

Tadqiqot Meksikani bir nechta sababga ko‘ra qulay sinov maydoni deb hisoblaydi:

• Mamlakat o‘rta daromadli iqtisodiyotdir.
• Lotin Amerikasi doirasida sanoat ishlarining umumiy bandlikdagi ulushi yuqoridir.
• Ayollarning mehnat bozoridagi ishtiroki mintaqadagi nisbatan past ko‘rsatkichlardan biridir.
• NAFTA dan so‘ng eksportga yo‘naltirilgan ishlab chiqarish va ayollar bandligi jiddiy o‘zgarishlarni boshdan kechirdi.
• Texnologik yangiliklar ayrim fabrika ishlaridagi jismoniy kuch talabini kamaytirdi.
• Turmush qurgan ayollarning mehnat taklifining erning daromadiga nisbatan sezgirligi vaqt o‘tishi bilan pasayganini bildiruvchi avvalgi tadqiqotlar mavjud.

Bu sharoitlar ikkita qarama-qarshi kutilmani keltirib chiqaradi. Bir tomondan, Meksikaning katta sanoat sektori Goldin ko‘zda tutgan tamg‘a mexanizmi uchun ideal muhit yaratishi mumkin. Boshqa tomondan, zamonaviy ishlab chiqarish texnologiyalari va o‘zgarayotgan ijtimoiy me’yorlar o‘tmishdagi ehtimoliy tamg‘ani zaiflashtirgan bo‘lishi mumkin.

Sanoat ishlarining o‘zgaruvchan xususiyati

Tadqiqotdagi adabiyotlar tahlili sanoat ishlarining har doim ham bir xil jismoniy og‘irlikka ega emasligini ta’kidlaydi.

Kompyuterlashtirilgan ishlab chiqarish, avtomatlashtirish va jismoniy kuchni kamaytiruvchi texnologiyalar:

• Mushak kuchiga asoslangan vazifalarni qisqartirishi,
• kognitiv va motorik ko‘nikmalar ahamiyatini oshirishi,
• ayollarning ilgari erkaklar ustun bo‘lgan ishlab chiqarishga kirishini osonlashtirishi,
• eksportchi korxonalarning ishchi kuchi tarkibini o‘zgartirishi mumkin.

Meksika bo‘yicha avvalgi izlanishlarda NAFTA dan keyin samarador korxonalar texnologiyani ko‘paytirgani va ayrim ko‘k yoqali ishlarda ayollar bandligi oshgani ma’lum qilingan.

Shu bilan birga, tashqi savdoning ayollar bandligiga ta’siri barcha davlatlarda bir xil emas. Ayrim iqtisodiyotlarda eksport sanoati ayollar ishini ko‘paytirsa, boshqalarida texnologik yangilanish, erkaklarning sanoatga qaytishi yoki ayollarning xizmat ko‘rsatishga o‘tishi sababli sanoatdagi ayollar ulushi qisqarishi mumkin.

Sanoatning ayollashuvi va ayollar ulushining pasayishi

Tadqiqot ikki xil jarayonni farqlaydi:

• Sanoatning ayollashuvi: Eksportga yo‘naltirilgan mehnat talab ishlab chiqarish kengayganda korxonalarning ayol ishchilarga bo‘lgan talabining oshishi.
• Sanoatda ayollar ulushining pasayishi (de-feminization): Texnologik yuksalish va sohaning yetilishi bilan erkaklarning sanoatga qaytishi yoki ayollarning xizmatlar sohasiga o‘tishi.

Meksikadagi makiladora (maquiladora) korxonalari boshida asosan ayollarni ishga olgan, ammo vaqt o‘tishi bilan erkaklar ulushi ortib borgan. Bu holat sanoat o‘sishi ayollar uchun avtomatik va doimiy bandlik kafolatini bermasligini ko‘rsatadi.

An’anaviy xonadon ichidagi mehnat taqsimoti

Tadqiqot natijalari faqatgina mehnat bozorining sohaviy tuzilishiga emas, balki er-xotinlarning oila ichidagi vazifalar taqsimotiga diqqat qaratadi.

An’anaviy modelda:

• Erkak kishi pul to‘lanadigan ishda ishlovchi asosiy boquvchidir.
• Ayol uy ro‘zg‘ori, bola tarbiyasi va boshqa oila a’zolari parvarishi uchun birinchi navbatda mas’uldir.
• Ayolning ishlash qarori nafaqat oladigan maoshiga, balki ishlash tufayli yuzaga keladigan parvarish va vaqt xarajatlariga ham bog‘liq.
• Erning daromadi oshgan sari ayolning ishlamasligining iqtisodiy zarari oila uchun osonroq qoplanadi.

Tadqiqot ushbu mehnat taqsimotini faqat biologik farqlar bilan izohlab bo‘lmasligini ta’kidlaydi. Ayollarning harakatchanligini cheklovchi me’yorlar, erkak boquvchi ideali, uy ishlarini ayollarga tegishli deb bilish, bolalar parvarishini bo‘lishmaslik va ayollarning ushbu rollarni o‘zlashtirishi ham muhim rol o‘ynaydi.

Moslashuvchanlik nega muhim?

Qishloq xo‘jaligi, norasmiy bandlik va ayrim xizmat ko‘rsatish ishlari ayollarga sanoatga qaraganda ko‘proq vaqt moslashuvchanligini berishi mumkin.

Masalan:

• Oilaviy ferma uyga yaqin bo‘lishi mumkin.
• Norasmiy ishlovchi inson o‘z ish vaqtini qisman mustaqil belgilashi mumkin.
• Uydan yuritiladigan xizmatlar oilaviy parvarish bilan birga olib borilishi mumkin.
• Ayrim raqamli xizmatlar masofadan ishlash imkonini beradi.

Fabrika ishlari esa ko‘pincha ish joyida doimiy bo‘lishni, qat’iy smenalarni va qatnovni talab etadi. Bu xususiyatlar kichik bolasi yoki qarovga muhtoj oila a’zosi bo‘lgan ayollar uchun jiddiy to‘siq yaratadi.

Biroq tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, turmush qurgan ayollar nafaqat moslashuvchan bo‘lmagan sanoat ishlarida, balki norasmiy va rasmiy xizmatlarda ham ancha past ko‘rsatkichda ishlamoqdalar. Demak, moslashuvchanlik muammoning barcha qismini to‘liq tushuntirib bera olmaydi.

