Qida təhlükəsizliyi çoğu zaman yalnız mutfakta yapılan pişirme, saklama və temizlik işlemleriyle ilişkiləndirilir. Oysa istehlakçınin gıdayla ilgili ilk vacib kararlarından biri markette vərilir.

Bir ürünün son istifadə tarixi, qablaşdırma bütünlüğü, soyuq zəncirde tutulup tutulmadığı, rafın temizliği, ürünün kokusu, rengi və fiziksel görünümü satın alma kararını etkiləyebilir.

Istehlakçı markette güvənsiz bir ürün seçtiğinde, evde doğru saklama vəya doğru pişirme yapılsa bilə risk tamamen ortadan kalkmayabilir.

Bu səbəbdən alışvəriş sırasındaki davranışlar, qida təhlükəsizliyi zincirinin ilk istehlakçı basamağı olaraq değerlendiriləbilir.

Gıda Kaynaklı Xəstəlikların Halk Sağlığı Yükü

Tədqiqatın giriş bölümünde qida mənşəli xəstəlikların dünya ümumiinde vacib bir ictimai sağlamlıq sorunu olduğu vurgulanmaktadır.

Araşdırmacılar Dünya Sağlık Örgütü vərilərine dayanarak her yıl təxminən 600 milyon şəxsin kontamine gıda tüketimi nedeniyle hastalandığını, təxminən 420 bin şəxsin yaşamını kaybettiğini və kaybedilən sağlıklı yaşam yıllarının vacib düzeyde olduğunu aktarmaktadır.

Tədqiqatda ayrıca beş yaş altındaki çocukların qida mənşəli xəstəliklara bağlı ölüm yükünden nisbəttısız biçimde etkiləndiği belirtilmektedir.

Malezya açısından da gıda zehirlenmesi olaylarının son illarda arttığı ifade edilmiştir. Araşdırmacılar, Sağlık Bakanlığı vərilərine dayanarak 2022 yılında gıda zehirlenmesi olaylarının 100 bin kişide 51’e yükseldiğini, bu değerin 2021’deki 18,4 seviyesinin oldukça üzerinde olduğunu aktarmaktadır.

Bu vərilər tədqiqatın birbaşa pilot nümunəinden üretilmemiş, araşdırmanın ictimai sağlamlıq gerekçesini oluşturmak amacıyla literatürden alınmıştır.

Y Kuşağı Neden Özel Olaraq İncelendi?

Tədqiqat, 1981 ilə 1996 yılları arasında doğan fərdleri Y nəsli vəya milənyum kuşağı olaraq tanımlamaktadır.

Araşdırmacılara görə bu kuşak, birçox hanede gıda alışvərişi kararlarında giderek daha fazla rol oynamaktadır. Aynı zamanda hızlı yaşam tarzı, iş yoğunluğu, zaman baskısı, hazır vəya işlenmiş gıda tüketimi və dijital bilgi kaynaklarına yüksək bağımlılık gibi xüsusilər taşımaktadır.

Bu xüsusilər qida təhlükəsizliyi açısından iki yönlü bir cədvəl oluşturabilir:

• Dijital platformlar sayesinde qida təhlükəsizliyi bilgilərine daha kolay erişim,
• Zaman baskısı nedeniyle bu bilgilərin alışvəriş sırasında tutarlı biçimde uygulanmaması.

Tədqiqatın vacib çıkış noktalarından biri, fərqindəlik ilə gerçek davranış arasında her zaman birbaşa bir uyum bulunmamasıdır.

KAP Modeli Nedir?

KAP, İngilizce Knowledge, Attitude and Practice sözcüklerinin baş harflerinden oluşur və Türkçede Bilik-Münasibət-Tətbiq modeli olaraq ifade edilir.

Bu yaklaşım sağlık davranışlarını üç əsas aşamada değerlendirir:

• Bilik: Şəxsin belirli bir sağlık konusu hakkında ne bildiği,
• Münasibət: Şəxsin konuya ilişkin inançları, değerlendirmeleri və eğilimleri,
• Tətbiq: Şəxsin gerçek yaşamda ne yaptığı.

Qida təhlükəsizliyi bağlamında bilgi, örneğin çiğ et ilə hazır tüketilən gıdaların birbirinden ayrı tutulması gerektiğini bilmek ola bilər.

Münasibət, qida təhlükəsizliyini alışvərişte vacib görmeyi ifade edebilir.

