Ushbu tadqiqot qirg‘oq sho‘r tuproqlarda issiqxona pomidor yetishtirishda organik o‘g‘it miqdorigina emas, balki uni tuproqqa qanday va qayerga joylashtirish ham muhim bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Tadqiqotchilar Xitoyning Bohai qirg‘oq sho‘r hududida ikki yillik issiqxona dala tajribasi o‘tkazib, uchta amaliyotni taqqoslagan: organik o‘g‘it ekish qatoriga tasma shaklida jamlangan shtripsimon organik o‘g‘itlash usuli, xuddi shu miqdordagi organik o‘g‘it butun yuzaga teng taqsimlangan an’anaviy bir tekis organik o‘g‘itlash usuli va organik o‘g‘it berilmagan nazorat.

Tadqiqotning asosiy xulosasi shuki: organik o‘g‘it miqdori bir xil bo‘lsa ham, o‘g‘itni ekish chizig‘ida jamlash tuproqning tuz va oziqa moddalar taqsimotini o‘zgartirgan. Tasma usuli pomidor ildizlari joylashgan 0–20 cm ekish tuprog‘ida organik moddani va agregat barqarorligini oshirgan, tuz miqdorini bir tekis qo‘llashga nisbatan o‘sish bosqichlariga qarab taxminan 28,22–39,89% ga kamaytirgan, buning evaziga esa yurish yo‘lagi tuprog‘ida tuzning ko‘proq to‘planishiga olib kelgan. Boshqacha aytganda, shtripsimon organik o‘g‘itlash tuzni ildiz zonasidan uzoqlashtirib, uni qator oralig‘i yoki yo‘lak tuprog‘iga ko‘proq yo‘naltiradigan notekis tuproq muhitini yaratgan.

Shu notekis muhitda pomidor ildizlari past tuzli va oziqa moddalari jihatdan qulay ekish zonasida zichroq rivojlangan. Barglarda Na⁺ to‘planishi kamaygan, K⁺/Na⁺ nisbati oshgan va o‘simlik tuz stressini yaxshiroq boshqara olgan. Natijada shtripsimon organik o‘g‘itlash ham hosildorlikni oshirgan, ham likopen kabi muhim meva sifat ko‘rsatkichlarini yaxshilagan. Tadqiqotda 2024 yilda meva sifati indeksi nazoratda 0,39, bir tekis o‘g‘itlashda 0,35 va shtripsimon o‘g‘itlashda 0,48 bo‘lgan. Ammo bu ish ham hakamlikdan o‘tmagan preprintdir; shu bois natijalar kuchli dala tajribasi signali sifatida o‘qilishi kerak, biroq turli hududlar, tuproqlar va sug‘orish sharoitlari uchun bevosita kafolat deb qabul qilinmasligi kerak.

Qirg‘oq sho‘r tuproqlar qishloq xo‘jaligi uchun murakkab hududlardir. Dengiz suvi kirib kelishi, sayoz sho‘r yer osti suvlari, yuqori bug‘lanish va cheklangan yog‘in tuproq profilida tuz to‘planishini kuchaytirishi mumkin. Tuz o‘simlik uchun shunchaki “tuproqda ko‘p mineral bor” degani emas. Yuqori sho‘rlanish o‘simlikning suv olishini qiyinlashtiradi, ildiz atrofi osmotik bosimini oshiradi va ayniqsa Na⁺ hamda Cl^- ionlarining to‘planishi hujayralarda toksik ta’sirlarga olib kelishi mumkin. Bu holat o‘sishni, hosildorlikni, oziqa muvozanatini va meva sifatini cheklaydi.

Tadqiqot qaratilgan pomidor sho‘rga o‘rtacha chidamli sabzavot hisoblanadi. Shu sababli u sho‘r hududlarda yetishtirilishi mumkin, biroq sho‘rlanish oshgani sari hosil yo‘qotilishi va fiziologik stress xavfi ham ortadi. Pomidor uchun qiziq bir holat bor: o‘rtacha darajadagi tuz stressi ba’zan mevada eruvchan qattiq modda, organik kislota, shakar yoki likopen kabi ayrim sifat ko‘rsatkichlarini oshirishi mumkin, ammo bu ko‘pincha hosildorlikning pasayishi evaziga yuz beradi. Ya’ni ishlab chiqaruvchi uchun odatiy hosil-sifat ziddiyati yuzaga keladi. Ko‘proq stressli muhit mevaning ayrim jihatdan zichroq tarkibli bo‘lishiga yordam berishi mumkin, biroq o‘simlik kamroq mahsulot beradi.

Aynan shu tadqiqot shu ziddiyatga e’tibor qaratadi. Tadqiqotchilar o‘z oldiga quyidagi savolni qo‘ygan: organik o‘g‘itni butun tuproqqa teng yoyish o‘rniga ekish qatoriga tasma shaklida joylashtirish ildiz zonasidagi tuzni kamaytirib, hosildorlikni oshirishi va meva sifatini saqlab qolishi yoki yaxshilashi mumkinmi?

Tadqiqotning o‘ziga xos tomoni organik o‘g‘it miqdoridan ko‘ra uning fazoviy joylashuviga e’tibor qaratganidadir. An’anaviy yondashuvda organik o‘g‘it odatda butun maydonga teng tarqatiladi. Bu usul tuproqni umumiy yaxshilashi mumkin; biroq qirg‘oq sho‘r tuproqlarda o‘simlik ildizlari, suv harakati, tuz to‘planishi va oziqa taqsimoti allaqachon bir xil emas. Ildizlar ma’lum zonalarda zichroq rivojlanadi, sug‘orish suvi ma’lum yo‘llar bilan harakat qiladi, tuz esa yuqoriga-pastga va yon tomonga ko‘chadi. Shu sababli organik o‘g‘itni har joyga teng tarqatish har doim eng samarali strategiya bo‘lavermaydi.