Ma’lumotlar manbasi: ENOE

ENOE — Meksikaning asosiy rasmiy xonadonlar va ishchi kuchi tadqiqotidir. Tadqiqot quyidagi to‘rtta davrdan foydalanadi:

• 2016-yil 1-chorak,
• 2017-yil 2-chorak,
• 2018-yil 3-chorak,
• 2019-yil 4-chorak.

ENOE bitta xonadonni ketma-ket besh chorak davomida kuzatuvchi aylanma panel tuzilishiga ega. Har chorakda xonadonlarning taxminan beshdan biri tanlanmadan chiqadi va o‘rniga yangilari keladi.

Tanlangan davrlar orasida beshtadan choraklik tanaffus bo‘lgani sababli, tadqiqotchi har bir davrda turli ishtirokchilarni o‘z ichiga olgan takroriy ko‘ndalang kesim (repeated cross-section) ma’lumotlar bazasini yaratishni maqsad qilgan.

2020 va 2021-yillar ma’lumotlari ishlatilmagan. Buning sabablari:

• COVID-19 davrida ayollarning mehnat bozoridagi ishtiroki keskin o‘zgargani,
• yuzma-yuz suhbatlarning to‘xtab qolgani,
• telefon orqali so‘rov o‘tkazish usuliga o‘tilgani,
• pandemiya ma’lumotlarini oldingi davrlar bilan taqqoslashni qiyinlashtiruvchi tanlanma muammolaridir.

Bandlik va soha toifalari

Birinchi bosqichdagi natijaviy o‘zgaruvchi oltita ehtimoliy holatdan iborat:

1. Ishlamaydi,
2. qishloq xo‘jaligida ishlaydi,
3. sanoatda ishlaydi,
4. norasmiy xizmatlarda ishlaydi,
5. rasmiy xizmatlarda ishlaydi,
6. aniqlanmagan iqtisodiy faoliyatda ishlaydi.

Ishlamaslik holati taqqoslash toifasi hisoblanadi.

Rasmiy va norasmiy xizmatlar farqi

Meksikada agar ishchi o‘z ish beruvchisi tomonidan ijtimoiy sug‘urta tizimiga ro‘yxatga olinmagan bo‘lsa, u norasmiy ishchi hisoblanadi. O‘zini o‘zi band qilganlarning rasmiy hisoblanishi uchun korxona soliq va buxgalteriya hisobiga hamda ijtimoiy ta’minot tizimiga ulangan bo‘lishi lozim.

Ushbu farq ijtimoiy tamg‘a nazariyasini tekshirishda juda muhimdir. Goldin “tamg‘asiz” deb hisoblagan xizmat ishlari odatda ta’lim, tibbiyot, moliya, idora va boshqaruv kabi rasmiy va yuqori nufuzli ishlardir.

Norasmiy xizmatlar esa:

• Ijtimoiy himoyani taqdim etmasligi mumkin.
• Pastroq ijtimoiy mavqega ega bo‘lishi mumkin.
• Nobarqaror daromad keltirishi mumkin.
• Biroq ish soatlarida ko‘proq moslashuvchanlik berishi mumkin.

Xizmatlarni bitta toifaga jamlash bu ikki xil mehnat shaklini ko‘rinmas qilib qo‘ygan bo‘lardi.

Oilaviy holat toifalari

Tadqiqot ayollarni to‘rtta asosiy guruhga ajratadi:

• Turmush qurgan (nikohli): Rasmiy nikohdan o‘tgan ayollar.
• Faqat birga yashovchi (erkin ittifoq): Rasmiy nikohsiz, bitta xonadonda doimiy sherigi bilan yashovchi ayollar.
• Ilgari turmushda bo‘lgan: Beva, ajrashgan yoki alohida yashovchi ayollar.
• Turmushga chiqmagan (bo‘ydoq): Taqqoslash guruhi.

Meksikadagi 18–65 yoshdagi ayollarning qariyb 42 foizi rasmiy nikohda, 28 foizi turmushga chiqmagan va 19 foizi erkin ittifoqda yashaydi. Qolgan qismini ajrashgan, beva yoki alohida yashovchilar tashkil etadi.

Birinchi bosqich natijalari

Turmush qurgan ayollar bilan turmushga chiqmaganlar o‘rtasidagi eng yaqqol farq ishlamaslik toifasida ko‘rinadi. Boshqa o‘zgaruvchilar modelda nazorat qilinganda, turmush qurgan ayollarning ishlamaslik ehtimoli turmushga chiqmaganlarnikidan taxminan 20,8 foiz punktga yuqoridir.

Sanoatdagi farq 6,5 foiz punkt, norasmiy xizmatlardagi farq 7,3 foiz punkt va rasmiy xizmatlardagi farq 6,9 foiz punktni tashkil etadi.

Ushbu farqlarning turli sohalar bo‘yicha bir-biriga juda yaqin bo‘lishi sanoatga xos kuchli ijtimoiy tamg‘ani kutgan nazariyaga mutlaqo ziddir.

Faqat birga yashash ham shunga o‘xshash natija bermoqda

Rasmiy nikohdan o‘tmagan, ammo doimiy sherigi bilan birga yashovchi ayollarning ham barcha sohalarda turmushga chiqmagan qizlardan ancha past ishlash ehtimoliga ega ekanligi muhimdir.

Bu natija shuni ko‘rsatadiki, nafaqat rasmiy nikoh guvohnomasi, balki:

• Sherik bilan bitta xonadonda birga yashash,
• oila ichidagi vazifalar taqsimoti,
• parvarish majburiyatlari,
• boquvchi erkak va uyda mehnat qiluvchi ayol tuzilmasi

mehnat bozoridagi ishtirok bilan chambarchas bog‘liqdir.

Erkaklarda teskari qonuniyat

Uylangan erkaklarda ishlamaslik ehtimoli bo‘ydoq erkaklarnikidan qariyb 9,6 foiz punktga pastroqdir. Sanoatda ishlash ehtimoli esa taxminan 7,7 foiz punktga yuqoridir.

Ushbu qarama-qarshilik nikoh ayol va erkak uchun mutlaqo boshqacha iqtisodiy oqibatlar bilan bog‘liq ekanini ko‘rsatadi:

• Erkaklarda nikoh maoshli ishda ishlash mas’uliyatini kuchaytiradi.
• Ayollarda esa nikoh uy mehnati va parvarish majburiyatlarini oshiradi.