Tətbiq ise ürünün son istifadə tarixini gerçekten kontrol etmek vəya hasarlı qablaşdırmalı ürünü satın almamak gibi davranışları kapsar.

Bu Tədqiqat Klasik KAP Modelini Nasıl Genişletti?

Araşdırmacılar yalnız bilgi, tutum və uygulamayı ölçmekle yetinmemiştir. Ölçeğe üç ek yapı daha dahil edilmiştir:

• Qavrayış,
• Fərqindəlik,
• Zaman həssaslığı.

Bu genişletme, alışvəriş davranışının yalnız bilgiyle açıklanamayacağı düşüncesine dayanmaktadır.

Qavrayış

Qavrayış, istehlakçınin market ortamını və ürünlerin güvənliğini nasıl yorumladığını ifade eder.

Örneğin market raflarının temizliğini qida təhlükəsizliyinin göstergesi olaraq görmek bir qavrayış maddesidir.

Fərqindəlik

Fərqindəlik, istehlakçınin belirli bir riskin varlığını bilmesi və bu riski alışvəriş sırasında hatırlamasıyla əlaqəlidir.

Son istifadə tarixi geçmiş ürünlerin hastalığa yol açabiləceğinin farkında olmak bu boyuta örnektir.

Zaman Duyarlılığı

Zaman həssaslığı, şəxsin aceleyle alışvəriş yaptığı durumlarda bilə qida təhlükəsizliyi bilgilərini uygulayıp uygulamadığını değerlendirmektedir.

Bu boyut, tədqiqatın en özgün yönlerinden biridir. Çünkü kentli istehlakçıler qida təhlükəsizliyini vacib bulsalar bilə zaman baskısı altında etiket okumayı, qablaşdırmaı incelemeyi vəya saklama talimatlarını kontrol etmeyi atlayabilir.

Araşdırmanın Əsas Amacı

Bu pilot tədqiqatın amacı Malezya’daki Y nəslinın qida təhlükəsizliyi düzeyini kesin olaraq ölçmek deyildir.

Asıl amaç, geliştirilən anketin şu sorulara yanıt vərecek kadar güvənilir olup olmadığını test etmektir:

• Maddeler aynı yapıyı tutarlı biçimde ölçüyor mu?
• Iştirakçılar soruları anlayabiliyor mu?
• Anketin çevrim içi tasarımı kullanılabilir mi?
• Her bir madde ait olduğu alt ölçeğe katkı sağlıyor mu?
• Böyük ölçekli araşdırmaya geçmeden önce hangi değişiklikler yapılmalı?

Bu səbəbdən tədqiqat, davranış epidemiyolojisinden çox ölçek geliştirme və psikometrik ön test niteliğindedir.

Araşdırma Tasarımı

Tədqiqatda nicel, kəsikli və pilot araşdırma tasarımı kullanılmıştır.

Kəsikli tasarım, vərilərin tek bir zaman diliminde toplanması anlamına gelir. Iştirakçıların zaman üçündeki davranış değişimleri izlenmemiştir.

Pilot tədqiqat ise asıl araşdırmadan önce ölçüm aracının kiçik bir nümunə üzerinde denenmesini ifade eder.

Pilot araşdırmalar xüsusilə şu nedenlerle yapılır:

• Anlaşılmayan soruları belirlemek,
• Tekrarlayan vəya zayıf maddeleri tespit etmek,
• Ölçek güvənirliğini değerlendirmek,
• Anket süresini və kullanım kolaylığını ölçmek,
• Böyük araşdırmada karşılaşılabiləcek sorunları önceden görmek.

Araşdırma Nerede və Kimlerle Yapıldı?

Tədqiqat Malezya’nın Selangor eyaletindeki Petaling Jaya kentinde yürütülmüştür.

Pilot araşdırmaya 40 kişi katılmıştır.

Katılım ölçütleri şunlardır:

• Malezya vatandaşı olmak,
• 1981–1996 yılları arasında doğmuş olmak,
• Hane üçün market alış-vərişinden sorumlu olmak,
• Petaling Jaya’da yaşamak.

Iştirakçılar kolayda nümunəe yöntemiyle seçilmiştir. Anket Google Forms üzərindən dağıtılmış və bağlantı süpermarket vəya hipermarketlerle əlaqəli sosyal medya kanalları üzərindən paylaşılmıştır.

Kolayda Nümunəe Ne Anlama Gelir?

Kolayda nümunəe, araşdırmacının erişebildiği və katılmaya gönüllü kişiləri tədqiqatya dahil ettiği olasılıksız nümunəe yöntemidir.