Shtripsimon organik o‘g‘itlashda o‘g‘it ekish qatoriga yaqin 0,3 m kenglikdagi tasmalar ko‘rinishida joylashtirilgan va tasma orasida 0,6 m masofa qoldirilgan. Bir tekis qo‘llashda esa xuddi shu miqdordagi organik o‘g‘it butun parsel yuzasiga teng yoyilgan. Nazoratda tuproq ishlov berilgan, ammo organik o‘g‘it berilmagan. Shu tariqa tadqiqot “ko‘proq o‘g‘itmi?” degan savoldan ko‘ra “bir xil o‘g‘itni qayerga qo‘yish samaraliroq?” degan savolni sinovdan o‘tkazgan.

Tadqiqot o‘tkazilgan maydon Xitoyning Xebey provinsiyasi, Xaysin tumanida, Bohai ko‘rfaziga yaqin qirg‘oq sho‘r hududda joylashgan. Tajriba Xitoy Fanlar Akademiyasiga qarashli Haixing Saline-Alkali Land Resources Efficient Utilization Experimental Station’da issiqxona sharoitida amalga oshirilgan. Hududda yer osti suvlari sathi taxminan 0,5–2,5 m chuqurlikda va yer osti suvi sho‘rligi 10–40 g/L oralig‘ida bo‘lgan. Bu muhim, chunki sayoz va sho‘r yer osti suvi bug‘lanish orqali tuproqning yuqori qatlamlariga tuz olib chiqishi mumkin. Bu jarayon, ayniqsa qirg‘oq va quruq/yarim quruq sharoitlarda qishloq xo‘jaligini qiyinlashtiradi.

Tajriba tuprog‘i siltli qumoqloyli tuproq deb ta’riflangan. Tuproqda loy miqdori 2,37%, silt miqdori 83,47% va qum miqdori 14,16% bo‘lgan. Tuproqdagi tuz miqdori 4–30 g/kg oralig‘ida qayd etilgan. Issiqxona ichidagi havo harorati tajriba davomida 16,1°C dan 38,5°C gacha, havo namligi esa 63,5% dan 86,7% gacha o‘zgarib turgan. Bu sharoitlar tadqiqot laboratoriya emas, balki haqiqiy issiqxona ishlab chiqarishga yaqin dala/issiqxona tajribasi ekanini ko‘rsatadi.

Foydalanilgan organik o‘g‘it parchalanib bo‘lgan guruch qobig‘i va sigir go‘ngi aralashmasidir. Organik modda miqdori 75%, pH 7,4, namlik 15%, umumiy oziqa miqdori, ya’ni N+P₂O₅+K₂O kamida 40 g/kg va C/N nisbati 25:1 deb berilgan. Ishlatilgan pomidor navi 9616 bo‘lib, erta pishar, kasalliklarga chidamli, yuqori dumaloq pushti mevali va bir dona mevaning og‘irligi 280–350 g oralig‘ida bo‘lgan nav sifatida tavsiflangan.

Organik o‘g‘it 2023 va 2024 yillarda noyabr oyida 0–0,2 m tuproq qatlamiga qo‘llangan. Tasma va bir tekis qo‘llashda organik o‘g‘it miqdori 3,0 t/mu bilan bir xil bo‘lgan. Bu tafsilot tadqiqot talqinini kuchaytiradi; chunki hosil va sifat farqlari ko‘proq o‘g‘it miqdori emas, balki uning joylashtirilish usulidan kelib chiqqan. Pomidor ko‘chatlari 2023 yil 20 mart va 2024 yil 27 martda ekilgan, ekish zichligi 3000 o‘simlik/mu deb berilgan. Tizim tomchilatib sug‘orish va plastik plyonka mulcha ostidagi tekis yetishtirish shaklida bo‘lgan.

Tajriba davomida qo‘shimcha ravishda 15%-15%-15% N-P₂O₅-K₂O tarkibli asosiy o‘g‘it 140 kg/mu dozada qo‘llangan, meva kattalashish davrida barg o‘g‘iti berilgan. Sug‘orish toza suv bilan amalga oshirilgan va ko‘chat ko‘chirish, nihol, gullash hamda meva davrlarida mos ravishda 10, 15, 20 va 55 m³/mu suv berilgan. Bu ma’lumot organik o‘g‘itlash yolg‘iz emas, balki pomidor uchun qo‘llanadigan mahalliy yetishtirish amaliyotlari bilan birga baholanganini ko‘rsatadi.

Tadqiqotda tuproq xususiyatlari 0–0,6 m chuqurlik bo‘ylab 0,2 m oralig‘ida o‘rganilgan. Tuproq organik moddasi, agregat barqarorligi, o‘rtacha og‘irlik diametri ya’ni MWD, umumiy g‘ovaklik, ishqoriy gidrolizlanadigan azot, oson o‘zlashtiriladigan fosfor, oson o‘zlashtiriladigan kaliy hamda eruvchan tuz ionlari o‘lchangan. Sho‘rlanish Cl^-, SO₄^2-, HCO₃^-, Na⁺, K⁺, Ca²⁺ va Mg²⁺ kabi eruvchan ionlarning yig‘indisi sifatida ifodalangan.