Ikkinchi bosqichda qaysi kasblar o‘rganildi?

Kompaniyaning faoliyati bilan insonning kasbi bir xil narsa emas

Tadqiqot ikkita alohida tasniflash tizimidan foydalanadi:

• NAICS: Insonni u ishlayotgan korxonaning iqtisodiy faoliyat turiga ko‘ra tasniflaydi.
• SINCO: Insonni u bajarayotgan kasbiy vazifalarning xususiyatiga ko‘ra tasniflaydi.

Bu farq muhim. Tog‘-kon kompaniyasida ishlaydigan buxgalter korxona faoliyatiga ko‘ra konchilik sohasida, bajarayotgan ishiga ko‘ra esa oq yoqali buxgalteriya kasbida tasniflanadi.

Agar faqat soha kodi ishlatilsa, sanoat korxonalaridagi barcha ishchilar ko‘k yoqali deb xulosa qilinishi mumkin edi. Kasb kodlarining qo‘shilishi jismoniy mehnat bilan idoraviy va professional ishlarni aniq ajratish imkonini berdi.

18 ta kasb guruhidagi nikoh koeffitsiyentlari

Ushbu ko‘rsatkichlar probit koeffitsiyentlaridir. Masalan, -0,64 qiymati turmush qurgan ayollarning arxitektor bo‘lish ehtimoli turmushga chiqmaganlarnikidan 64 foiz punktga past degani emas. Koeffitsiyentning aniq foiz ta’siri boshqa o‘zgaruvchilarning qiymatlariga va normal taqsimot funksiyasiga bog‘liqdir.

Grafikning ishonchli talqini quyidagicha:

• O‘rganilgan barcha kasblarda bog‘liqlik yo‘nalishi manfiydir.
• Manfiy bog‘liqlik oq yoqali ishlarda yo‘qolib ketmaydi.
• Jismoniy kuch talab qiluvchi ish bilan aqliy malaka talab qiluvchi ish o‘rtasida nazariya kutgan tafovut hosil bo‘lmaydi.

Erkaklarda kasb koeffitsiyentlari

Erkaklar uchun xuddi shu modellar qurilganda, sartaroshlikdan tashqari barcha koeffitsiyentlar musbat chiqqan:

• Konchilik: 0,77
• Temir-po‘lat: 0,76
• Oziq-ovqat: 0,85
• Moliya: 0,75
• Idora ishlari: 0,61
• Boshqaruv: 0,68
• Savdo: 0,68

Sartaroshlikda koeffitsiyent -0,29 ga teng. Bu bo‘ydoq yigitlarning sartaroshlik va go‘zallik xizmatlarida uylangan erkaklarga qaraganda ko‘proq ishlashi bilan izohlanadi.

Erning ma’lumot darajasi va ayolning ishlashi

Sanoat va norasmiy xizmatlarda umumiy tendensiya pastga yo‘nalgan. Rasmiy xizmatlarda esa boshlang‘ich ta’lim guruhi bilan oliy ta’lim guruhi o‘rtasida taxminan 3,2 foiz punktlik o‘sish kuzatiladi.

Biroq rasmiy xizmatlar ehtimoli ma’lumot darajasi oshgani sari bir tekis o‘smaydi. Litsey darajasida 13,0 foizga yetgach, texnikum guruhida 11,9 foizga tushadi. Demak, natija mutlaq to‘g‘ri chiziqli o‘sishni emas, balki oliy ma’lumotli erlarning xotinlarida rasmiy xizmatlar boshqa sohalarga qaraganda barqarorroq qolishini ko‘rsatadi.

Ayolning ma’lumot darajasi va erning faoliyat sohasi

Taqqoslash maqsadida erkaklarning ishlash ehtimollari xotinlarining ma’lumot darajasiga qarab ham hisoblab chiqildi.

Xotinning ma’lumoti boshlang‘ich darajadan oliy ta’limga ko‘tarilganda:

• Erning sanoatda ishlash ehtimoli 40,1 foizdan 28,1 foizga tushadi.
• Rasmiy xizmatlarda ishlash ehtimoli 22,5 foizdan 35,4 foizga ko‘tariladi.
• Ishlamaslik ehtimoli 7,8 foizdan 9,0 foizgacha biroz oshadi.

Bu natija asosan o‘xshash ma’lumotli shaxslarning oila qurishi va yuqori ma’lumotli oilalarning rasmiy xizmatlar sohasida to‘planishi bilan izohlanadi.

Oliy ma’lumotli erning xotini nega kamroq ishlayotgan bo‘lishi mumkin?

Tadqiqot bir nechta ehtimoliy mexanizmlarni muhokama qiladi:

• Daromad effekti: Erning daromadi yuqori bo‘lganda oilada ikkinchi daromadga bo‘lgan iqtisodiy ehtiyoj kamayadi.
• An’anaviy tanlov: Juftliklar erkak pul topadigan, ayol uy ishlarini bajaradigan modelni ma’qul ko‘rishlari mumkin.
• Ijtimoiy tamg‘a: Turmush o‘rtoqlardan biri ayolning ma’lum ishlarda ishlashini oilaning nufuziga to‘g‘ri kelmaydi deb hisoblashi mumkin.
• Ayolning o‘z xohishi: Ayrim ayollar yaxshi ta’minlangan er bilan oila qurgach, mehnat bozoridan chiqishni ixtiyoriy tanlashlari mumkin.
• Nikoh bozoridagi tanlov: Ishlashni istamaydigan ayollar bilan an’anaviy oila xohlaydigan erkaklar bir-birini tanlashi mumkin.
• Assortativ nikoh: Oliy ma’lumotli erkaklarning xotinlari ham oliy ma’lumotli bo‘ladi va ishlagan taqdirda sanoat o‘rniga rasmiy xizmatlarni tanlaydi.

Ko‘ndalang kesimli ma’lumotlar ushbu mexanizmlarni bir-biridan to‘liq ajratish imkonini bermaydi.

Ayollar nega oxirgi ish joylaridan bo‘shaganlar?

ENOE da oxirgi ish joyidan bo‘shashning asosiy sababi so‘ralganda:

• Erkaklarning 33 foizi ko‘proq maosh izlashni sabab qilib ko‘rsatgan.
• Ayollarning 60 foizi esa nikoh, homiladorlik yoki oilaviy majburiyatlarni bildirgan.

