Oziq-ovqat xavfsizligi ko‘pincha faqat oshxonadagi pishirish, saqlash va tozalik jarayonlari bilan bog‘lanadi[cite: 5]. Vaholanki, iste’molchining oziq-ovqat bo‘yicha dastlabki muhim qarori do‘konda qabul qilinadi[cite: 5].
Mahsulotning yaroqlilik muddati, qadoq butunligi, sovuqlik zanjirida saqlangani, rastaning tozaligi, mahsulotning hidi, rangi va tashqi ko‘rinishi xarid qaroriga bevosita ta’sir ko‘rsatadi[cite: 5].
Agar iste’molchi do‘konda xavfsiz bo‘lmagan mahsulotni tanlasa, uyda to‘g‘ri pishirish yoki saqlash choralari ko‘rilsa ham, xavf butunlay yo‘qolmasligi mumkin[cite: 5].
Shu sababli xarid paytidagi xatti-harakatlar oziq-ovqat xavfsizligi zanjirining iste’molchiga tegishli ilk bo‘g‘ini hisoblanadi[cite: 5].
Oziq-ovqat orqali yuquvchi kasalliklarning yuki
Tadqiqotning kirish qismida oziq-ovqat infeksiyalari global jamoat salomatligi muammosi ekani qayd etiladi[cite: 5].
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, har yili dunyoda qariyb 600 million kishi sifatsiz oziq-ovqat tufayli kasallanadi va 420 ming kishi vafot etadi[cite: 5]. Ayniqsa, 5 yoshgacha bo‘lgan bolalar ushbu o‘lim holatlaridan ko‘proq jabr ko‘radi[cite: 5].
Malayziyada ham zaharlanish holatlari ortgan: 2022-yilda har 100 ming aholiga 51 ta holat to‘g‘ri kelgan bo‘lib, bu 2021-yildagi 18,4 ko‘rsatkichidan ancha yuqoridir[cite: 5]. Ushbu raqamlar adabiyotlardan keltirilgan asoslardir[cite: 5].
Nima sababdan Y avlodi (milleniallar) tanlandi?
Tadqiqot 1981–1996 yillarda tug‘ilganlarni Y avlodi deb belgilaydi[cite: 5]. Ushbu avlod xonadon xaridlarida asosiy rol o‘ynaydi, ammo tezkor turmush tarzi, ish tig‘izligi, vaqt tanqisligi, tayyor mahsulotlarga moyillik va raqamli ma’lumotlarga bog‘liqlik bilan ajralib turadi[cite: 5].
Bu holat ikki tomonlama ta’sir ko‘rsatadi[cite: 5]:
- Axborotga oson ega bo‘lish[cite: 5],
- Vaqt yetishmasligi sababli xarid paytida ushbu bilimlarga amal qilmaslik[cite: 5].
Tadqiqotning asosiy nuqtasi — bilim va xabardorlik har doim ham real xatti-harakat bilan mos kelavermasligidir[cite: 5].
KAP modeli nima?
KAP (Knowledge, Attitude, Practice) — Bilim, Munosabat va Amaliyot modelidir[cite: 5]:
- Bilim: Mavzu bo‘yicha nimalarni bilishi[cite: 5],
- Munosabat: Qarashlari va baholashi[cite: 5],
- Amaliyot: Real hayotda nima qilishi[cite: 5].
Klassik model qanday kengaytirildi?
Mualliflar modelga yana uchta qo‘shimcha o‘lcham kiritdilar[cite: 5]:
- Idrok (Perception)[cite: 5],
- Xabardorlik (Awareness)[cite: 5],
- Vaqtga sezgirlik (Time sensitivity)[cite: 5].
Idrok
Iste’molchining do‘kon muhiti va mahsulot xavfsizligini qanday talqin qilishi (masalan, rasta tozaligini sifat belgisi deb bilish)[cite: 5].
Xabardorlik
Xavf mavjudligini bilish va xarid paytida buni yodga olish (masalan, muddati o‘tgan mahsulot xastalik chaqirishini anglash)[cite: 5].
Vaqtga sezgirlik
Shoshilinch xarid paytida ham oziq-ovqat xavfsizligi qoidalariga rioya qilinadimi yoki yo‘qligini o‘lchaydi[cite: 5]. Bu modelning eng o‘ziga xos qismidir[cite: 5].
Tadqiqot maqsadi va dizayni
Ushbu pilot tadqiqot butun Y avlodini baholash emas, balki ishlab chiqilgan 42 bandli so‘rovnomaning ishonchliligi va qo‘llashga yaroqliligini tekshirishga qaratilgan psixometrik dastlabki sinovdir[cite: 5].
Tadqiqot miqdoriy, kesmaviy va pilot dizaynga ega[cite: 5]. U Malayziyaning Petaling Jaya shahrida 40 nafar Y avlodi vakillari orasida Google Forms orqali qulaylik tanlanmasi (convenience sampling) asosida o‘tkazilgan[cite: 5].
Ishtirokchilar profili
| Xususiyat | Kategoriya | Soni | Ulushi |
|---|---|---|---|
| Jinsi | Erkak | 10 | 25% |
| Ayol | 30 | 75% | |
| Yoshi | 27–30 | 28 | 70% |
| 31–34 | 9 | 22,5% | |
| 39–42 | 3 | 7,5% | |
| Oilaviy holati | Bo‘ydoq/turmush qurmagan | 33 | 82,5% |
| Farzandsiz oilali | 1 | 2,5% | |
| Farzandli oilali | 6 | 15% |
Ishtirokchilarning 70 foizida oylik daromad 3 000 ringgitdan (RM) past bo‘lgan[cite: 5].
