Tadqiqot chaqmoq tufayli yuzaga keladigan o‘tkinchi o‘ta kuchlanishlarga qarshi ishlatiladigan Surge Protective Device (SPD) qurilmalarining asosiy taqsimlash panelidagi joylashuvi himoya samaradorligiga qanday ta'sir qilishini MATLAB asosidagi simulyatsiya orqali o‘rganadi. Asosiy panel ekvivalent R–L–C tarmog‘i, SPD esa metall oksidli varistor (MOV) xususiyatlarini ifodalovchi nochiziqli kuchlanishga bog‘liq element sifatida modellashtirilgan. Himoyasiz holat, panelning kirish tomonidagi SPD, asosiy shinadagi SPD va taqsimlash liniyasidagi SPD taqqoslangan. Manbada cho‘qqi kuchlanishlari mos ravishda 6,00 kV, 2,09 kV, 4,47 kV va 4,68 kV deb berilgan. Tekshirilgan variantlar ichida eng past cho‘qqi kuchlanishi va eng barqaror o‘tkinchi javob SPD kirish tomoniga joylashtirilganda olingan. Natijalar simulyatsiya modeliga tegishli bo‘lib, real obyekt yoki laboratoriya tajribasi bilan tasdiqlanmagan.

Asosiy tadqiqot savoli nima?

Maqola SPD mavjud yoki mavjud emasligini emas, balki uni tizimning qaysi nuqtasiga joylashtirish chaqmoq impulsidan keyingi qoldiq kuchlanishni eng ko‘p kamaytirishini tekshiradi. Mualliflarning tahliliga ko‘ra, SPD impulsning kirish nuqtasiga yaqin joylashganda ortiqcha kuchlanish ichki taqsimlash tarmog‘iga tarqalishidan oldin cheklanishi mumkin.

Model qanday tuzilgan?

Asosiy taqsimlash paneli shinalar, o‘tkazgichlar va ulangan yuklarning o‘tkinchi xususiyatlarini ifodalovchi ekvivalent R–L–C tarmog‘i sifatida modellashtiriladi. Chaqmoq ta'siri tez ko‘tarilish va yuqori cho‘qqi amplitudasiga ega standart impuls sifatida kiritiladi. SPD esa odatiy MOV xususiyatini ifodalovchi nochiziqli elementdir.

Maqolada aniq R, L va C qiymatlari, impuls to‘lqinining to‘liq parametrlari, MOVning batafsil V–I xarakteristikasi yoki yerga ulash impedansi berilmagan. Shu sababli ushbu parametrlar qo‘shimcha ravishda taxmin qilinmagan.

Joylashtirish variantlari

Kirish tomoni konfiguratsiyasi eng past cho‘qqi kuchlanishini bergan. Asosiy shina va taqsimlash liniyasidagi SPD ham himoyasiz holatga nisbatan kuchlanishni kamaytiradi, biroq manbadagi talqinga ko‘ra impuls energiyasining bir qismi SPD cheklashidan oldin tizimga tarqalib ulgurgan.

1-tur va 1-tur + 2-tur koordinatsiyasi

Alohida simulyatsiyada bitta 1-tur SPD kuchlanishni 6 kV dan 3,9 kV gacha kamaytirgani va maqolada bu %36 pasayish deb berilgani ko‘rsatiladi. 1-tur va 2-tur SPDning koordinatsiyalangan sxemasida esa 980 V qoldiq kuchlanish hamda %84,8 pasayish keltirilgan.

Manbada sonli nomuvofiqlik mavjud. Ko‘rsatilgan 6 kV va 3,9 kV qiymatlari bo‘yicha bevosita hisob taxminan %35,0 ni, 6 kV va 0,98 kV bo‘yicha esa taxminan %83,7 ni beradi. Shuning uchun maqoladagi foizlar o‘zgartirilmaydi, ammo ular ko‘rsatilgan kuchlanish qiymatlari bilan to‘liq mos kelmasligi qayd etiladi. Shuningdek, bitta 1-tur SPD uchun 3,9 kV va kirish tomonidagi 1-tur SPD uchun 2,09 kV natijalari orasidagi model farqi batafsil tushuntirilmagan.

Tadqiqot nimani qo‘llab-quvvatlaydi?

