O‘smirlik davrida mikronutrientlarga bo‘lgan ehtiyoj nima sababdan ortadi?

O‘smirlik — jismoniy o‘sish tezlashadigan, gormonal tizim o‘zgaradigan, mushak va suyak to‘qimalari rivojlanadigan hamda kognitiv yetilish davom etadigan davrdir[cite: 6]. Tadqiqot ushbu davrni 10–19 yosh oralig‘i sifatida ko‘rib chiqadi[cite: 6].

Jadal o‘sish sababli temir, rux, A vitamini, folat va B12 vitamini kabi mikronutrientlarga (mikroelementlarga) bo‘lgan ehtiyoj ortadi[cite: 6]. Ayniqsa, o‘smir qizlarda tana o‘sishiga qo‘shimcha ravishda hayz qon ketishlari temirga bo‘lgan ehtiyojni yanada oshiradi[cite: 6].

Shunga qaramay, o‘smirlar milliy va xalqaro ovqatlanish tadqiqotlarida ko‘pincha kichik yoshdagi bolalar va reproduktiv yoshdagi ayollar kabi batafsil kuzatilmaydi[cite: 6]. Ushbu holat o‘smirlarga xos mikronutrientlar yetishmovchiligi ko‘rsatkichlari, biologik mexanizmlar va mos diagnostik chegara ko‘rsatkichlarining yetarlicha o‘rganilmasligiga olib keladi[cite: 6].

Saxroi Kabirdan janubiy Afrikada xavf nima uchun murakkabroq?

Saxroi Kabirdan janubiy Afrikadagi o‘smirlarda mikronutrientlar yetishmovchiligi faqatgina to‘yib ovqatlanmaslik bilan izohlanmaydi[cite: 6]. Tadqiqotda quyidagi omillar bir vaqtning o‘zida ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi ta’kidlanadi[cite: 6]:

• Oziq-ovqat xavfsizligining yo‘qligi[cite: 6],
• Qashshoqlik[cite: 6],
• Taomlar xilma-xilligining cheklangani[cite: 6],
• Bezgak (malyariya)[cite: 6],
• Tuproq orqali yuquvchi gelmintozlar[cite: 6],
• OIV (OITS) va boshqa surunkali infeksiyalar[cite: 6],
• Ichak yallig‘lanishi va so‘rilishning buzilishi (malabsorbtsiya)[cite: 6],
• O‘smirlikdagi jadal o‘sish sur’ati[cite: 6],
• Qizlardagi hayz ko‘rish davri[cite: 6],
• Tibbiy xizmatlar va to‘g‘ri ovqatlanish dasturlaridan foydalanish imkoniyatining cheklangani[cite: 6].

Ushbu omillar mikronutrientlarning real holatini o‘zgartirishi bilan birga, laboratoriya tahlillari natijalarini ham chalg‘itishi mumkin[cite: 6].

Infeksiya, yallig‘lanish va mikronutrientlar yetishmovchiligi o‘rtasidagi zanjir

Tadqiqotning 8-betidagi 3-rasm mikronutrientlar yetishmovchiligi va infeksiya o‘rtasidagi ikki tomonlama bog‘liqlik zanjirini ko‘rsatadi[cite: 6].

Ushbu zanjir quyidagicha kechadi[cite: 6]:

1. Mikronutrientlar yetishmovchiligi immunitet tizimi faoliyatini pasaytiradi[cite: 6].
2. Immunitet zaiflashganda infeksiyalarga moyillik ortadi[cite: 6].
3. Infeksiya tizimli yallig‘lanishni yuzaga keltiradi[cite: 6].
4. Yallig‘lanish moddalar so‘rilishi va ulardan to‘qimalarda foydalanishni kamaytiradi[cite: 6].
5. Bu holat mavjud yetishmovchilikni yanada og‘irlashtiradi[cite: 6].

Temir, rux va A vitamini ham tug‘ma, ham orttirilgan immunitetning ishlashida bevosita ishtirok etadi[cite: 6]. Ushbu moddalar yetishmasligi organizmning himoya qobiliyatini zaiflashtiradi[cite: 6].

Bunga javoban, infeksiya paytida organizm ayrim mikroelementlarni qon aylanish tizimidan tortib olib, hujayralar ichida saqlashi mumkin[cite: 6]. Bu patogenlarning oziqlanishini cheklovchi tabiiy himoya mexanizmi bo‘lsa-da, jarayon cho‘zilib ketganda funksional yetishmovchilikka aylanadi[cite: 6].

Bezgak temir metabolizmini qanday o‘zgartiradi?

Sharh bezgakning temir metabolizmini kamida uchta o‘zaro bog‘liq mexanizm orqali buzishini tushuntiradi[cite: 6].