Tuproq agregat barqarorligini baholash uchun ishlatilgan o‘rtacha og‘irlik diametri formulasi tadqiqotda quyidagicha berilgan:

\[ MWD = \sum X_i \times W_i \]

Bu yerda \(MWD\) o‘rtacha og‘irlik diametrini, \(X_i\) har bir agregat fraksiyasining o‘rtacha diametrini, \(W_i\) esa tegishli fraksiyadagi tuproq agregatlari og‘irlik ulushini bildiradi. MWD qanchalik katta bo‘lsa, tuproq shunchalik yirik va barqaror agregatlarga ega ekanini anglatadi. Sho‘r tuproqlarda bu juda muhim; chunki yaxshi agregat tuzilma suvning tuproqqa kirishi, havodorlik, ildizlarning o‘sishi va tuzning yuvilishiga ta’sir qiladi.

Umumiy g‘ovaklik uchun qo‘llangan bog‘lanish quyidagicha:

\[ TP = (1 - \frac{BD}{d_s}) \times 100 \]

Bu yerda \(TP\) umumiy g‘ovaklikni, \(BD\) tuproq hajm og‘irligini, \(d_s\) esa zarracha zichligini bildiradi. Tadqiqotda zarracha zichligi 2,65 g/cm³ deb qabul qilingan. G‘ovaklik tuproq ichida qancha bo‘shliq borligini ko‘rsatadi. Bo‘shliq tuzilmasi suv harakati va tuz tashilishi uchun juda muhim ko‘rsatkichdir.

O‘simlik tomonida biomassa, hosil, hosil indeksi, barg oziqa tarkibi, barg Na⁺, K⁺/Na⁺ nisbati, prolin, eruvchan shakar, ildiz uzunligi zichligi, ildiz yuzasi, ildiz hajmi, ildiz o‘rtacha diametri va meva sifat parametrlari o‘rganilgan. Ildizlar 0–0,6 m chuqurlikda va gorizontal bo‘yicha 0,1 m oralig‘ida namuna olingan, tozalangach WinRHIZO tizimi bilan tahlil qilingan. Bu usul ildizlarning faqat umumiy miqdorini emas, balki tuproq profili ichida qayerda zichlashganini ham ko‘rish imkonini beradi.

Hosil indeksi tadqiqotda hosilning biomassa bilan nisbatini ifodalash uchun ishlatilgan:

\[ HI = \frac{Yield}{Biomass} \]

Bu yerda \(HI\) hosil indeksini, \(Yield\) meva hosilini, \(Biomass\) esa o‘simlik biomassasini ifodalaydi. Hosil indeksi o‘simlik ishlab chiqargan umumiy biomassaning qanchasi iqtisodiy mahsulotga, ya’ni mevaga aylanganini ko‘rsatadi. O‘simlik katta yashil massa hosil qilishi mumkin; ammo bu o‘sish meva hosiliga aylantirilmasa, ishlab chiqaruvchi uchun foyda cheklangan bo‘ladi.

Meva sifati uchun likopen, S vitamini, eruvchan shakar, eruvchan kislota, eruvchan qattiq modda, Na⁺, Cl^- va ulardan hosil qilingan meva sifati indeksi ya’ni FQI hisoblangan. FQI hisobida har bir sifat ko‘rsatkichi 0–1 oralig‘ida normallashtirilgan. Tadqiqotda berilgan chiziqli ball berish formulasi quyidagicha:

\[ F_i = \frac{X_i - X_{min}}{X_{max} - X_{min}} \]

Bu yerda \(F_i\) tegishli sifat ko‘rsatkichining normallashtirilgan ballini, \(X_i\) o‘lchangan sifat ko‘rsatkichi qiymatini, \(X_{max}\) o‘sha ko‘rsatkichning maksimal qiymatini, \(X_{min}\) esa minimal qiymatini bildiradi. Bu formula turli birlikdagi sifat ko‘rsatkichlarini umumiy 0–1 shkalaga o‘tkazadi.

Keyin meva sifati indeksi quyidagicha hisoblangan:

\[ FQI = \sum_{i=1}^{n} F_i \times W_i \]

Bu yerda \(FQI\) meva sifati indeksini, \(F_i\) har bir sifat ko‘rsatkichining ballini, \(W_i\) PCA natijasidan olingan og‘irlik koeffitsientini, \(n\) esa baholashga kiritilgan sifat ko‘rsatkichlari sonini bildiradi. Tadqiqotda n = 6 bo‘lib, likopen, S vitamini, eruvchan shakar, eruvchan qattiq modda, Na⁺ va Cl^- sifat indeksiga kiritilgan.

Tuproq natijalari shtripsimon organik o‘g‘itlash ayniqsa 0–20 cm ekish tuprog‘ida samarali bo‘lganini ko‘rsatadi. Tasma usulida ekish tuprog‘idagi tuproq organik moddasi 27,5 g/kg ga yetgan, bir tekis qo‘llashda bu ko‘rsatkich 19,7 g/kg bo‘lgan. Bu farq kutilgan natijadir; chunki tasma usulida bir xil umumiy o‘g‘it ekish chizig‘ida ko‘proq jamlangan bo‘ladi. Ushbu jamlanish ildiz zonasidagi tuproqning fizik va kimyoviy xususiyatlarini bir tekis usulga nisbatan kuchliroq o‘zgartirgan.