Bu tafovut erkaklarning ishdan ketishi asosan mehnat bozoridagi iqtisodiy harakat bilan, ayollarning ketishi esa oilaviy hayot bilan bog‘liq ekanini ko‘rsatadi.

Biroq “nikoh, homiladorlik yoki oilaviy majburiyatlar” yagona to‘plam variantdir. Quyidagi sabablarni alohida ajratib o‘lchashning imkoni yo‘q:

• Nikohdan so‘ng er yoki oilaning talabi,
• homiladorlik paytida ishdan ketish,
• tug‘ruqdan so‘ng bola parvarishi,
• keksa yoki bemor qarindoshlarga qarash,
• uy ishlarining ish soatlariga to‘g‘ri kelmasligi.

Parvarish ko‘magining yetishmasligi

Tadqiqotda keltirilgan rasmiy statistikaga ko‘ra, ishlamaydigan ayollarning haq to‘lanadigan mehnatga kirishiga to‘sqinlik qiluvchi asosiy omil oiladagi:

• Bolalar,
• keksalar,
• bemorlar,
• nogironligi bo‘lgan shaxslar

uchun parvarish ko‘magining yo‘qligidir.

Bu natija past ayollar bandligini faqat shaxsiy xohish yoki mavhum madaniy qarashlar bilan izohlash yetarli emasligini ko‘rsatadi. Parvarishning arzon va sifatli davlat yoki xususiy muqobili bo‘lmaganda, ayolning ishlashi oldida to‘g‘ridan-to‘g‘ri vaqt va xarajat to‘sig‘i paydo bo‘ladi.

Nikoh ishlashni kamaytiradimi yoki ishlash nikohga ta’sir qiladimi?

Tadqiqotning eng asosiy cheklovi — bir vaqtdagi sababiyat (simultaneous causality) muammosidir.

Birinchi ehtimolda nikoh bandlik holatiga ta’sir qiladi:

• Ayol turmushga chiqqach, ishdan ketadi.
• Erning daromadi bir kishilik daromadli xonadonni ta’minlaydi.
• Bola va parvarish mas’uliyatlari ortadi.
• Er yoki qarindoshlar ayolning ishlashiga qarshi chiqadi.

Ikkinchi ehtimolda ishlash istagi oilaviy holatga ta’sir qiladi:

• Karyerani ustun qo‘ygan ayol turmush qurishni kechiktiradi.
• Ishlashga qarshi bo‘lgan odamga turmushga chiqishni xohlamaydi.
• Ishdan ketish bosimiga uchragan ayol ajrashishni tanlashi mumkin.
• Ishlashni xohlamaydigan ayol oilani to‘liq ta’minlay oladigan er qidiradi.

Shu sababli “nikoh ayollarning ishlashini falon foizga kamaytiradi” degan qat’iy sabab-oqibat xulosasini chiqarib bo‘lmaydi.

Ijtimoiy tamg‘a to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchanmagan

Tadqiqotda quyidagilar mavjud emas:

• Erlarga xotinlarining ishlashi haqidagi qarashlari bo‘yicha berilgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri savollar,
• jamiyatning ishlovchi turmush qurgan ayollarga munosabatini o‘lchovchi tajribalar,
• ayollarning ishga kirishda duch keladigan oilaviy bosimini o‘lchovchi savollar,
• ko‘k va oq yoqali ishlarga nisbatan alohida ijtimoiy qabul shkalalari,
• nikohdan oldin va keyin bir xil ayollarni kuzatuvchi panel tahlili.

Binobarin, tadqiqot ijtimoiy tamg‘aning o‘zini emas, balki nazariya to‘g‘ri bo‘lgan taqdirda mehnat ma’lumotlarida ko‘rinishi kerak bo‘lgan sohaviy taqsimot modellarini sinovdan o‘tkazgan.

Tadqiqotning asl hissasi

Tadqiqotning hissasi shunchaki “ayollar ishlamayapti” degan xulosadan ancha chuqurdir. Izlanish past bandlik qaysi sohalarda to‘planganini batafsil o‘rganadi.

Tahlil:

• Qishloq xo‘jaligi, sanoat va xizmatlarni,
• rasmiy va norasmiy xizmatlarni,
• erkaklar va ayollar ko‘p bo‘lgan sanoat tarmoqlarini,
• kompaniya faoliyati bilan inson kasbini,
• yuqori va past malakali xizmatlarni,
• kognitiv, jismoniy va motorik ko‘nikma talab qiluvchi ishlarni

bir-biridan ajratib ko‘rsatadi.

Ushbu batafsil tuzilma nikoh tafovuti ma’lum bir sanoat yoki malaka guruhi bilan cheklanib qolmaganini isbotlaydi.

Siyosiy xulosalar

Agar muammo faqat fabrikalardagi sharoitlardan kelib chiqqanida edi, siyosat quyidagi yo‘nalishlarga qaratilishi mumkin bo‘lardi:

• Sanoat ishlarini jismoniy jihatdan qulayroq qilish,
• fabrikalarda ayollar bandligini rag‘batlantirish,
• ko‘k yoqali ishlarga bo‘lgan ijtimoiy qarashni o‘zgartirish.

Ammo nikoh tafovuti rasmiy xizmatlarda va yuqori nufuzli kasblarda ham uchragani bois yanada kengroq siyosiy choralar zarur bo‘ladi:

• Hamyonbop va sifatli bolalar bog‘chalari xizmati,
• keksa va nogironlarni parvarishlash tizimi,
• ota-onalik ta’tillarini ayol va erkak o‘rtasida teng taqsimlash,
• moslashuvchan va oldindan ma’lum ish soatlari,
• ayollarning mehnat bozoriga qaytishiga ko‘maklashish dasturlari,
• nikoh va onalik tufayli kamsitishlarning oldini olish,
• erkaklarning bepul uy mehnatiga jalb etilishini rag‘batlantirish,
• norasmiy ishlovchi ayollarning ijtimoiy ta’minotga ega bo‘lishi,
• xonadonlarda iqtisodiy qaror qabul qilish kuchini muvozanatlash.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Ijtimoiy tamg‘a nazariyasining uchta alohida farazini bitta ma’lumotlar bazasida baholashi.
• 500 mingdan ortiq ayol kuzatuviga tayanuvchi keng rasmiy xonadonlar tadqiqotidan foydalanishi.
• Pandemiya davridagi noodatiy mehnat sharoitlarini tahlildan chiqarib tashlashi.
• Panelda bir shaxsning qayta tushib qolishini kamaytirish uchun besh choraklik tanaffusli davrlarni tanlashi.
• Turmush qurgan, erkin ittifoqdagi, ilgari turmushda bo‘lgan va turmushga chiqmagan ayollarni alohida baholashi.
• Rasmiy va norasmiy xizmatlarni bir-biridan ajratishi.
• Soha va kasb tasniflarini birgalikda qo‘llashi.
• Erkaklar uchun ham xuddi shu modellarni qurib, gender taqqoslashini o‘tkazishi.
• Erning ma’lumot darajasidan foydalanib nazariyaning mavqe va daromad o‘lchamlarini tekshirishi.
• Qat’iy sababiyat da’vosidan qochib, bir vaqtdagi sababiyat muammosini ochiq tan olishi.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari

• Yuklangan nusxaning taqrizdan o‘tgan yakuniy nashr maqomi tasdiqlanmagan.
• Yuklangan PDF da nashr sanasi, jurnal, konferensiya va DOI ko‘rsatilmagan.
• Ijtimoiy tamg‘a to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarashlar yoki xulq-atvor shkalasi orqali o‘lchanmagan.
• Ko‘ndalang kesimli tahlil sabab-oqibat xulosasini chiqarishga imkon bermaydi.
• Nikoh va mehnat qarorlari o‘zaro bir-biriga ta’sir qilishi mumkin.
• Ayolning turmush qurishdan oldingi bandlik holati kuzatilmagan.
• Erning aniq daromadi asosiy tushuntiruvchi o‘zgaruvchi sifatida ishlatilmagan.
• Xonadonning ijtimoiy-iqtisodiy qatlami daromad o‘rniga uy-joy sharoitlari va mulkka asoslangan taxminiy ko‘rsatkichdir.
• Erning ma’lumoti bir vaqtning o‘zida ijtimoiy mavqe, daromad va madaniy qarashlarni ifodalashi mumkin.
• Oliy ma’lumotli juftliklarda assortativ nikoh natijalarni tushuntirishi mumkin.
• Bolalar sonidan ko‘ra faqat 5 yoshgacha bo‘lgan bolalarning mavjudligi nazorat qilingan.
• Uy ishlari va parvarish uchun sarflangan aniq soatlar modelga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kiritilmagan.
• Erning ayolning ishlashiga qarshi bo‘lgan-bo‘lmaganligi o‘lchanmagan.
• “Nikoh, homiladorlik yoki oilaviy majburiyatlar” yagona javob toifasidir.
• Ikkinchi bosqichda shtat qat’iy effektlari (state fixed effects) ishlatilmagan.
• Kasbiy probitlarda boshqa sohalarda ishlovchilar tanlanmadan chiqarib tashlangan.
• Ko‘p sonli kasblarni tekshirishda statistik tuzatishlar qilingani aytilmagan.
• To‘liq regressiya jadvallari va standart xatolar PDF da berilmagan.
• Asosiy matnda tanlanma og‘irliklari va murakkab so‘rov dizayni qanday boshqarilgani to‘liq yoritilmagan.
• Natijalar 2016–2019-yillardagi Meksika mehnat bozoriga tegishlidir.
• COVID-19 dan keyingi masofaviy ishlash va parvarish tartiblarini qamrab olmaydi.
• Meksikadan tashqaridagi boshqa o‘rta daromadli davlatlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri umumlashtirib bo‘lmaydi.
• Bandlikning ish haqi, ish vaqti, mehnat sifati va martaba o‘sishi kabi tomonlari o‘rganilmagan.

Tadqiqot nima demoqda?

• Turmush qurgan ayollarning ishlash ehtimoli turmushga chiqmaganlarnikidan past ekanini aytmoqda.
• Bu salbiy bog‘liqlik faqat sanoatga xos emasligini ko‘rsatmoqda.
• Rasmiy va norasmiy xizmatlarda ham shunga o‘xshash nikoh tafovuti borligini bildirmoqda.
• Erkaklar, aralash va ayollar ko‘p bo‘lgan sanoat tarmoqlarining barchasida salbiy bog‘liqlik borligini ta’kidlamoqda.
• Oq yoqali va yuqori malakali kasblarda ham nikoh tafovuti yo‘qolmasligini ko‘rsatmoqda.
• Nikoh erkaklarda yuqori, ayollarda esa past haq to‘lanadigan mehnat ehtimoli bilan bog‘liqligini uqtirmoqda.
• Erning ma’lumoti oshgani sari xotinning ishlamaslik ehtimoli ortishini bildirmoqda.
• Oliy ma’lumotli erkaklarning xotinlarida rasmiy xizmatlardagi bandlik boshqa sohalarga qaraganda kuchliroq saqlanishini ko‘rsatmoqda.
• Ayollarning ishdan ketish sabablari oilaviy hayot bilan chambarchas bog‘liqligini aytmoqda.
• Parvarish ko‘magining yo‘qligi ayollarning mehnat bozoriga kirishidagi asosiy to‘siq ekanini ta’kidlamoqda.
• Meksikada an’anaviy xonadon ichidagi mehnat taqsimoti hamon kuchli ekanini himoya qilmoqda.
• Bolalar bog‘chalari xizmatlarini kengaytirishni asosiy siyosiy yo‘nalish sifatida taklif etmoqda.

Tadqiqot nima demayapti?

• Meksikada ishlovchi turmush qurgan ayollarga nisbatan hech qanday ijtimoiy tamg‘a yo‘qligini isbotlamayapti.
• Nikohning o‘zi ayollarni mehnat bozoridan chiqarib yuborishini sababiy jihatdan ko‘rsatmayapti.
• Erlar xotinlarining ishlashini tizimli ravishda taqiqlashini isbotlamayapti.
• Turmush qurgan ayollarning ishlamasligi faqat ularning o‘z xohishi deb aytmayapti.
• Bolalar parvarishi yagona tushuntirish ekanini da’vo qilmayapti.
• Erning yuqori ma’lumoti to‘g‘ridan-to‘g‘ri konservativ qarashlarni anglatadi deb hisoblamayapti.
• Rasmiy xizmatlarda ishlovchi ayollar tamg‘adan mutlaqo xoli ekanini ko‘rsatmayapti.
• Probit koeffitsiyentlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri foiz punktlari ekanini da’vo qilmayapti.
• O‘rganilgan barcha ayollar ona deb faraz qilmayapti.
• Turmushga chiqmagan qizlarning parvarish majburiyati yo‘q deb aytmayapti.
• Sanoat ishlari ayollar uchun nomunosib deb da’vo qilmayapti.
• Ayollarning ishlashi oilaviy hayotga zarar yetkazadi deb aytmayapti.
• Siyosiy tavsiyalarning ta’sirini amaliy tajribada sinab ko‘rmayapti.