Bu yöntem pilot tədqiqatlar üçün hızlı və pratik ola bilər. Ancak toplumun her kesiminin eşit seçilme şansı yoktur.

Örneğin çevrim içi ankete ulaşan, sosyal medya kullanan və market alış-vərişiyle ilgilənen fərdler, Malezya’daki tüm Y nəslinı temsil etmeyebilir.

Iştirakçıların Demoqrafik Profili

Nümunə kadınların, genç Y nəsli iştirakçıların və bekâr fərdlerin ağırlıkta olduğu bir yapıya sahiptir.

Bu dağılım pilot tədqiqat açısından sorun olmak zorunda deyildir. Ancak ölçeğin daha sonra erkekler, daha iləri yaştaki Y nəsli üyeleri, çocuklu ailəler və kırsal istehlakçıler üzerinde de test edilmesi gerekir.

Təhsil, Meslek və Gelir Dağılımı

Iştirakçıların %70’inin aylık gelirinin 3.000 Malezya ringgitinden aşağı olması, nümunəin ekonomik açıdan da belirli bir grupta yoğunlaştığını göstərir.

Bu durum indirimli ürün satın alma, fiyat və qida təhlükəsizliyi arasında nasıl seçim yapıldığı açısından gelecekte vacib ola bilər. Ancak pilot tədqiqat bu ilişkiləri test etmemiştir.

Anket Nasıl Geliştirildi?

Anket daha önceki araşdırmalarda kullanılan doğrulanmış maddeler əsas alınarak geliştirilmiş və uzman değerlendirmesiyle gözden geçirilmiştir.

Toplam 42 madde bulunmaktadır.

Her madde şu beşli Likert ölçeğiyle yanıtlanmıştır:

• 1: Kesinlikle katılmıyorum,
• 2: Katılmıyorum,
• 3: Kararsızım,
• 4: Katılıyorum,
• 5: Kesinlikle katılıyorum.

Anket İngilizce və Bahasa Malaysia dillerinde hazırlanmıştır.

İki Dilli Anket Neden Vacibdir?

İki dilli anket kullanımı iştirakçıların soruları kendi dil tercihleriyle anlamasını kolaylaştırabilir.

Ancak iki fərqli dilde kullanılan ölçeklerde yalnız birbaşa çeviri yapmak yeterli deyildir. Kavramların iki dilde de aynı anlamı taşıması gerekir.

Tədqiqatda uzman değerlendirmesi və hedef iştirakçılarla ön test yapıldığı bildirilmişdir. Ancak iləri-geri çeviri süreci vəya iki dil sürümü arasındaki ölçüm eşdeğerliği ayrıntılı olaraq vərilmemiştir.

Cronbach Alfa Nedir?

Cronbach alfa, bir ölçeğin iç tutarlılığını değerlendirmek üçün kullanılan statistik göstergelerden biridir.

Kavramsal olaraq şu soruya yanıt arar:

Aynı yapıyı ölçmesi beklenen maddeler birbirleriyle ne kadar uyumlu yanıtlanıyor?

Cronbach alfa ümumi biçimiyle şu şəkilde gösteriləbilir:

\[ \alpha = \frac{k}{k-1}\left(1-\frac{\sum_{i=1}^{k}\sigma_i^2}{\sigma_T^2}\right) \]

Bu formül araşdırmada açık biçimde vərilmemiştir; burada yöntemi açıklamak amacıyla ümumi statistik arka plan olaraq sunulmuştur.

Formülde:

• \(k\), ölçekteki madde sayısını,
• \(\sigma_i^2\), her bir maddenin varyansını,
• \(\sigma_T^2\), toplam ölçek puanının varyansını temsil eder.

Alfa değeri yükseldikçe maddelerin birlikte hareket ettiği düşünülür. Ancak çox yüksək alfa değeri her zaman ölçeğin kusursuz olduğu mənasına gəlmir. Maddelerin birbirine aşırı benzer vəya tekrarlayıcı olması da alfa değerini yükseltebilir.

Alt Boyutların Güvənirlik Nəticələrı

En yüksək alt boyut güvənirliği tutum ölçeğinde 0,907, en aşağı değer ise bilgi ölçeğinde 0,838 olaraq hesablanmışdır.

Tüm değerler araşdırmacıların kabul ettiği 0,70 sınırının üzerindedir.

0,965 Alfa Değeri Nasıl Yorumlanmalı?