MWD qiymati ham shu yo‘nalishda o‘zgargan. 0–20 cm ekish tuprog‘ida MWD tasma usulida 4,25 mm, bir tekis usulda 3,30 mm va nazoratda 2,41 mm bo‘lgan. Yuqori MWD yaxshi agregat barqarorligini bildiradi. Bu sho‘r tuproqlar uchun juda muhim, chunki buzilgan va zichlashgan tuproqda suv harakati sustlashadi, tuz yuvilishi cheklanadi, ildizlarning rivojlanishi qiyinlashadi. Tasma usuli ildiz faol foydalanadigan zonada yaxshiroq fizik muhit yaratgan.

Ammo tadqiqotning eng muhim xulosasi faqat tuproq organik moddasining oshishi emas. Asosiy nuqta shuki, shtripsimon o‘g‘itlash tuproqni gomogen ravishda yaxshilash o‘rniga ataylab notekislik yaratadi. Ekish tuprog‘ida tuz kamaygan, yurish yo‘lagi tuprog‘ida esa nisbatan ko‘proq tuz to‘plangan. Tadqiqotda 0–20 cm ekish tuprog‘ida tasma usulining tuz miqdori bir tekis qo‘llashga nisbatan nihol bosqichida 28,22%, gullash bosqichida 39,89% va meva bosqichida 38,11% past bo‘lgan. Buning evaziga yurish yo‘lagi tuprog‘ida shtripsimon usul ostida tuz miqdori bir tekis usuldagidan yuqori bo‘lgan.

Bu natija tadqiqotdagi mexanizm taklifining markazida turadi. Shtripsimon organik o‘g‘itlash ekish qatoridagi tuproq tuzilishini yaxshilab, sug‘orish suvining shu zonada samaraliroq singishiga va tuzning ildiz zonasidan uzoqlashishiga yordam bergan bo‘lishi mumkin. Yurish yo‘lagi tuprog‘i esa kamroq yaxshilangani sababli tuz to‘planadigan hudud sifatida harakat qilgan. Kundalik qiyosda aytganda, shtripsimon o‘g‘itlash o‘simlik ildizi uchun ko‘proq xavfsiz, past tuzli “koridor” yaratgan, tuzning bir qismi esa o‘simlik ildizlari eng zich rivojlanadigan hududdan tashqariga yo‘naltirilgan.

Oziqa elementlari bo‘yicha ham shtripsimon usul ekish tuprog‘ida kuchli ustunlik yaratgan. Tasma usulida ekish tuprog‘idagi gidrolizlanadigan azot, oson o‘zlashtiriladigan fosfor va oson o‘zlashtiriladigan kaliy yurish yo‘lagi tuprog‘iga nisbatan mos ravishda 50,17%, 47,22% va 66,96% yuqori bo‘lgan. Shu bilan birga ekish tuprog‘idagi Na⁺ va Cl^- miqdori yurish yo‘lagi tuprog‘iga nisbatan mos ravishda 50,0% va 58,53% past bo‘lgan. Bu o‘simlik ildiz zonasi ichida ko‘proq oziqa va kamroq tuz bosimi borligini ko‘rsatadi.

Tuproqdagi K⁺/Na⁺ nisbati ham muhim ko‘rsatkichdir. Nazorat, bir tekis va tasma usullarida ekish tuprog‘idagi K⁺/Na⁺ nisbatlari mos ravishda 6,4, 14,3 va 18,7 bo‘lgan. Kaliy o‘simlik hujayralarida ferment faolligi, osmotik muvozanat, stomatal funksiya va umumiy metabolizm uchun muhim elementdir. Natriy esa yuqori miqdorda to‘plansa, kaliyning vazifalarini buzishi mumkin. Shu bois K⁺/Na⁺ nisbatining oshishi o‘simlikning tuz stressini yaxshiroq boshqara olishini bildiruvchi ijobiy belgi hisoblanadi.

O‘simlik o‘sishi va hosil natijalari tuproqdagi ushbu notekislik pomidor ishlab chiqarishiga qanday ta’sir qilganini ko‘rsatadi. Shtripsimon organik o‘g‘itlash ham 2023, ham 2024 yillarda biomassa va hosildorlikni sezilarli darajada oshirgan. 2023 yilda tasma usuli hosilni 47,8% ga, bir tekis usul esa 17,3% ga oshirgan. 2024 yilda tasma usulida hosil oshishi 45,4%, bir tekis usulda esa 16,2% bo‘lgan. Shuningdek, shtripsimon usulda hosil indeksi bir tekis usuldan yuqori chiqqan. Bu usul o‘simlikni faqat kattalashtiribgina qolmay, o‘sishning meva hosiliga yaxshiroq aylanishini ham ko‘rsatadi.

Barg fiziologiyasi natijalari ham bu xulosani qo‘llab-quvvatlaydi. Tasma usuli bargdagi kaliy miqdorini 45,9% ga oshirgan, barg Na⁺ miqdorini nazoratdagi 0,60% dan 0,36% ga tushirgan. K⁺/Na⁺ nisbati bir tekis usulda nazoratga nisbatan 46,6% yuqori, tasma usulida esa nazoratga nisbatan 1,47 baravar yuqori bo‘lgan. Bu shtripsimon usul o‘simlikning ion muvozanatini ancha yaxshilaganini ko‘rsatadi.

Prolin va eruvchan shakar natijalari ham e’tiborga loyiq. Prolin o‘simliklarda tuz va qurg‘oqchilik kabi stress sharoitlarida oshib borishi mumkin bo‘lgan moslashuv moddasidir. Bir tekis usul prolin miqdorini 30,5% ga oshirgan va eruvchan shakarni 47,0% ga kamaytirgan. Tasma usuli esa prolin va eruvchan shakar bo‘yicha sezilarli o‘zgarish ko‘rsatmagan. Bu shtripsimon usulda o‘simlik kamroq stress signalini berganini anglatishi mumkin. Ya’ni, tasma usuli o‘simlikni stressga majburlab himoya metabolizmini haddan tashqari faollashtirish o‘rniga, ildiz zonasidagi tuz bosimini kamaytirib, muvozanatli fiziologik holatni ta’minlagan bo‘lishi mumkin.

