Birinchi farzandning dunyoga kelishi nafaqat oilalarning mehnat faoliyatini, balki bir kundagi 24 soat vaqtning qanday taqsimlanishini ham tubdan o‘zgartiradi. Annabel Sigal (Annabel Siegal) va Joanna Venator (Joanna Venator) tomonidan tayyorlangan ushbu tadqiqot AQSHda birinchi farzand tug‘ilgandan so‘ng ayollar va erkaklarning haq to‘lanadigan mehnat, bola parvarishi, uy yumushlari, bo‘sh vaqt va uyqu uchun ajratadigan vaqtlari qanday o‘zgarishini o‘rganadi.

2003–2023-yillar davriga oid Amerika Vaqtdan Foydalanish Tadqiqoti (American Time Use Survey – ATUS) ma’lumotlari asosida tuzilgan soxta-voqea tahlili (pseudo-event study) tug‘ruqdan so‘ng ayollarning haq to‘lanadigan ish vaqti erkaklarga nisbatan kuniga taxminan 1,3 soatga qisqarishini ko‘rsatadi. Ayni davrda ayollarning bola parvarishiga ajratadigan vaqti erkaklarga nisbatan taxminan 1 soatga, uy yumushlariga ajratadigan vaqti esa qariyb 0,4 soatga oshadi. Tadqiqotchilarga ko‘ra, ayollarning haq to‘lanadigan ishdan bo‘shagan vaqtining deyarli barchasi bepul parvarish va uy ichidagi mehnat faoliyatiga o‘tadi.

Tadqiqotning eng e’tiborga molik hissasi shundaki, u faqatgina “birlamchi faoliyat” sifatida qayd etilgan bola parvarishini emas, balki boshqa ish bilan bir vaqtda olib boriladigan “ikkilamchi bola parvarishi”ni ham hisobga oladi. Masalan, ota-ona televizor ko‘rayotgan paytda bolaga ko‘z-quloq bo‘lsa yoki uy tozalayotganda bola mas’uliyatini ham olib borsa, bu vaqt ikkilamchi bola parvarishi deb hisoblanadi. Birlamchi va ikkilamchi parvarish birga hisoblanganda tug‘ruq yilida bola parvarishining ortishi erkaklarda taxminan 5,8 soatni, ayollarda esa 9,8 soatni tashkil etadi. Ayollar va erkaklar o‘rtasidagi tafovut qariyb 4 soatga yetadi.

Birlamchi faoliyat sifatida o‘lchangan bo‘sh vaqt ayollar va erkaklarda deyarli bir xil miqdorda kamayayotgandek ko‘rinsa-da, bola parvarishi bilan bo‘linmagan haqiqiy bo‘sh vaqt hisobga olinganda boshqacha manzara paydo bo‘ladi. Tug‘ruq yilida ayollarning uzluksiz bo‘sh vaqti erkaklarga nisbatan kuniga taxminan 0,6 soatga ko‘proq qisqaradi. Ayollar, ayniqsa, uy ishlari va bo‘sh vaqt davomida bola parvarishini parallel ravishda olib boradilar.

Izlanish, shuningdek, haq to‘lanadigan oilaviy ta’til siyosatini ham o‘rganadi. Ushbu siyosat tug‘ruq yilida bola parvarishidagi gender tafovutini vaqtincha oshirishi mumkin bo‘lsa-da, keyingi yillarda parvarish mas’uliyatining ayol va erkak o‘rtasida qayta taqsimlanishi hisobiga tafovutning qisqarishi bilan bog‘liq ekani aniqlangan. Haq to‘lanadigan oilaviy ta’til mavjud shtatlarda tug‘ruqdan keyingi bola parvarishi tafovuti o‘rtacha taxminan 0,95 soatga kamayishi hisoblangan. Shuni eslatish joizki, tadqiqot preprintdir va natijalar hali ilmiy taqrizdan o‘tmagan.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Farzandli bo‘lgach, ayollarning bandlik darajasi, ish soatlari va daromadlarida erkaklarga nisbatan kattaroq yo‘qotishlarga uchrashi uzoq vaqtdan beri ma’lum. Iqtisodiyot adabiyotida bu holat ko‘pincha “bola jarimasi” (child penalty) yoki ayollar nuqtayi nazaridan “onalik jarimasi” (motherhood penalty) deb ataladi. Biroq haq to‘lanadigan ish vaqtining kamayishi kundalik 24 soat ichidagi vaqtning yo‘qolib ketganini anglatmaydi. Qisqargan ish vaqti boshqa faoliyat turlariga yo‘naltiriladi.