1. Ferritin miqdori oshadi

Ferritin — temirni zaxirada saqlovchi asosiy oqsildir[cite: 6]. Odatdagi sharoitda ferritin darajasi organizmdagi temir zaxirasi haqida aniq ma’lumot beradi[cite: 6].

Biroq ferritin ayni paytda musbat o‘tkir faza oqsili hisoblanadi[cite: 6]. Yallig‘lanish paytida temir zaxirasi oshmagan taqdirda ham ferritin ko‘rsatkichi ko‘tarilib ketishi mumkin[cite: 6].

Tadqiqotda keltirilgan sakkizta Afrika ma’lumotlar to‘plamini qamragan 6 653 nafar maktabgacha yoshdagi bolalar tahlilida, bezgak infeksiyasi yallig‘lanishga to‘g‘rilangan ferritin darajasining 44% ga oshishi bilan bog‘liq ekani ko‘rsatilgan[cite: 6].

Ushbu ko‘tarilish CRP (C-reaktiv oqsil) va AGP (alfa-1-nordon glikoprotein) kabi o‘tkir faza indikatorlari me’yoriga qaytganidan keyin ham uzoqroq saqlanishi mumkin[cite: 6]. Shu sababli faqat CRP va AGP ga qarab tuzatish kiritish bezgakka bog‘liq soxta ferritin ko‘tarilishini to‘liq bartaraf etolmasligi mumkin[cite: 6].

2. Gepsidin miqdori ortadi

Gepsidin — jigarda ishlab chiqariladigan va temir almashinuvini boshqaruvchi asosiy peptid gormonidir[cite: 6]. Yallig‘lanish paytida gepsidin sintezi keskin ortadi[cite: 6].

Gepsidin oshganda[cite: 6]:

• Ichakdan temir so‘rilishi kamayadi[cite: 6],
• Makrofaglarda saqlanayotgan temirning qonga chiqarilishi bloklanadi[cite: 6],
• Jigardagi temirning ajralib chiqishi cheklanadi[cite: 6].

Bu holatda organizmda temir zaxirasi butunlay tugamagan bo‘lsa ham, suyak ko‘migi va boshqa to‘qimalar temirdan foydalana olmaydi[cite: 6]. Ushbu holat funksional temir tanqisligi deb ataladi[cite: 6].

3. Gemoliz va temirning qayta taqsimlanishi

Bezgak plazmodiysi eritrotsitlarni zararlaydi va gemolizga (qon yemirilishiga) sabab bo‘ladi[cite: 6]. Qizil qon tanachalari parchalanganda hujayra ichidagi temir tashqariga chiqadi[cite: 6].

Ammo ajralgan temir to‘g‘ridan-to‘g‘ri eritropoez uchun ishlatilmasligi mumkin[cite: 6]. Infeksiya va yallig‘lanish temirni makrofaglar va jigar hujayralarida qamab qo‘yadi[cite: 6].

Natijada bitta bemorda bir vaqtning o‘zida ham yuqori ferritin, ham qon hosil qilish uchun temir yetishmovchiligi kuzatilishi mumkin[cite: 6].

6-betdagi bezgak–temir sxemasi

Tadqiqotning 6-betidagi ikkinchi rasm bezgak temir biomarkerlarini uchta parallel yo‘l orqali buzishini ko‘rsatadi[cite: 6]:

• Bezgak → yallig‘lanish → gepsidin ortishi → temir so‘rilishining pasayishi[cite: 6],
• Bezgak → ferritin ko‘tarilishi → temir zaxiralarining soxta yuqori ko‘rinishi[cite: 6],
• Bezgak → gemoliz → temirning noto‘g‘ri qayta taqsimlanishi → anemiya[cite: 6].

Sxemaning asosiy mazmuni: bezgak bilan og‘rigan o‘smirdagi “yuqori ferritin” natijasi yetarli temir zaxirasini bildirmasligi mumkin[cite: 6].

Ferritin nima uchun yakka o‘zi yetarli emas?

Agar ferritin past bo‘lsa, bu temir tanqisligini tasdiqlovchi aniq dalildir[cite: 6]. Biroq ferritin me’yorda yoki yuqori bo‘lsa, yallig‘lanishi bor insonlarda temir tanqisligini inkor etib bo‘lmaydi[cite: 6].

Tadqiqotga ko‘ra, yallig‘lanish hisobga olinmasdan hisoblangan temir tanqisligi tarqalishi ayrim populyatsiyalarda 25% gacha kamaytirib ko‘rsatilishi mumkin[cite: 6].

Bezgak omilini alohida qo‘shish ba’zi tahlillarda hisoblangan temir tanqisligi ko‘rsatkichini qo‘shimcha 10% ga oshirgan[cite: 6].