Ildiz morfologiyasi tadqiqotning eng muhim biologik izohlaridan biridir. Bir tekis va tasma usullari nazoratga nisbatan ildiz uzunligi zichligini mos ravishda 80,3% va 83,7% ga oshirgan; ildiz yuzasi esa ikkala usulda ham taxminan 1,1 baravar ko‘paygan. Biroq ildizlarning tuproq ichidagi taqsimoti ikki usulda farqlangan. Bir tekis usulda ildizlar nisbatan gomogen tarqalsa, tasma usulida ular ayniqsa 0–20 cm ekish tuprog‘ida zichlashgan. Bu o‘simlikning past tuzli va ko‘proq oziqali zonani “topib” undan foydalanishini ko‘rsatuvchi ildiz plastisligi xatti-harakatidir.

Ildiz plastisligi o‘simlikning atrofdagi resurslar taqsimotiga qarab ildiz tizimini o‘zgartira olish qobiliyatidir. Agar tuproqning bir qismi kamroq sho‘r, namroq yoki oziqaga boy bo‘lsa, o‘simlik o‘sha zonada ko‘proq nozik ildiz va ildiz yuzasi hosil qilishi mumkin. Shu orqali suv va oziqa qabul qilish ortadi hamda zararli ionlarga ta’sir kamayadi. Tadqiqotda shtripsimon usulning muvaffaqiyati asosan ana shu mexanizm bilan izohlangan: ildizlar past tuzli ekish zonasida zichlashgan, yuqori tuzli hududdan qisman chetlashgan va o‘simlik yaxshiroq ion muvozanati bilan yuqoriroq hosil bergan.

Meva sifati nuqtayi nazaridan shtripsimon usul ayniqsa likopenning oshishi bilan ajralib turgan. Likopen pomidorga qizil/pushti rang beruvchi karotinoidlardan biri bo‘lib, pomidor sifati uchun muhim komponent hisoblanadi. Tadqiqotda likopen miqdori nazoratda 13,38 mg/100 g, bir tekis usulda 12,09 mg/100 g va tasma usulida 18,81 mg/100 g bo‘lgan. Tasma usuli likopen miqdorini nazoratga nisbatan 40,6%, bir tekis usulga nisbatan 55,6% ga oshirgan.

S vitamini va eruvchan qattiq modda ham organik o‘g‘it amaliyotlaridan ta’sirlangan. Bir tekis usul S vitaminini 45,7% va eruvchan qattiq moddani 14,6% ga oshirgan. Tasma usuli ham S vitamini va eruvchan qattiq modda bo‘yicha sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatgan; biroq bu ikki parametrda bir tekis va tasma usullari o‘rtasida aniq farq yo‘qligi bildirilgan. Aksincha, tasma usuli mevadagi Na⁺ va Cl^- miqdorini yanada sezilarli kamaytirgan. Meva Na⁺ miqdori nazoratda 0,14 mg/g, bir tekis usulda 0,11 mg/g, tasma usulida 0,03 mg/g bo‘lgan. Cl^- miqdori esa nazoratda 0,083 mg/g, bir tekis usulda 0,086 mg/g, tasma usulida 0,054 mg/g deb o‘lchangan.

Bu natijalar shtripsimon usul klassik hosil-sifat ziddiyatini qisman yenga olishini ko‘rsatadi. Odatda tuz stressi ayrim sifat komponentlarini oshirishi mumkin, ammo hosildorlikni kamaytiradi. Bu yerda esa shtripsimon usul ildiz zonasidagi tuz stressini kamaytirib, mevada likopen va sifat indeksini oshirgan. Tadqiqotchilar buni ildizlarning past tuzli va oziqaga boy mikro-zonada zichlashishi, K⁺ qabulining yaxshilanishi, Na⁺ va Cl^- kirishining cheklanishi hamda mevaga oziqa uzatilishining muvozanatlashuvi bilan izohlaydi.

Meva sifati indeksi bu umumiy ta’sirni jamlaydi. 2024 yilda FQI qiymati nazoratda 0,39, bir tekis usulda 0,35 va tasma usulida 0,48 bo‘lgan. Bir tekis usul ayrim sifat komponentlarini oshirgan bo‘lsa-da, umumiy sifat indeksida nazoratdan ham past chiqqani sifatni faqat bitta ko‘rsatkich bilan baholab bo‘lmasligini ko‘rsatadi. Tasma usuli likopen oshishi hamda mevadagi Na⁺/Cl^- kamayishi hisobiga eng yuqori FQI ko‘rsatkichini bergan.

Pirson korrelyatsiya tahlili organik o‘g‘itlash biomassa, hosil, ildiz yuzasi, meva S vitamini va eruvchan qattiq moddalar bilan kuchli ijobiy bog‘liqlik ko‘rsatganini aniqlagan. Notekislik esa biomassa, hosil, barg kaliy miqdori va K⁺/Na⁺ nisbati bilan ijobiy; barg Na⁺, meva Na⁺ va meva Cl^- bilan esa salbiy bog‘langan. E’tiborga molik jihati shundaki, meva likopeni va FQI bilan notekislik o‘rtasidagi bog‘liqlik faqat organik o‘g‘it miqdorining o‘ziga qaraganda kuchliroq ko‘ringan. Bu tadqiqotning asosiy da’vosini qo‘llab-quvvatlaydi: muhim narsa shunchaki organik o‘g‘it berish emas, balki u bilan ildiz zonasida funksional fazoviy notekislik yaratishdir.