Ushbu tadqiqotning asosiy savoli quyidagichadir: Birinchi farzand tug‘ilgandan so‘ng ayollarning haq to‘lanadigan mehnatga sarflamagan vaqti qayerga ketadi? Ushbu vaqt bola parvarishigami, uy yumushlarigami, uyqugami, bo‘sh vaqtgami yoki bir nechta faoliyat bir vaqtda bajariladigan ko‘p vazifalilik jarayonlarigami o‘tadi?

Tadqiqotchilar nafaqat umumiy vaqt miqdorini, balki vaqtning sifatini ham o‘rganadilar. Inson qog‘ozda ikki soat bo‘sh vaqtga ega bo‘lishi mumkin; ammo agar ushbu vaqt davomida bolaga qarab turish yoki uning ehtiyojlariga javob berishga majbur bo‘lsa, bu vaqt uzluksiz dam olish bilan bir xil bo‘lmaydi. Tadqiqotning “uzluksiz bo‘sh vaqt” ko‘rsatkichi ushbu muhim farqni ko‘rsatib beradi.

Adabiyotlardagi bo‘shliq

Avvalgi ilmiy ishlarning katta qismi farzand ko‘rishning ayollarning ishchi kuchidagi ishtirokiga, ish soatlariga va maoshlariga ta’siriga e’tibor qaratgan. Uy mehnati, bola parvarishi va uy yumushlariga oid tadqiqotlarning bir qismi esa faqat tavsifiy taqqoslashlar bilan cheklangan.

Ushbu ish uchta asosiy bo‘shliqni to‘ldirishni maqsad qiladi:

• AQSHda birinchi tug‘ruq atrofidagi vaqtdan foydalanishni hodisalar vaqti (event study) yondashuvi bilan tahlil qilish,
• Bola parvarishini nafaqat birlamchi faoliyat, balki boshqa ishlar bilan birga olib boriladigan ikkilamchi faoliyat sifatida ham o‘lchash,
• Haq to‘lanadigan oilaviy ta’til siyosatining ayollar va erkaklar o‘rtasidagi vaqt taqsimoti farqini qanday o‘zgartirishini o‘rganish.

Tadqiqotning ushbu yondashuvi muhimdir; chunki faqat birlamchi faoliyatni o‘lchash ayniqsa ayollar yelkasidagi doimiy kuzatuv va tayyor turish mas’uliyatini to‘liq ko‘rsatmaydi.

Amerika Vaqtdan Foydalanish Tadqiqoti (ATUS) ma’lumotlari

Asosiy ma’lumotlar manbasi 2003–2023-yillardagi Amerika Vaqtdan Foydalanish Tadqiqotidir. ATUS milliy miqyosda reprezentativ tanlanmadan insonlarning bir kun davomida qaysi mashg‘ulotlarga qancha vaqt ajratishini vaqt kundaliklari orqali to‘playdi.

Asosiy natijaviy o‘zgaruvchilar quyidagilardir:

• Haq to‘lanadigan ish vaqti,
• Birlamchi faoliyat sifatidagi bola parvarishi,
• Uy yumushlari,
• Bo‘sh vaqt,
• Uyqu,
• Ikkilamchi faoliyat sifatidagi bola parvarishi,
• Birlamchi va ikkilamchi bola parvarishidan iborat umumiy parvarish vaqti,
• Bola parvarishi bilan bo‘linmagan uzluksiz bo‘sh vaqt.