Biroq bezgakni shunchaki “bor/yo‘q” deb kiritish ham kamchiliklarga ega[cite: 6]. Chunki infeksiya og‘irligi, yaqinda o‘tkazilgani, parazitlar zichligi, yosh va orttirilgan immunitet ferritin javobiga kuchli ta’sir qiladi[cite: 6].

Eruvchan transferrin retseptorlari (sTfR) nimani ko‘rsatadi?

Eruvchan transferrin retseptorlari (sTfR) hujayralarning temirga bo‘lgan ehtiyoji va eritropoez faolligini aks ettiradi[cite: 6].

Sharhda bezgakli bolalarda sTfR darajasi ham o‘zgarishi mumkinligi, ammo u ferritinga qo‘shimcha mustaqil biomarker sifatida xizmat qila olishi ko‘rsatilgan[cite: 6].

BRINDA loyihasi tahlilida ferritin ma’lumotlari bo‘lmaganda 8,3 mg/L dan yuqori sTfR ko‘rsatkichi temir tanqisligi belgisi sifatida ishlatilishi mumkinligi aytilgan[cite: 6].

Biroq sTfR ham gemoliz va eritropoez tezligiga bog‘liq bo‘lgani sababli yakka o‘zi mukammal mezon bo‘la olmaydi[cite: 6].

Gemoglobin nimani ifodalaydi?

Gemoglobin anemiya tashxisidagi asosiy ko‘rsatkichdir, ammo past gemoglobin faqat temir tanqisligidan dalolat bermaydi[cite: 6].

Quyidagi holatlar ham gemoglobinni tushirishi mumkin[cite: 6]:

• Bezgak[cite: 6],
• Surunkali yallig‘lanish[cite: 6],
• Gemoliz[cite: 6],
• Folat yoki B12 vitamini yetishmovchiligi[cite: 6],
• Genetik gemoglobinopatiyalar (talassemiya, o‘roqsimon anemiya)[cite: 6],
• Boshqa infeksiyalar[cite: 6].

Shu sababli anemiya va temir tanqisligi aynan bir xil tushunchalar emas[cite: 6]. O‘smirda anemiya bo‘lib, ferritin bo‘yicha temir yetarli ko‘rinishi yoki aksincha, gemoglobin tushmasidan oldin temir zaxiralari tugab bo‘lgan bo‘lishi mumkin[cite: 6].

Gelmintlar mikronutrientlarni qanday kamaytiradi?

Sharhda tuproq orqali yuquvchi gelmintlar mikronutrientlar holatini uchta asosiy yo‘l bilan izdan chiqarishi bayon qilinadi[cite: 6]:

1. Surunkali qon yo‘qotish

Ankilostomalar (hookworms) ichak shilliq qavatiga yopishib qon so‘radi[cite: 6]. Har bir voyaga yetgan gijja kuniga taxminan 0,02–0,10 mL qon yo‘qotilishiga sabab bo‘lishi mumkin[cite: 6].

Agar infeksiya uzoq vaqt davolanmasa, bu kichik kunlik yo‘qotishlar to‘planib, og‘ir temir tanqisligi anemiyasini keltirib chiqaradi[cite: 6].

2. Ichak shikastlanishi va so‘rilish buzilishi

Parazitlar ichak devorini zararlab, surunkali yallig‘lanishni keltirib chiqaradi va moddalar so‘rilishini pasaytiradi[cite: 6].

Bu faqat temirga emas, rux va A vitamini so‘rilishiga ham zarba beradi[cite: 6].

3. Oziqa uchun raqobat va ishtaha pasayishi

Infeksiya paytida ishtaha pasayadi, ozuqa qabuli kamayadi va parazitlar ozuqa moddalarining bir qismini o‘zlashtirib oladi[cite: 6].

Natijada kam iste’mol qilish, so‘rilmaslik va ortgan ehtiyoj bir vaqtda to‘qnashadi[cite: 6].

Bezgak va gelmintlar birga kelganda nima bo‘ladi?

15 ta tadqiqotni qamragan meta-tahlilda bezgak va gelmintlar birga uchragan bolalarda faqat bezgagi borlarga nisbatan anemiya ehtimoli 20% ga yuqori ekani bildirilgan (OR = 1,20; 95% CI: 0,59–2,45)[cite: 6]. Biroq ishonch oralig‘i keng va tadqiqotlararo geterogenlik yuqori bo‘lgani sababli bu qat’iy dalil deb hisoblanmaydi[cite: 6].