Tadqiqotning mexanizm sxemasi bu g‘oyani vizual tarzda jamlaydi. Shtripsimon usulda ekish qatorida organik o‘g‘itga boy, kamroq sho‘r tuproq zonasi hosil bo‘ladi. Pomidor ildizlari shu zonaga yo‘naladi va u yerda zichroq rivojlanadi. Oziqa qabul qilish ortadi, tuz stressi kamayadi, K⁺/Na⁺ muvozanati yaxshilanadi. Natijada hosil ham, meva sifati ham oshadi. Bir tekis usulda organik o‘g‘it kengroq maydonga tarqaladi; tuproq umumiy yaxshilansa-da, ekish qatorida ayni darajada kuchli past tuzli mikro-zona hosil bo‘lmaydi. Nazoratda esa tuz bosimi kuchliroq, ildiz tizimi zaifroq va hosil/sifat pastroq bo‘ladi.

Kundalik hayotga yaqinroq tasavvur qiladigan bo‘lsak, bu tadqiqot issiqxona pomidor yetishtirishda “o‘g‘itni ko‘proq solish” emas, balki “o‘g‘itni aqlliroq joylashtirish” g‘oyasini ilgari suradi. Xuddi shu miqdordagi organik o‘g‘it bilan yuqoriroq hosil va yaxshiroq meva sifati olish mumkinligi, ayniqsa sho‘r tuproqlarda barqaror ishlab chiqarish uchun muhimdir. Chunki sho‘r tuproqlarni yaxshilashda yuvish, drenaj yoki yirik yer ishlari kabi usullar katta suv va xarajat talab qilishi mumkin. Shtripsimon organik o‘g‘itlash esa mavjud issiqxona tizimlariga nisbatan osonroq moslashtiriladigan strategiya sifatida ko‘rinadi.

Avvalgi tadqiqotlar nuqtayi nazaridan sho‘r tuproqni sog‘lomlashtirish ko‘proq yuvish, drenaj, gips yoki umumiy organik modda qo‘llash kabi yondashuvlar bilan ko‘rib chiqilgan. Bugun iqlim o‘zgarishi, suv tanqisligi, qirg‘oq hududlaridagi sho‘rlanish va qishloq xo‘jaligi yerlariga bosim kuchaygani sababli yanada aniq va resurs tejamkor usullarga ehtiyoj bor. Ushbu tadqiqot tuproqni hamma joyda bir xil qilishga urinmasdan, o‘simlik ildizi rivojlanadigan joyda past tuzli va oziqaga boy muhit yaratishni taklif qiladi. Kelajakda bu yondashuv aniq dehqonchilik, yo‘naltirilgan organik modda qo‘llash, tomchilatib sug‘orish, mulchalash va sho‘rga chidamli nav tanlash bilan birga kengroq sho‘r tuproq boshqaruv strategiyasiga aylanishi mumkin.

Tadqiqotning kuchli tomonlari orasida ikki yillik issiqxona dala tajribasi o‘tkazilgani, bir xil organik o‘g‘it miqdori bilan turli joylashtirish strategiyalari solishtirilgani, tuproq fizik xususiyatlari, sho‘rlanish, oziqa elementlari, ildiz morfologiyasi, barg ion muvozanati, hosil va meva sifat ko‘rsatkichlari birgalikda o‘rganilgani bor. Tadqiqot nafaqat hosil oshishini, balki bu oshish ildiz taqsimoti va tuproq sho‘rlik notekisligi bilan qanday bog‘lanishini tushuntirishga uringan.

Shunga qaramay, cheklovlar ham aniq aytilishi kerak. Tadqiqot hakamlikdan o‘tmagan preprintdir. Tajriba ma’lum bir hududda, ma’lum issiqxona tizimi, ma’lum pomidor navi, ma’lum organik o‘g‘it aralashmasi va ma’lum sug‘orish sharoitlarida olib borilgan. Natijalar turli tuproq teksturalarida, turli yer osti suvi chuqurliklarida, turli tuz tarkiblarida, turli organik o‘g‘it turlarida yoki ochiq dala sharoitida aynan shunday bo‘lishi kafolatlanmaydi. Shuningdek, uzoq muddatli tuproq tuzi to‘planishi, turli yillarda notekislikning barqarorligi va turli sug‘orish rejimlari bilan o‘zaro ta’siri bo‘yicha qo‘shimcha tadqiqotlar zarurligi ta’kidlangan.

Tadqiqotning aytgan gapi shuki: Bohai qirg‘oq sho‘r issiqxona sharoitida xuddi shu organik o‘g‘it miqdorini ekish qatorida jamlash, bir tekis yoyishga qaraganda ildiz zonasidagi tuzni ko‘proq kamaytirgan, oziqa mavjudligini oshirgan, ildizlarni past tuzli zonaga yo‘naltirgan, bargdagi K⁺/Na⁺ muvozanatini yaxshilagan, hosil va ayrim meva sifat ko‘rsatkichlarini oshirgan. Tadqiqotning aytmagan gapi esa shuki: shtripsimon organik o‘g‘itlash har bir sho‘r tuproqda, har bir mahsulot va har bir sharoitda aynan shu natijani albatta beradi. Shu bois natijalar amaliy jihatdan umidbaxsh aniq organik o‘g‘itlash strategiyasi sifatida baholanishi, lekin mahalliy sinovlar, uzoq muddatli kuzatuv va turli boshqaruv sharoitlari bilan tasdiqlanishi kerak.