Ölçeğin tamamı üçün 0,965 gibi çox yüksək bir alfa değeri, 42 maddenin birlikte oldukça tutarlı yanıtlandığını göstərir.

Ancak bu nəticə tek başına şu noktaları sübut etmir:

• Ölçeğin gerçekten altı ayrı yapıyı ölçtüğü,
• Iştirakçıların gerçek davranışlarını doğru yansıttığı,
• Ölçeğin fərqli bölgelerde aynı biçimde çalışacağı,
• Tüm maddelerin birbirinden yeterince fərqli olduğu.

Bunları göstermek üçün faktör analizi, ölçüt geçerliliği, test-tekrar test güvənirliği və gerçek davranış gözlemleri gerekir.

Madde-Toplam Korelasyonu Nedir?

Düzeltilmiş maddə-cəm korrelyasiyası, bir maddenin kendi alt ölçeğinin geri kalanıyla ne kadar uyumlu olduğunu gösterir.

Bir madde yüksək korelasyon gösteriyorsa, o maddeyle alt ölçeğin toplam yapısı arasında güçlü bir ilişki olduğu düşünülür.

Tədqiqatda incelenen tüm maddelerin düzeltilmiş maddə-cəm korrelyasiyasınun 0,50’nin üzerinde olduğu bildirilmişdir.

Bu səbəbdən araşdırmacılar hiçbir maddeyi çıkarmamıştır.

Seçilmiş Maddelerin Nəticələrı

Beşli ölçekte ortalamaların 4,41 ilə 4,72 arasında değişmesi, iştirakçıların bu güvənli davranışlara güçlü biçimde katıldığını göstərir.

Iştirakçılar Hangi Davranışlarda Güçlü Görünüyor?

Tədqiqatın seçilmiş madde nəticələrına görə iştirakçılar xüsusilə şu davranışlarda yüksək puan bildirmiştir:

• Kötü kokan çiğ et və balığın tüketilmemesi gerektiğini bilmek,
• İndirimli ürünlerde son istifadə tarixini kontrol etmek,
• Son istifadə tarixi geçmiş gıdaların hastalığa yol açabiləceğinin farkında olmak,
• Qablaşdırma hasarını incelemek,
• Aceleyle alışvəriş yaparken bilə güvənlik bilgilərini okumak,
• Raf temizliğini qida təhlükəsizliyiyle ilişkiləndirmek.

Ancak bu maddeler öz-bildirime dayanmaktadır. Iştirakçıların gerçekten her alışvərişte bu davranışları gösterip göstermediği gözlemlenmemiştir.

Negatif Çarpıklık Ne Anlama Geliyor?

Seçilmiş maddelerin çarpıklık değerleri negatiftir. Bu, yanıtların yüksək puanlarda, yani “katılıyorum” və “kesinlikle katılıyorum” seçeneklerinde yoğunlaştığını gösterir.

Örneğin kötü kokulu et maddesinde çarpıklık -0,825’tir. Bu nəticə çoğu iştirakçının ifadeye güçlü biçimde katıldığını düşündürür.

Ancak yanıtların yüksək puanlarda aşırı yoğunlaşması, ölçeğin fərqli bilgi və davranış düzeylerini ayırt etme gücünü azaltabilir. Bu durum tavan etkisi olaraq adlandırılabilir.

Tədqiqat, çarpıklık değerlerinin kabul ediləbilir aralıkta olduğunu belirtmiş; ancak tavan etkisini ayrıca analiz etmemiştir.

“Madde Silinirse Alfa” Değerleri

Tədqiqatda her seçilmiş madde üçün, madde ölçekten çıkarıldığında Cronbach alfa değerinin ne olacağı da hesablanmışdır.

Bu değerler 0,812 ilə 0,853 arasında değişmiştir.

Bir madde çıkarıldığında alt ölçek güvənirliği belirgin biçimde yükselmiyorsa, o maddenin ölçek üçünde kalması desteklenebilir.

Araşdırmacılar hiçbir maddenin çıkarılmasının gerekli olmadığını belirtmiştir.

İçerik və Görünüş Geçerliliği

Tədqiqatda ölçeğin içerik geçerliliği uzman değerlendirmesiyle incelenmiştir.

Görünüş geçerliliği üçün ise hedef gruptaki iştirakçılardan soruların açıklığı, anketin düzeni və çevrim içi kullanım kolaylığı hakkında geri bildirim alınmıştır.

Iştirakçılar matris biçimindeki düzeni tercih etmiştir. Bu düzende birden fazla madde aynı cədvəldə gösterilmiş və yanıt seçenekleri satır vəya sütunlar halinde sunulmuştur.