Trichuris trichiura infeksiyasi kichik bolalarda bo‘y o‘sishidan orqada qolish ehtimolini 21% ga, tana vazni yetishmasligini esa 133% ga oshirishi ko‘rsatilgan[cite: 6]. Ammo bu ma’lumotlar asosan kichik yoshdagi bolalardan olingan[cite: 6].

O‘smirlarda rux va A vitamini bo‘yicha ma’lumotlar nima uchun kam?

Sharhga ko‘ra, Saxroi Kabirdan janubiy Afrikada o‘smirlardagi gelmintlar bilan rux va A vitamini biomarkerlarini birga o‘rgangan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlar deyarli mavjud emas[cite: 6].

Masalan, Nigeriyada maktab o‘quvchilarida gelmintlar tarqalishi 28,8% ekani aniqlangan ishda mikronutrientlar yoki yallig‘lanish ko‘rsatkichlari umuman o‘lchanmagan[cite: 6]. Shu sababli gelmintlarning o‘smirlardagi rux va A vitamini zaxiralariga real ta’siri noma’lumligicha qolmoqda[cite: 6].

Surunkali yallig‘lanish va biomarkerlarning noto‘g‘ri ko‘rinishi

O‘tkir faza reaksiyasi paytida CRP va AGP oshadi, ammo plazmadagi temir va rux hujayralar ichiga tortiladi, retinol tashuvchi oqsil (RBP) sintezi esa jigarda pasayadi[cite: 6].

Ganadagi bolalarning 39 foizida yallig‘lanish aniqlangan bo‘lsa, uning asosiy qismi faqat AGP ko‘tarilishi hisobiga to‘g‘ri kelgan[cite: 6]. Bu faqat CRP ga tayanish uzoq davom etuvchi yallig‘lanishni e’tibordan chetda qoldirishini ko‘rsatadi[cite: 6].

Rux va A vitamini biomarkerlari qanday buziladi?

Rux va A vitamini manfiy o‘tkir faza indikatorlari kabi harakat qiladi[cite: 6]. Yallig‘lanish paytida qon zardobidagi rux va retinol darajasi pasayadi[cite: 6].

Albumin va RBP sintezi jigarda pasayishi tufayli, organizmda rux yoki A vitamini yetarli bo‘lsa ham, qonda ularning miqdori soxta past chiqadi[cite: 6].

BRINDA regressiya modeli qo‘llanilganda, Malavidagi bolalarda A vitamini yetishmovchiligi ko‘rsatkichi 24% dan 10% ga tushgan[cite: 6]. O‘smirlarda ham (15–19 yosh) Malavida 1,8% dan 1,2% ga, Nepalda 1,3% dan 0,6% ga pasaygan[cite: 6]. Ya’ni to‘g‘rilash kiritilmasa, A vitamini tanqisligi sun’iy ravishda oshirib ko‘rsatiladi[cite: 6].

Rux bo‘yicha esa o‘smirlarda CRP/AGP bilan korrelyatsiya zaif bo‘lgani sababli, unga doimiy yallig‘lanish to‘g‘rilashlarini kiritish bo‘yicha yakdil ilmiy xulosa mavjud emas[cite: 6].

Folat ko‘rsatkichlari

Folat yallig‘lanishdan kam ta’sirlanadi, ammo tanlangan test turiga qarab natijalar farq qiladi[cite: 6]:

• Zardob folati: Yaqin kunlardagi ovqatlanishni aks ettiradi (tanqislik 24,4%)[cite: 6].
• Eritrotsit folati: Uzoq muddatli surunkali ta’minlanganlikni ko‘rsatadi (tanqislik 33,6%)[cite: 6].

Beslenme monitoringi uchun minimal tahlillar to‘plami

Infeksiya yuki yuqori bo‘lgan hududlarda o‘smirlar ovqatlanishini to‘g‘ri baholash uchun quyidagi tahlillarni birga o‘tkazish tavsiya etiladi[cite: 6]:

Manba va uslubiy izoh

Ushbu sharh Mofiyinfoluva Oluvatomsin Arogundade (Mofiyinfoluwa Oluwatomisin Arogundade) tomonidan tayyorlangan “Micronutrient Deficiencies, Infection, and Inflammation among Adolescents in Sub-Saharan Africa: A Comprehensive Review of Biological Mechanisms, Biomarker Assessment, and Evidence Gaps” nomli ishga asoslangan[cite: 6].

Ushbu ish sharh (review) qo‘lyozmasi bo‘lib, unda yangi empirik klinik sinov o‘tkazilmagan[cite: 6]. O‘smirlar bo‘yicha to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’lumotlar kam bo‘lgani sababli ko‘plab xulosalar kichik bolalar va katta yoshdagi ayollar tadqiqotlaridan umumlashtirilgan[cite: 6].