Tadqiqot usuli va natijalari

Tadqiqot usuli qirg‘oq sho‘r issiqxona tuprog‘ida xuddi shu organik o‘g‘it miqdorining turli fazoviy joylashuvlari pomidor yetishtirishga qanday ta’sir qilishini solishtirishga asoslanadi. Tadqiqot shtripsimon organik o‘g‘itlash, bir tekis organik o‘g‘itlash va organik o‘g‘itsiz nazoratni taqqoslagan.

Tajriba maydoni va atrof-muhit sharoitlari:

Organik o‘g‘it va o‘simlik materiali:

Qo‘llanmalar:

Yetishtirish sharoitlari:

• Organik o‘g‘it 0–0,2 m tuproq qatlamiga qo‘llangan.
• Pomidor ko‘chatlari 2023 yil 20 mart va 2024 yil 27 martda ekilgan.
• Ekish zichligi 3000 o‘simlik/mu.
• Tomchilatib sug‘orish va plastik plyonka mulch ishlatilgan.
• Asosiy o‘g‘it sifatida 15%-15%-15% N-P₂O₅-K₂O, 140 kg/mu dozada qo‘llangan.
• Sug‘orish toza suv bilan amalga oshirilgan.
• Ko‘chat ko‘chirish, nihol, gullash va meva davrlarida mos ravishda 10, 15, 20 va 55 m³/mu suv berilgan.

Qo‘llangan asosiy formulalar:

O‘rtacha og‘irlik diametri:

\[ MWD = \sum X_i \times W_i \]

Bu yerda \(X_i\) agregat fraksiyasining o‘rtacha diametrini, \(W_i\) esa har bir fraksiyaning og‘irlik ulushini ko‘rsatadi.

Umumiy g‘ovaklik:

\[ TP = (1 - \frac{BD}{d_s}) \times 100 \]

Bu yerda \(BD\) hajm og‘irligini, \(d_s\) zarracha zichligini, \(TP\) esa umumiy g‘ovaklikni bildiradi.

Hosil indeksi:

\[ HI = \frac{Yield}{Biomass} \]

Bu yerda \(Yield\) meva hosilini, \(Biomass\) o‘simlik biomassasini ko‘rsatadi.

Meva sifati ko‘rsatkichi balli:

\[ F_i = \frac{X_i - X_{min}}{X_{max} - X_{min}} \]

Meva sifati indeksi:

\[ FQI = \sum_{i=1}^{n} F_i \times W_i \]

Bu yerda \(F_i\) har bir sifat ko‘rsatkichining normallashtirilgan ballini, \(W_i\) esa PCA’dan olingan og‘irlikni ifodalaydi.

Tuproq fizik xususiyatlari natijalari:

Tuproq sho‘rligi natijalari:

Oziqa va ion taqsimoti:

• SI qo‘llangan ekish tuprog‘i yurish yo‘lagi tuprog‘iga qaraganda ko‘proq oziqaga boy bo‘lgan.
• SI ostida ekish tuprog‘idagi AN, AP va AK yurish yo‘lagi tuprog‘iga nisbatan mos ravishda 50,17%, 47,22% va 66,96% yuqori bo‘lgan.
• SI ostida ekish tuprog‘idagi Na⁺ va Cl^- yurish yo‘lagi tuprog‘iga nisbatan mos ravishda 50,0% va 58,53% past bo‘lgan.
• Ekish tuprog‘idagi K⁺/Na⁺ nisbati CK, UI va SI uchun mos ravishda 6,4, 14,3 va 18,7 bo‘lgan.

Hosil va biomassa natijalari:

Barg ion muvozanati va stress ko‘rsatkichlari:

• SI barg kaliy miqdorini 45,9% ga oshirgan.
• SI barg Na⁺ miqdorini nazoratdagi 0,60% dan 0,36% ga tushirgan.
• K⁺/Na⁺ nisbati UI’da nazoratga nisbatan 46,6% yuqori, SI’da esa nazoratga nisbatan 1,47 baravar yuqori bo‘lgan.
• UI prolin miqdorini 30,5% ga oshirgan va eruvchan shakarni 47,0% ga kamaytirgan.
• SI prolin va eruvchan shakar bo‘yicha sezilarli o‘zgarish ko‘rsatmagan; bu SI ostida tuz stressi yaxshiroq yengillashtirilganini anglatadi.

Ildiz morfologiyasi natijalari:

Meva sifati natijalari:

Pirson korrelyatsiya tahlilining mazmuni:

• Tuproq oziqa tarkibi bilan tuproq enzim faolligi o‘rtasida kuchli ijobiy bog‘lanish kuzatilgan.
• Organik modda, umumiy azot, oson o‘zlashtiriladigan kaliy va oson o‘zlashtiriladigan fosfor oshgani sayin S-UE, S-ACP va S-CAT kabi enzim faolliklari ham oshgan.
• EC o‘simlik bo‘yi va poya diametri bilan salbiy bog‘langan.
• O‘simlik bo‘yi va poya diametri mevadagi eruvchan shakar hamda S vitamini bilan ijobiy bog‘liqlik ko‘rsatgan.