Araşdırmacılar bu geri bildirim doğrultusunda:

• Görsel düzeni değiştirmiş,
• Gezinmeyi kolaylaştırmış,
• Bazı teknik ifadeleri sadeleştirmiş,
• Yerel kültürel bağlama uygunluğu artırmaya çalışmıştır.

Neden Hiçbir Madde Çıkarılmadı?

Tüm maddelerin düzeltilmiş madde-toplam korelasyonları 0,50’nin üzerinde tapılmışdır.

Ayrıca hiçbir maddenin çıkarılması alt ölçek güvənirliğinde belirgin bir artım sağlamamıştır.

Bu səbəbdən pilot tədqiqat sonunda 42 maddenin tamamı korunmuştur.

Bununla yanaşı daha böyük nümunəde faktör analizi yapıldığında bazı maddelerin aynı faktörde toplanmaması vəya birbirini tekrar etmesi mümkündür.

Zaman Duyarlılığı Boyutu Neden Vacib?

Tədqiqatın ayırt edici yönlerinden biri zaman həssaslığı boyutudur.

Modern market alış-vərişi çoğu zaman hızlı karar vərmeyi gerektirir. Istehlakçı:

• İşe yetişiyor ola bilər,
• Kalabalık mağazada alışvəriş yapıyor ola bilər,
• Uzun etiketleri okumak istemeyebilir,
• İndirim baskısıyla hızlı karar vərebilir,
• Çevrim içi alışvərişte ürün bilgilərini atlayabilir.

Bu koşullarda bilgi sahibi olmak ilə bilgiyi kullanmak arasında fark oluşabilir.

Bir kişi son istifadə tarixini kontrol etmesi gerektiğini bilir; ancak acele ettiğinde bunu yapmayabilir.

Bu səbəbdən zaman həssaslığı, bilgi-tutum-uygulama zincirindeki davranışsal kopuşu daha iyi anlamaya yardımcı ola bilər.

Raf Temizliği Gıda Güvənliğini Gerçekten Gösterir mi?

Iştirakçılar raf temizliğini qida təhlükəsizliyiyle ilişkiləndiren ifadeye yüksək düzeyde katılmıştır.

Rafların və mağaza ortamının temizliği istehlakçıde güvən oluşturabilir. Ancak görsel temizlik, ürünün mikrobiyolojik vəya kimyasal olaraq güvənli olduğunu tek başına sübut etmir.

Soyuq zəncirin korunması, depolama sıcaklığı, üretim koşulları, qablaşdırma bütünlüğü və ürünün geçmişi görsel temizlikten bağımsız ola bilər.

Bu səbəbdən qavrayış boyutu, istehlakçılerin hangi yüzeysel göstergeleri güvənlik işareti olaraq kullandığını anlamak açısından vacibdir.

Qablaşdırma Hasarı Neden Vacibdir?

Hasarlı qablaşdırma, ürünün ətraf mühitlə bağlı etkilərden korunmasını azaltabilir. Şişmiş, delinmiş, açılmış vəya sızdıran qablaşdırmalar kontaminasyon vəya bozulma riski taşıyabilir.

Tədqiqatda qablaşdırma hasarını kontrol etme maddesinin ortalaması 4,56’dır.

Bu nəticə iştirakçıların qablaşdırma bütünlüğünü vacib bir güvənlik göstergesi olaraq gördüğünü göstərir.

İndirimli Ürünlerde Son Kullanma Tarihi

İndirimli ürünler son istifadə tarixine yaklaşmış ola bilər. Bu səbəbdən fiyat avantajı ilə güvənlik kontrolü birlikte değerlendirilmelidir.

Iştirakçıların “İndirimli ürün satın alırken son istifadə tarixini her zaman kontrol ederim” maddesine vərdikleri ortalama puan 4,62’dir.

Bu oldukça yüksək bir değerdir. Ancak gelir düzeyi aşağı iştirakçıların çoğunlukta olması nedeniyle, gelecekte fiyat baskısının gerçek satın alma davranışını nasıl etkilədiği ayrıca incelenebilir.

Gıda Güvənliği Biliksi ilə Gerçek Davranış Aynı Şey Deyildir

Tədqiqatın literatür bölümünde vurgulanan əsas sorunlardan biri, yüksək bilgi və farkındalığın her zaman güvənli davranışa dönüşmemesidir.