Kundalik hayot nuqtayi nazaridan ahamiyati

Tadqiqot natijalari ayollarning ishlash qarorini faqatgina bo‘sh ish o‘rinlari soni bilan tushuntirib bo‘lmasligini ko‘rsatadi.

Ayol uchun ishga kirish yoki uni davom ettirish quyidagi savollarga bog‘liqdir:

• Bolalarga kim qaraydi?
• Keksa yoki bemor oila a’zosini kim parvarishlaydi?
• Ishga borish va kelish vaqti maktab yoki bog‘cha soatlariga to‘g‘ri keladimi?
• Er uy ishlarini va parvarish majburiyatlarini bo‘lishadimi?
• Ayol topadigan maosh parvarish va yo‘l xarajatlarini qoplaydimi?
• Oila va ijtimoiy muhit ayolning ishlashini qo‘llab-quvvatlaydimi?
• Ish beruvchi nikoh yoki onalik tufayli kamsitishga yo‘l qo‘yadimi?
• Ish rasmiy, kafolatlangan va uzoq muddatlimi?
• Ayol ishdan bo‘shagach, yana qayta ish topish imkoniyatiga egami?

Shu sababli ayollar bandligini oshirishga qaratilgan siyosat faqat ayollarni ish qidirishga undash bilan cheklanib qolmasdan, ularning qarorlarini o‘rab turgan parvarish, vaqt, ijtimoiy kafolatlar va oila ichidagi munosabatlarni ham hal etishi lozim.

O‘tmish, bugun va kelajak nuqtayi nazaridan ahamiyati

O‘tmishda sanoat ishlarining og‘ir jismoniy tabiati va erkakning yagona boquvchi deb hisoblanishi ishlovchi turmush qurgan ayollarga nisbatan o‘ziga xos tamg‘alarni keltirib chiqargan bo‘lishi mumkin.

Bugungi kunda texnologiya ayrim ishlarning jismoniy og‘irligini kamaytirdi, ayollarning ma’lumot darajasi oshdi va oq yoqali xizmatlar kengaydi. Shunga qaramay, tadqiqot nikoh bilan bog‘liq ayollar bandligi tafovuti barcha sohalarda davom etayotganini ko‘rsatadi.

Kelajakda tadqiq qilinishi zarur bo‘lgan asosiy savol shuki, ushbu tafovutning qaysi qismi:

• Parvarish xizmatlarining yetishmasligidan,
• uy ishlarining noteng taqsimlanishidan,
• erlarning daromadidan,
• ish beruvchilarning kamsitishidan,
• nikoh bozoridagi o‘zaro tanlovdan,
• ayol va erkaklarning shaxsiy xohish va kutilmalaridan,
• ijtimoiy tamg‘a va oilaviy bosimdan

kelib chiqayotganini aniqlashdir.

Tadqiqotning usullari va natijalari

Tadqiqot dizaynining xulosasi

Birinchi bosqich: Ko‘phadli probit modeli

PDF dagi birinchi modelni vektor ko‘rinishida quyidagicha ifodalash mumkin:

\[ P(Y_i=n)=F\left( \beta_0+ \beta_1^n Married_i+ \beta_2^n FreeUnion_i+ \beta_3^n PreviouslyMarried_i+ \mathbf{X}_i'\boldsymbol{\gamma}^n+ \mu_s+\tau_t \right) \]

O‘zgaruvchilarning ma’nosi:

• \(Y_i\): Ayolning bandlik holati.
• \(n\): Qishloq xo‘jaligi, sanoat, norasmiy xizmatlar yoki rasmiy xizmatlar kabi natija toifasi.
• \(F\): Ko‘phadli probit modelidagi ko‘p o‘lchovli normal integral taqsimot funksiyasi.
• \(Married_i\): Ayol rasmiy nikohda bo‘lsa, 1 ga teng.
• \(FreeUnion_i\): Ayol nikohsiz erkin ittifoqda yashasa, 1 ga teng.
• \(PreviouslyMarried_i\): Ayol beva, ajrashgan yoki alohida yashasa, 1 ga teng.
• Turmushga chiqmagan ayollar taqqoslash guruhidir.
• \(\mathbf{X}_i\): Shaxsiy, xonadon va xonadon boshlig‘i nazorat o‘zgaruvchilari.
• \(\mu_s\): Shtat qat’iy effekti (state fixed effect).
• \(\tau_t\): Davr qat’iy effekti (time fixed effect).

Birinchi modeldagi nazorat o‘zgaruvchilari

Birinchi bosqich xulosasi

Muallif keltirgan regressiya natijalarida turmush qurgan ayol koeffitsiyenti barcha to‘rtta sohada ham manfiy va statistik jihatdan ahamiyatlidir.

Bu shuni anglatadiki, modeldagi barcha omillar nazorat qilinganidan keyin ham turmush qurgan ayollarning:

• Qishloq xo‘jaligida,
• sanoatda,
• norasmiy xizmatlarda,
• rasmiy xizmatlarda

ishlash ehtimoli turmushga chiqmagan qizlarnikidan pastdir.