Sinovdan o‘tkazilgan to‘rtta holat ichida asosiy panelning kirish tomoniga o‘rnatilgan 1-tur SPD eng past cho‘qqi kuchlanishini beradi. Bu SPDning joylashuvi o‘tkinchi kuchlanish natijalariga sezilarli ta'sir ko‘rsatishini qo‘llab-quvvatlaydi.

Tadqiqot nimani isbotlamaydi?

Natijalar barcha elektr tizimlari uchun universal SPD joylashuvini isbotlamaydi. Real obyekt sinovi, laboratoriya impuls sinovi yoki uzoq muddatli ishonchlilik tekshiruvi keltirilmagan. “Optimal” atamasi faqat ushbu modeldagi taqqoslangan variantlarga nisbatan ishlatilishi kerak.

O‘zbekiston sharoitida qanday talqin qilish kerak?

2,09 kV, 4,47 kV va 4,68 kV qiymatlarini O‘zbekistondagi aniq elektr obyektiga bevosita ko‘chirish mumkin emas. Tarmoq topologiyasi, yerga ulash, o‘tkazgichlar, chaqmoq ta'siri va amalda tanlanadigan SPDning xususiyatlari alohida tekshirilishi kerak. Tadqiqotning asosiy muhandislik xulosasi — SPD joylashuv nuqtasi loyihalashda muhim parametr ekanidir.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Hisoblash usuli

Chaqmoq impulsi R–L–C asosiy panel modeliga kiritilib, turli SPD joylashuvlaridagi kuchlanish javobi vaqt sohasida taqqoslanadi. SPD MOVga xos nochiziqli kuchlanishdan tokka o‘tish xatti-harakatini ifodalaydi.

Asosiy miqdoriy natija

Kirish tomonida cho‘qqi kuchlanishi 2,09 kV bo‘lgan. Asosiy shinada 4,47 kV, taqsimlash liniyasida 4,68 kV va himoyasiz tizimda 6,00 kV qayd etilgan. Shu sababli maqola tekshirilgan holatlar orasida kirish tomonidagi joylashuvni eng samarali variant deb belgilaydi.

Usulning cheklovlari

Chaqmoq impulsining aniq parametrlari, R–L–C qiymatlari, MOVning to‘liq V–I xarakteristikasi, yerga ulash impedansi va hisoblash solverining tafsilotlari berilmagan. Tajriba yoki real tarmoq o‘lchovi bilan validatsiya ham keltirilmagan. Natijalar qiyosiy simulyatsiya doirasida talqin qilinishi kerak.

Manba va Usul Bo‘yicha Izoh

Asl nom: Optimal Placement Analysis of Surge Protective Devices Against Lightning Impulses at Main Distribution Panels Using MATLAB Simulation

Mualliflar: Ovie Ariesta; Abdul Multi; Baskoro Abie Pandowo. Mas'ul muallif: Ovie Ariesta. Teng hissa bayonoti mavjud emas.

Muassasa: Institut Sains dan Teknologi Nasional, Jakarta, Indonesia.

Jurnal: International Journal of Advanced Multidisciplinary, 4(4), January–March 2026, 693–700. Nashr sanasi: 19-fevral 2026.

DOI: 10.38035/ijam.v4i4.1885. PDF sarlavha qismida 10.38035/ijam.v4i4 yozilgan, rasmiy maqola yozuvida esa to‘liq DOI .1885 qo‘shimchasi bilan berilgan.

Manba turi va ekspert baholashi: MATLAB asosidagi muhandislik simulyatsiya tadqiqot maqolasi. Jurnal o‘zini peer-reviewed ilmiy jurnal sifatida ta'riflaydi; alohida hakamlik hisobotlari maqola faylida berilmagan.

Litsenziya: CC BY 4.0.

Moliyalashtirish, ma'lumotlardan foydalanish, manfaatlar to‘qnashuvi va CRediT: Maqolada alohida bayonot topilmadi.

Ilmiy mazmun yuklangan maqolaga asoslanadi. Tashqi tekshiruv faqat bibliografik identifikatsiya uchun ishlatilgan. Natijalar MATLAB simulyatsiyasidir va real obyekt samaradorligining bevosita dalili emas.