Bu farkın olası nedenleri şunlardır:

• Zaman baskısı,
• Yanlış güvən duygusu,
• Markalı ürünlerin otomatik olaraq güvənli görülmesi,
• Etiketlerin anlaşılmaması,
• Fiyat önceliği,
• Alışkanlıklar,
• Sosyal medya kaynaklı yanlış bilgi,
• Market ortamına duyulan aşırı güvən.

Pilot tədqiqat bu səbəbdənr arasındaki ilişkiləri test etmemiştir. Bu amaç, gelecekte yapılacak geniş ölçekli araşdırmaya bırakılmıştır.

Tədqiqatın Güçlü Yönleri

• Klasik KAP modelini qavrayış, fərqindəlik və zaman həssaslığıyla genişletmiştir.
• 42 maddelik kapsamlı bir ölçüm aracı geliştirilmiştir.
• Altı alt boyutun her biri üçün ayrı güvənirlik analizi yapılmıştır.
• Madde-toplam korelasyonları incelenmiştir.
• Anket iki dilde hazırlanmıştır.
• Uzman değerlendirmesi və hedef kullanıcı geri bildirimi kullanılmıştır.
• Çevrim içi anket düzeni pilot nəticələra görə iyiləştirilmiştir.
• Zaman baskısını ölçen ayrı bir boyut geliştirilmiştir.

Tədqiqatın Məhdudiyyətları

1. Nümunə yalnız 40 kişidir

Bu böyüklük, ölçek güvənirliği hakkında ilk bilgi sağlayabilir; ancak faktör yapısını güvənilir biçimde test etmek üçün yeterli deyildir.

2. Kolayda nümunəe kullanılmıştır

Iştirakçılar rastgele seçilmemiştir. Bu səbəbdən nəticələr toplumun tamamını temsil etmez.

3. Nümunə demoqrafik olaraq dengesizdir

Iştirakçıların %75’i kadın, %70’i 27–30 yaşında və %82,5’i bekârdır.

4. Coğrafi kapsam dardır

Araşdırma yalnız Petaling Jaya’da yürütülmüştür. Kırsal, yarı-kentsel və başka eyaletlerde yaşayan Y nəsli fərdleri dahil edilmemiştir.

5. Öz-bildirim yanlılığı vardır

Iştirakçılar gerçekte yaptıklarından daha güvənli davranışlar bildirmiş ola bilər.

6. Gerçek alışvəriş davranışı gözlemlenmemiştir

Market içi gözlem, fiş analizi, ürün seçimi vəya deneysel alışvəriş senaryosu kullanılmamıştır.

7. Faktör analizi yapılmamıştır

Ölçeğin gerçekten altı ayrı yapıyı ölçüp ölçmediği doğrulanmamıştır.

8. Test-tekrar test güvənirliği vərilmemiştir

Aynı kişilərin fərqli zamanlarda benzer puan alıp almadığı değerlendirilmemiştir.

9. Çox yüksək alfa değeri madde tekrarına işaret edebilir

0,965 gibi yüksək bir alfa güçlü iç tutarlılık gösterebilir; ancak bazı maddelerin birbirine çox benzer olması ihtimali de incelenmelidir.

10. Tavan etkisi olasılığı vardır

Seçilmiş maddelerin ortalamaları çox yüksəktir. Bu durum ölçeğin fərqli risk düzeylerini ayırt etmesini zorlaştırabilir.

Psikometrik Olaraq “Geçerli” Demek İçin Ne Eksik?

Tədqiqat ölçeği psikometrik olaraq uygun olaraq tanımlamaktadır. Ancak kapsamlı psikometrik doğrulama üçün yalnız Cronbach alfa yeterli deyildir.

Gelecekte şu analizlerin yapılması gerekir:

• Keşfedici faktör analizi,
• Doğrulayıcı faktör analizi,
• Yakınsak keçərlilik,
• Ayırt edici keçərlilik,
• Ölçüt geçerliliği,
• Test-tekrar test güvənirliği,
• Fərqli gruplarda ölçüm değişmezliği,
• Gerçek davranışla karşılaştırma.

Faktör Analizi Neden Gerekli?

Araşdırmacılar maddeleri altı başlık altında tasarlamıştır. Ancak maddelerin gerçekten bu altı boyutta toplandığını göstermek üçün faktör analizi gerekir.

Örneğin iştirakçılar “qablaşdırma kontrolü” maddesini tutum deyil uygulama olaraq qavrayışlayabilir. Benzer biçimde “raf temizliği” maddesi qavrayış ilə fərqindəlik arasında yer alabilir.