So‘rovnoma tuzilishi
So‘rovnoma 6 ta yo‘nalishda 7 tadan, jami 42 ta banddan iborat bo‘lib, 5 balli Likert shkalasida (1: Mutlaqo qo‘shilmayman — 5: Mutlaqo qo‘shilaman) baholangan[cite: 5]. Ingliz va Bahasa Malaysia tillarida taqdim etilgan[cite: 5].
| Quyi shkala | Bandlar soni | Kronbax alfasi |
|---|---|---|
| Idrok | 7 | 0,844 |
| Xabardorlik | 7 | 0,905 |
| Bilim | 7 | 0,838 |
| Munosabat | 7 | 0,907 |
| Vaqtga sezgirlik | 7 | 0,877 |
| Amaliyot | 7 | 0,847 |
| Jami so‘rovnoma | 42 | 0,965 |
Barcha shkalalarda alfa koeffitsiyenti 0,70 dan yuqori bo‘lib, ichki izchillik juda yuqori deb topilgan[cite: 5]. Barcha bandlarning to‘g‘rilangan band-jami korrelyatsiyasi 0,50 dan oshgani sababli birorta band chiqarib tashlanmagan[cite: 5].
Tanlangan bandlar natijalari
| Yo‘nalish | Band matni | O‘rtacha | Standart og‘ish | Korrelyatsiya |
|---|---|---|---|---|
| Bilim | Yomon hidli go‘sht, parranda va baliq xavfsiz emasligini bilaman[cite: 5]. | 4,72 | 0,605 | 0,674 |
| Amaliyot | Chegirmali tovarlarda yaroqlilik muddatini doim tekshiraman[cite: 5]. | 4,62 | 0,633 | 0,505 |
| Xabardorlik | Muddati o‘tgan mahsulot xastalik chaqirishini anglayman[cite: 5]. | 4,59 | 0,640 | 0,767 |
| Vaqtga sezgirlik | Shoshganda ham xavfsizlik ko‘rsatmalarini o‘qishga ustuvorlik beraman[cite: 5]. | 4,41 | 0,710 | 0,737 |
| Munosabat | Sotib olishdan oldin qadoq butunligini tekshiraman[cite: 5]. | 4,56 | 0,552 | 0,712 |
| Idrok | Rasta tozaligi oziq-ovqat xavfsizligini aks ettiradi deb ishonaman[cite: 5]. | 4,45 | 0,627 | 0,697 |
O‘rtacha ballar 4,41–4,72 oralig‘ida bo‘lib, qatnashuvchilar xavfsiz xatti-harakatlarga yuqori darajada moyillik bildirganlar[cite: 5]. Biroq bu subyektiv baholash bo‘lib, real do‘kondagi xatti-harakat kuzatilmagan[cite: 5].
Cheklovlar va kelgusi tadqiqotlar
Tadqiqotning cheklovlari: tanlanma hajmi juda kichik (40 kishi), asosan ayollar va bo‘ydoqlardan iborat, qulaylik tanlanmasi qo‘llanilgan, faqat bitta shahar bilan cheklangan, faktor tahlili o‘tkazilmagan va do‘kondagi real xaridlar kuzatilmagan[cite: 5].
Kelgusida butun Malayziya va ASEAN bo‘ylab kengroq guruhlarda faktor tahlili va sifat usullarini qo‘llagan holda keng miqyosli tadqiqotlar o‘tkazish tavsiya etiladi[cite: 5].
Tadqiqot uslubi va natijalari
| Parametr | Natija |
|---|---|
| Tanlanma hajmi | 40 nafar Y avlodi vakili[cite: 5] |
| Ayollar ulushi | 75%[cite: 5] |
| 27–30 yosh oralig‘i | 70%[cite: 5] |
| Jami bandlar | 42 ta (har bir 6 ta shkalada 7 tadan)[cite: 5] |
| Shkalalar alfa diapazoni | 0,838 – 0,907[cite: 5] |
| Jami so‘rovnoma alfasi | 0,965[cite: 5] |
| Band-jami korrelyatsiyasi | Barchasi > 0,50[cite: 5] |
| Chiqarilgan bandlar | Mavjud emas (barchasi saqlab qolindi)[cite: 5] |
Manba va uslubiy izoh
Ushbu sharh Salasia Baxrin (Salasiah Bahrin), Nur Amira Sofea (Nur Ameera Sofea), Norhidaya Azman (Norhidayah Azman), Nur Shafiqa Kapeli (Nur Shafiqa Kapeli), Iliya Dayana binti Mohamed Izvan (Iylia Dayana binti Mohamed Izwan) va Umadevi Arumugam (Umadevi Arumugam) tomonidan tayyorlangan “Measuring Food Safety Knowledge, Attitudes, and Practices During Shopping: A Pilot Study Among Urban Millennials” nomli maqolaga asoslangan[cite: 5].
Hujjatda jurnal nomi yoki DOI mavjud emas, u dastlabki pilot tadqiqot maqolasi sifatida baholanishi lozim[cite: 5]. Taqdim etilgan natijalar butun aholiga umumlashtirilmaydi, faqat o‘lchov vositasining ishonchliligini aks ettiradi[cite: 5].
Izoh qoldiring
E-pochta manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy maydonlar * bilan belgilangan