Ikkinchi bosqich: Alohida probit modellari

Ikkinchi bosqichda har bir kasbiy faoliyat uchun alohida model qurilgan:

\[ P(Y_{i,a}=1)= \Phi\left( \beta_0+ \beta_1^a Married_i+ \beta_2^a FreeUnion_i+ \beta_3^a PreviouslyMarried_i+ \mathbf{X}_i'\boldsymbol{\gamma}^a+ \tau_t \right) \]

• \(Y_{i,a}=1\): Inson muayyan \(a\) faoliyatida yoki kasbida ishlayotgan bo‘lsa, 1 ga teng.
• \(Y_{i,a}=0\): Inson ishlamayotgan bo‘lsa, 0 ga teng.
• Boshqa sohalarda ishlayotganlar ushbu modeldan chiqariladi.
• \(\Phi\): Standart normal integral taqsimot funksiyasi.
• \(\beta_1^a\): Turmush qurgan ayol bilan turmushga chiqmagan ayol o‘rtasidagi bog‘liqlik yo‘nalishi.
• Shtat qat’iy effektlari ayrim shtatlarda nol kuzatuv bo‘lgani va model yaqinlashmagani (converge bo‘lmagani) sababli ishlatilmagan.

Ikkinchi modelni talqin qilish chegarasi

Masalan, arxitektura modeli:

• Arxitektor bo‘lib ishlayotgan ayollarni,
• umuman ishlamayotgan ayollar bilan

taqqoslaydi.

O‘qituvchi, shifokor yoki fabrika ishchisi bo‘lib ishlayotgan ayollar bu modeldan chiqariladi. Shu sababli natija “turmush qurgan ayollar boshqa kasblar o‘rniga kamroq arxitekturani tanlaydi” degani emas. U “turmush qurgan ayollarning arxitektor bo‘lib ishlash ehtimoli ishlamaslik holatiga nisbatan turmushga chiqmaganlarnikidan past” degan ma’noni bildiradi.

Ikkinchi bosqichning asosiy xulosasi

Uchinchi bosqich: Erning ma’lumot darajasi

Uchinchi model faqat turmush qurgan yoki doimiy sherigi bilan yashovchi ayollarga tatbiq etilgan:

\[ P(Y_i=n)= F\left( \beta_0+ \beta_g^n HusbandEducation_i+ \mathbf{X}_i'\boldsymbol{\gamma}^n+ \mu_s+\tau_t \right) \]

• \(HusbandEducation_i\): Erning boshlang‘ich yoki pastroq, o‘rta, litsey, texnikum yoki oliy ma’lumotga ega ekanligini ko‘rsatadi.
• Boshlang‘ich yoki pastroq ta’lim taqqoslash guruhidir.
• \(\beta_g^n\): Erning ma’lumot darajasi bilan xotinining muayyan sohada ishlash ehtimoli o‘rtasidagi bog‘liqlikni bildiradi.
• Ayolning yoshi, ma’lumoti, kichik yoshdagi bola, joylashuv, ijtimoiy-iqtisodiy qatlam va xonadon boshlig‘i xususiyatlari nazorat qilinadi.
• Xonadon boshlig‘ining ma’lumoti erning ma’lumoti bilan yuqori korrelyatsiyaga ega bo‘lgani sababli ushbu modeldan chiqarilgan.

Uchinchi bosqich xulosasi

Erning ma’lumoti oshgani sari:

• Xotinning ishlamaslik ehtimoli ortadi.
• Sanoatda ishlash ehtimoli kamayadi.
• Norasmiy xizmatlarda ishlash ehtimoli kamayadi.
• Rasmiy xizmatlarda ishlash ehtimoli biroz oshadi.

Bu ijtimoiy tamg‘a gipotezasining ma’lumotlarga eng ko‘p mos kelgan qismidir. Biroq ijtimoiy tamg‘a, daromad effekti va assortativ nikohni bir-biridan ajratish imkoni bo‘lmagan.

Dalil darajasiga ko‘ra natijalar

Kelgusi tadqiqotlar uchun zarur vazifalar

• Ayni bir ayollarning turmush qurishdan oldingi va keyingi bandligi panel ma’lumotlari orqali kuzatilishi lozim.
• Ayollar va erkaklarga xotinning ishlashiga oid to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarashlar bo‘yicha so‘rovlar o‘tkazilishi kerak.
• Ko‘k va oq yoqali ishlarga nisbatan ijtimoiy qabul darajalari alohida o‘lchanishi lozim.
• Erning aniq daromadi va uning o‘zgarishlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri tahlilga kiritilishi zarur.
• Bolalar soni, ularning aniq yoshlari va parvarish xizmatlaridan foydalanish imkoni batafsil o‘lchanishi kerak.
• Uy ishlari va bepul parvarish uchun sarflangan soatlar modelga qo‘shilishi lozim.
• Ishdan ketish sabablarida nikoh, homiladorlik va parvarish alohida-alohida so‘ralishi kerak.
• Ayollarning ishlash qarorida er bosimi, umumiy tanlov va moddiy majburiyat ajratilishi lozim.
• Ish beruvchilarning turmush qurgan yoki bolali ayollarga nisbatan kamsitishlari o‘rganilishi kerak.
• Ish haqi, ish soatlari, xavfsizlik va martaba o‘sishi ko‘rsatkichlari baholanishi lozim.
• Bolalar bog‘chalari kengaytirilgan hududlarda tabiiy eksperiment yoki siyosiy baholash o‘tkazilishi lozim.
• COVID-19 dan keyingi masofaviy mehnatning oilali ayollar bandligiga ta’siri tadqiq etilishi kerak.
• Shunga o‘xshash tahlillar boshqa o‘rta daromadli davlatlarda ham takrorlanishi zarur.
• Meksikaning umumiy nikoh-bandlik tafovutida istisno ekanligi yoki yo‘qligi aniqlanishi lozim.
• Ko‘p sonli gipotezalarni tekshirish uchun zarur statistik tuzatishlar berilishi kerak.
• To‘liq regressiya jadvallari, kodlar va tanlanma filtrlari yagona takrorlanadigan paketda ochiqlanishi lozim.

Manba va uslubiyot eslatmasi

Yuklangan tadqiqotning to‘liq asl nomi:Is there a social stigma against working wives?

Hujjatdagi bo‘lim ma’lumoti: Chapter One.

Mualliflarning to‘liq ro‘yxati va ketma-ketligi: Isaac Lopez-Moreno. Tadqiqot bir muallif tomonidan yozilgan.

PDF metadata muallifi: Isaac Lopez Moreno Flores.

Hammualliflik yoki teng huquqli birinchi mualliflik: Mavjud emas.

Aloqa yoki mas’ul muallif: Tadqiqot bir muallif tomonidan yozilgan. PDF da alohida “corresponding author” yorlig‘i yo‘q.

Tashkiliy mansublik: University of Manchester, Global Development Institute.