Faktör analizi, maddelerin iştirakçı yanıtlarına görə hangi yapılar altında toplandığını gösterir.

Gelecekteki Böyük Tədqiqat Nasıl Olmalı?

Araşdırmacılar daha böyük və çeşitli bir nümunə önermektedir.

Geniş ölçekli tədqiqat şu grupları kapsayabilir:

• Malezya’nın fərqli eyaletleri,
• Kırsal, yarı-kentsel və kentsel bölgeler,
• Fərqli gelir düzeyleri,
• Kadın və erkeklerin dengeli dağılımı,
• Y nəslinın fərqli yaş alt grupları,
• Çocuklu və çocuksuz haneler,
• Fərqli təhsil düzeyleri.

Karma Yöntem Yaklaşımı Neden Öneriliyor?

Anketler davranışın ne kadar yaygın olduğunu gösterebilir; ancak insanların neden belirli tercihler yaptığını her zaman açıklayamaz.

Bu səbəbdən araşdırmacılar iləride görüşme vəya odak grup gibi nitel yöntemlerin eklenmesini önermektedir.

Nitel araşdırmalar şu sorulara yanıt sağlayabilir:

• Istehlakçıler neden indirimli ürünü riskli olsa bilə satın alıyor?
• Hangi etiketler anlaşılmıyor?
• Zaman baskısı hangi kontrollerin atlanmasına yol açıyor?
• Markaya güvən qida təhlükəsizliyi değerlendirmesini nasıl etkiliyor?
• Sosyal medya yanlış bilgiləri satın alma kararlarını değiştiriyor mu?

Senaryo Əsasli Soruların Katkısı

Araşdırmacılar gelecekte gerçek yaşam kararlarını daha iyi ölçmek üçün senaryo əsasli sorular kullanılabiləceğini belirtmektedir.

Örneğin iştirakçıya şu tür durumlar sunulabilir:

• Son istifadə tarixine bir gün kalmış indirimli yoğurt,
• Qablaşdırmaında kiçik bir ezik bulunan konservə,
• Soğuk dolap dışında bekleyen dondurulmuş ürün,
• Etiketi eksik fakat markası tanınan gıda,
• Acele alışvəriş sırasında okunması uzun bir güvənlik talimatı.

Bu tür sorular, yalnız “ne yapılması gerektiğini biliyorum” yanıtından daha gerçekçi davranış vərisi sağlayabilir.

ASEAN Ölkəlerine Uyarlanabilir mi?

Tədqiqatda ölçeğin gelecekte diğer Güneydoğu Asya ölkəlerine uyarlanabiləceği belirtilmektedir.

ASEAN ölkəleri arasında benzer gıda sistemleri, kentleşme eğilimleri və istehlakçı profilleri bulunabilir.

Ancak birbaşa çeviri yeterli deyildir. Her ölkəde:

• Yerel gıda alışkanlıkları,
• Etiketleme düzenlemeleri,
• Market yapısı,
• Qida təhlükəsizliyi denetimi,
• Dil və kültürel qavrayışlar,
• Gelir və alışvəriş davranışı

yeniden değerlendirilmelidir.

Halk Sağlığı Açısından Ne Anlama Geliyor?

Doğrulanmış bir ölçüm aracı, ictimai sağlamlıq kurumlarının hangi davranış alanında sorun bulunduğunu belirlemesine yardımcı ola bilər.

Örneğin:

• Bilik yüksək fakat uygulama aşağıse davranışsal müdahale gerekebilir.
• Fərqindəlik aşağıse təhsil kampanyası gerekebilir.
• Zaman həssaslığı aşağıse etiketler sadeleştiriləbilir.
• Qavrayış yanlış yönlendiriyorsa risk ilətişimi geliştiriləbilir.
• Qablaşdırma kontrolü aşağıse market içi uyarılar kullanılabilir.

Bu səbəbdən ölçek yalnız akademik ölçüm aracı deyil, müdahale tasarımı üçün de kullanılabilir.

Ümumi Nəticə

Petaling Jaya’da 40 Y nəsli iştirakçıyla yürütülen bu pilot tədqiqat, market alış-vərişi sırasında qida təhlükəsizliyi davranışlarını değerlendirmek üzere geliştirilən 42 maddelik ölçeğin yüksək iç tutarlılık gösterdiğini ortaya koymuştur.