Integral baholash natijalari:

Shakl va grafiklarning ma’nosi:

• Nihol konteynerlari tasviri kağız saksı, 32, 50 va 72 g‘ovakli viyollarda yetishtirilgan ko‘chatlar orasidagi ildiz va poya rivoji farqlarini vizual ko‘rsatadi. Bu ildiz hajmi ko‘chat rivojini cheklashi yoki qo‘llab-quvvatlashi mumkin degan fikrni kuchaytiradi.
• Meva sifat grafiklari S vitamini, titre qilinadigan kislota, eruvchan protein va eruvchan shakar zeolit hamda fide konteyneri kombinatsiyalariga qarab o‘zgarishini ko‘rsatadi.
• O‘simlik bo‘yi grafiklari o‘sish bosqichlarga qarab tezlashishini va katta konteynerlarning ayniqsa keyingi davrlarda balandroq bo‘y berishini ko‘rsatadi.
• Poya diametri grafiklari fide konteyneri hajmi poya rivojini qo‘llab-quvvatlashini, zeolit ta’siri esa konteyner turi bilan birga o‘zgarishi mumkinligini ko‘rsatadi.
• pH va EC grafiklari zeolitning pH ni oshirish va EC ni kamaytirish tendensiyasini ochib beradi. Bu grafiklar zeolit sho‘rlanish/ion muhitini tartibga solishi mumkinligi haqidagi mexanizmni qo‘llab-quvvatlaydi.
• Tuproq oziqa grafiklari OM, TN, AP va AK qiymatlari zeolit va katta fide konteyneri bilan oshganini ko‘rsatadi.
• Tuproq enzim faolligi grafiklari S-CAT, S-UE, S-ACP va S-SC faolliklari optimallashtirilgan amaliyotlarda oshganini va tuproq biologik unumdorligi kuchayganini ko‘rsatadi.
• Korrelyatsiya issiqlik xaritasi tuproq oziqalari, enzim faolliklari, o‘simlik o‘sishi, hosil va meva sifati o‘rtasidagi bog‘lanishlarni yaxlit tarzda ko‘rsatadi.
• Integrallashgan baholash jadvali bitta parametrga emas, balki ko‘p ko‘rsatkichli umumiy bahoga ko‘ra Z2P4 va Z2P3 amaliyotlari ajralib chiqqanini ko‘rsatadi.

Umumiy texnik xulosa: 3 t/ha zeolit bilan 32 g‘ovakli viyolda yetishtirilgan katta yoshli pomidor ko‘chatlari serin-iliq Shimoliy Hebey sharoitida hosil, sifat, tuproq oziqa holati va enzim faolligi jihatidan kuchli va amaliy muvozanatni ta’minlagan. Kağız saksı eng yuqori ko‘rsatkichni bergan bo‘lsa-da, xarajat va qo‘llash qulayligi sababli 32 g‘ovakli viyol ko‘proq amalga oshirish mumkin bo‘lgan tavsiya sifatida ko‘rsatilgan.

Manba va usul izohi

Ushbu maqola Yongsheng Fan, Ruifang Zhang, Chi Zhang, Hongyu Jiang, Pengjing Zheng, Chunhong Wang, Lanchun Nie va Xin-Xin Wang tomonidan tayyorlangan “Interactive effects of zeolite and different seedling containers on the growth and fruit quality of tomato (Solanum lycopersicum L.) in cool-temperate region” nomli ishga tayangan holda tayyorlangan. Tadqiqot serin-iliq hududlarda issiqxona pomidor yetishtirishda zeolit dozalari va fide konteyneri turlarining birgalikdagi ta’sirini o‘rganadi.

Manba turi SSRN’da e’lon qilingan preprint tadqiqot maqolasi hisoblanadi. Matnda ochiq ravishda “This preprint research paper has not been peer reviewed” degan jumla mavjud bo‘lgani uchun ish hakamlikdan o‘tmagan. Shu sababli natijalar yakuniy hakamlangan nashr sifatida emas, balki ma’lum dala tajribasiga asoslangan preprint tadqiqot sifatida baholanishi kerak.

Ushbu kontentda tajriba dizayni, zeolit dozalari, fide konteyneri turlari, pomidor o‘sishi o‘lchovlari, hosil va sifat tahlillari, tuproq pH va EC natijalari, tuproq oziqa tarkibi, tuproq enzim faolliklari, korrelyatsiya tahlili, PCA va integrallashgan baholash natijalari asos qilib olindi. PDF’da mavjud bo‘lmagan tijoriy rentabellik kafolati, har bir hududda albatta qo‘llanilishi, barcha pomidor navlarida bir xil natija berishi yoki uzun muddatli tuproq yaxshilanishi kafolati kabi da’volar qo‘shilmadi.

Tadqiqotning eng muhim cheklovlari — natijalar yilma-yil iqlim tebranishlaridan ta’sirlanishi mumkinligi, tajribaning ma’lum hudud va ishlab chiqarish sharoitlari bilan chegaralanganligi, zeolitning uzoq muddatli kümülyativ ta’sirlari va eng maqbul qo‘llash tezligi alohida o‘rganilishi zarurligi, shuningdek, tuproq mikrobial jamoasi va metabolitlar bu ishda tahlil qilinmaganidir.

Shu bois 3 t/ha zeolit + 32 g‘ovakli viyol amaliyoti tadqiqot sharoitlarida umidbaxsh va amaliy tavsiya sifatida talqin qilinishi kerak. Haqiqiy ishlab chiqarish qarorlarida zeolit xarajati, fide ishlab chiqarish xarajati, mahalliy tuproq sharoiti, sug‘orish boshqaruvi, issiqxona iqlimi, pomidor navi va bozor narxlari alohida hisobga olinishi lozim.