Muallifning PDF da bildirilgan maqomi: Development Economics yo‘nalishi bo‘yicha falsafa doktori (PhD) nomzodi.

PDF ning texnik yaratilgan sanasi: 2026-yil 22-may.

Nashr yili: Asosiy matnda alohida nashr yili berilmagan. Texnik metadata 2026-yilni ko‘rsatadi.

DOI: Yuklangan nusxada DOI mavjud emas.

Jurnal yoki konferensiya: Ko‘rsatilmagan.

Nashriyot yoki platforma: Yuklangan nusxada ko‘rsatilmagan.

Taqriz holati: Taqrizdan o‘tgan yakuniy jurnal yoki konferensiya maqolasi ekani tasdiqlanmagan. Hujjat doktorlik dissertatsiyasining “Chapter One” qismi ko‘rinishidadir.

Bog‘liq avvalgi nusxa: University of Manchester Global Development Institute tomonidan 2024-yilda e’lon qilingan Labour, gender and marriage: the social stigma hypothesis against working wives, GDI Working Paper 2024-075.

Nusxalar farqi: 2024-yilgi ishchi qog‘oz bilan ushbu yuklangan bo‘lim bir xil tadqiqot mavzusiga va asosiy ma’lumotlar tuzilishiga tayanadi. Biroq sarlavha, sahifalar soni, manbalar va ayrim muhokamalar farq qilgani sababli yuklangan 2026-yilgi bo‘limning bibliografik ma’lumotlari 2024-yilgi ishchi qog‘ozdan avtomatik ko‘chirilmasligi lozim.

Sahifalar soni: 23.

Asosiy tasvirlar soni: Oltita: 1.1–1.6-rasmlar.

Asosiy matndagi tenglamalar soni: Uchta ekonometrik model tenglamasi.

Asosiy matndagi to‘liq regressiya jadvallari: Mavjud emas. Matn jadvallar va qo‘shimcha tahlillar uchun onlayn ilovalarga yo‘naltiradi.

Onlayn ilova:Online Appendices – Is there a social stigma against working wives?

Muallifning rasmiy sahifasi:Isaac Lopez Moreno Flores – University of Manchester Research Explorer

Bog‘liq ishchi qog‘ozning rasmiy qaydi:Labour, gender and marriage – Manchester Research Explorer

Ma’lumotlar manbasi: Meksika Milliy kasb va bandlik tadqiqoti, ENOE.

Ma’lumotlar davrlari: 2016-yil 1-chorak, 2017-yil 2-chorak, 2018-yil 3-chorak va 2019-yil 4-chorak.

Tadqiqot dizayni: Aylanma panel tadqiqotidan turli shaxslarni tanlab tuzilgan takroriy ko‘ndalang kesimli tahlil.

Tanlanma hajmi: Asosiy muhokama bo‘limida 500 mingdan ortiq ayol kuzatuvidan so‘z boradi. Model bo‘yicha to‘liq tanlanma hajmlari PDF dagi asosiy jadvallarda keltirilmagan.

Asosiy ekonometrik usullar: Ko‘phadli probit va alohida binar probit modellari.

Asosiy natijaviy o‘zgaruvchilar: Ishlamaslik, qishloq xo‘jaligi, sanoat, norasmiy xizmatlar, rasmiy xizmatlar hamda 18 ta batafsil faoliyat yoki kasb.

Asosiy tushuntiruvchi o‘zgaruvchilar: Oilaviy holat va erning ma’lumot darajasi.

Soha tasnifi: North American Industry Classification System – NAICS.

Kasb tasnifi: Sistema Nacional de Clasificación de Ocupaciones – SINCO.

Sababiyat holati: Tadqiqot kuzatuvlidir. Nikoh, ishlash, er tanlash va parvarish majburiyatlari o‘rtasidagi sababiy yo‘nalish belgilanmagan.

Ijtimoiy tamg‘aning o‘lchanishi: To‘g‘ridan-to‘g‘ri qarashlar o‘lchovi yo‘q. Nazariyaning soha va kasblar taqsimotiga oid kuzatiladigan farazlari sinovdan o‘tkazilgan.

Moliyalashtirish bayonoti: PDF da mavjud emas.

Manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti: PDF da mavjud emas.

Etika qo‘mitasi bayonoti: PDF da mavjud emas. Tadqiqot yangi insoniy intervyular o‘rniga rasmiy xonadonlar tadqiqotining ikkilamchi tahliliga asoslangan.

Sun’iy intellektdan foydalanish bayonoti: PDF da generativ sun’iy intellekt yoki katta til modellaridan foydalanishga oid alohida bayonot yo‘q.

Ushbu o‘zbek tilidagi maqola yuklangan PDF ning to‘liq matni; 13-sahifadagi ayollar va erkaklar soha ehtimollari grafiklari, 15-sahifadagi kasb koeffitsiyentlari grafiklari, 17-sahifadagi erning ma’lumotiga ko‘ra soha ehtimollari grafiklari, uchta ekonometrik tenglama, muhokama, cheklovlar va xulosa bo‘limi o‘rganilib tayyorlangan.

Grafiklardagi bashorat qilingan ehtimollar foizlarga aylantirilib berilgan. Probit koeffitsiyentlari esa foiz punktlari deb talqin qilinmagan; faqatgina bog‘liqlik yo‘nalishi va nisbiy hajmi tushuntirilgan.

Asosiy PDF da mavjud bo‘lmagan to‘liq regressiya natijalari, standart xatolar yoki onlayn ilova jadvallari mustaqil yangi xulosa sifatida qo‘shilmagan.

“Nikoh ayollarning ishlashiga to‘sqinlik qiladi”, “oliy ma’lumotli erlar xotinlarini ishlatmaydi” yoki “Meksikada ijtimoiy tamg‘a yo‘q” degan sababiy va umumlashtiruvchi xulosalar qilinmagan.

Tadqiqotning ishonchli talqini shuki: Meksikada turmush qurgan ayollarning past ishlash ehtimoli faqatgina sanoat va jismoniy mehnat talab qiluvchi ishlargagina xos bo‘lgan ijtimoiy tamg‘a manzarasini ko‘rsatmaydi. Salbiy bog‘liqlik rasmiy xizmatlarga, oq yoqali kasblarga va turli malaka darajasidagi barcha ishlarga ham birdek tarqalgan.