Qavrayış, fərqindəlik, bilgi, tutum, zaman həssaslığı və uygulama alt ölçeklerinin tamamında Cronbach alfa değerleri 0,838’in üzerindedir. Ölçeğin tamamı üçün alfa değeri 0,965’tir.

Iştirakçılar son istifadə tarixini kontrol etme, hasarlı qablaşdırmadan kaçınma, kötü kokulu çiğ ürünleri riskli görme və acele sırasında bilə güvənlik bilgilərini okuma gibi davranışlara yüksək düzeyde katılmıştır.

Ancak araşdırma, Malezya’daki Y nəslinın qida təhlükəsizliyi düzeyi hakkında kesin nəticə vərmemektedir. Nümunə kiçik, kadın ağırlıklı, genç və tek bir kentle sınırlıdır.

Tədqiqatın asıl katkısı, daha böyük araşdırmalarda kullanılabiləcek bir ölçüm aracının ilk güvənirlik kanıtını sunmasıdır.

Ölçeğin tam olaraq doğrulanabilmesi üçün daha geniş nümunə, faktör analizi, test-tekrar test, fərqli coğrafi bölgeler və gerçek alışvəriş davranışlarıyla karşılaştırma gerekmektedir.

Tədqiqatın Yöntemi və Tapıntıları

Araşdırma nicel, kəsikli və pilot tasarıma sahiptir. Petaling Jaya’da yaşayan, 1981–1996 yılları arasında doğmuş və hane üçün market alış-vərişinden sorumlu 40 Malezya vatandaşı tədqiqatya dahil edilmiştir.

Iştirakçılar kolayda nümunəe yöntemiyle seçilmiş, anket Google Forms üzərindən uygulanmıştır.

Ölçek altı alt boyutta toplam 42 maddeden oluşmaktadır:

• Qavrayış: 7 madde,
• Fərqindəlik: 7 madde,
• Bilik: 7 madde,
• Münasibət: 7 madde,
• Zaman həssaslığı: 7 madde,
• Tətbiq: 7 madde.

Yanıtlar beşli Likert ölçeğiyle alınmış, analizler IBM SPSS Statistics 23 kullanılarak yapılmıştır.

Deskriptif istatistikler, Cronbach alfa, düzeltilmiş madde-toplam korelasyonları, çarpıklık və madde silindiğinde alfa değerleri hesablanmışdır.

Iştirakçı geri bildirimleri sonucunda anketin çevrim içi düzeni, okunabilirliği və bazı ifadelerin dili iyiləştirilmiştir.

Kaynak və Yöntem Notu

Bu makale, Salasiah Bahrin, Nur Ameera Sofea, Norhidayah Azman, Nur Shafiqa Kapeli, Iylia Dayana binti Mohamed Izwan və Umadevi Arumugam tərəfindən hazırlanan “Measuring Food Safety Knowledge, Attitudes, and Practices During Shopping: A Pilot Study Among Urban Millennials” başlıklı tədqiqatya dayanmaktadır.

Yazarlar Malezya’daki Management & Science Univərsity bünyesinde görəv yapmaktadır.

Belgede dergi adı, cilt, sayı, DOI vəya hakem değerlendirme durumu açık biçimde belirtilmemiştir. Bu səbəbdən tədqiqat yüklenen biçimiyle pilot araşdırma makalesi taslağı olaraq değerlendirilmelidir; hakem değerlendirmesinden geçmiş olduğu varsayılmamalıdır.

Araşdırmada kurumsal etik kurul onayı alındığı və çevrim içi anketin başlangıcında bilgiləndirilmiş onam sağlandığı bildirilmişdir. Ancak etik kurulun adı və onay numarası belgede vərilmemiştir.

Tədqiqat yalnız ölçeğin iç tutarlılığını və kullanılabilirliğini değerlendirmiştir. Ölçeğin faktör yapısı, zamana karşı kararlılığı, gerçek alışvəriş davranışlarıyla uyumu və fərqli nüfuslardaki geçerliliği henüz gösterilmemiştir.

Nəticələr 40 kişilik, kolayda seçilmiş və demoqrafik olaraq dengesiz bir nümunəe dayanmaktadır. Bu səbəbdən Malezya’daki tüm Y nəsli istehlakçılere ümumilənemez.

Bu içerikte tədqiqatın sunmadığı nedensel ilişkilər, ulusal yaygınlık nisbətları vəya gerçek davranış düzeyi iddiaları eklenmemiştir. Tapıntılar yalnız pilot ölçek güvənirliği və seçilmiş öz-bildirim maddeleri çerçevəsinde aktarılmıştır.