Tadqiqotchilarning bo‘sh vaqt ta’rifi ijtimoiy tadbirlar, sport mashg‘ulotlari, shaxsiy gigiyena va parvarish, telefon muloqoti hamda ovqatlanish vaqtini ham qamrab oladi. Shu sababli bu yerda qo‘llanilgan “bo‘sh vaqt” shunchaki hordiq yoki televizor ko‘rish emas, balki ancha keng toifadir.

Dastlabki ma’lumotlar bazasi taxminan 245 000 ta kuzatuvdan iborat bo‘lgan. Tanlanma birinchi farzandi tug‘ilgan paytda 18–50 yoshda bo‘lgan ota-onalar bilan cheklanganda qariyb 39 000 nafar ota-ona qolgan. Moslashtirish (matching) natijasida 10 700 dan ortiq takrorlanmas ota-ona va nazorat juftliklari hamda taxminan 30 300 ta kuzatuvdan iborat soxta-panel (pseudo-panel) hosil qilingan.

Dam olish kunlari ham tahlilga kiritilgan, shuning uchun natijalar faqatgina odatiy ish kunlarini aks ettirmaydi.

Nega haqiqiy panel o‘rniga soxta-panel ishlatildi?

ATUS bitta shaxsni yillar davomida uzluksiz kuzatuvchi panel tadqiqoti emas. U har yili turli shaxslardan iborat takroriy ko‘ndalang kesimlarni beradi. Shu sababli tadqiqotchilar farzand ko‘rgan shaxsning tug‘ruqdan besh yil oldin vaqtini qanday o‘tkazganini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘ra olmaydilar.

Ushbu muammoni hal qilish uchun “soxta-voqea tahlili” (pseudo-event study) qo‘llanilgan. Ota-onaning tug‘ruqdan oldingi davri avvalgi yillarda hali bolasi bo‘lmagan, biroq yoshi, jinsi va demografik xususiyatlari o‘xshash bo‘lgan shaxslar yordamida modellashtirilgan.

Masalan, birinchi farzandi 2008-yilda 30 yoshida tug‘ilgan ota-ona uchun 2006-yilda 28 yoshda bo‘lgan, hali bolasi yo‘q va bir xil demografik guruhga mansub inson tug‘ruqdan ikki yil oldingi kuzatuv sifatida moslashtirilgan.

Moslashtirish o‘zgaruvchilari:

• Jinsi,
• Birinchi farzand tug‘ilgan yosh va yil,
• Besh toifali ma’lumot darajasi,
• Ilgari turmushda bo‘lgan yoki hech qachon turmush qurmaganlik holati,
• To‘rtta irqiy/etnik guruh (Oq tanli, Qora tanli, Ispaniyalik/Lotin va boshqalar),
• To‘rtta geografik mintaqa (Shimoli-sharq, O‘rta G‘arb, Janub va G‘arb).

Moslashtirish bir xil yil ichida almashtirmasdan, turli yillar orasida esa qayta foydalanishga ruxsat bergan holda o‘tkazilgan. Tug‘ruqdan oldingi bitta kuzatuv soxta-panelda bir necha marta ishlatilishi mumkin bo‘lgani sababli kuzatuvlar ularning foydalanish chastotasining teskari qiymati bilan og‘irliklantirilgan.

Asosiy regressiya modeli

Ayollarning tug‘ruqdan keyingi vaqt taqsimoti erkaklardan qanchalik farq qilishini o‘lchash uchun quyidagi model qo‘llanilgan:

\[ Y_{it} = \alpha + \beta D_{it} + \gamma X_i + \delta Z_i + \beta^{f}(F_i \times D_{it}) + \alpha^{f}F_i + \gamma^{f}(F_i \times X_i) + \delta^{f}(F_i \times Z_i) + u_{it} \]

• Y_it — insonning tegishli hodisa vaqtida muayyan faoliyatga ajratgan kunlik soati.
• D_it — birinchi tug‘ruqqa nisbatan vaqtni ko‘rsatuvchi soxta (dummy) o‘zgaruvchilar vektori.
• t = -5 dan t = +10 gacha bo‘lgan davrlar o‘rganilgan.
• Tug‘ruqdan bir yil oldingi t = -1 davri taqqoslash toifasidir.
• X_i — ma’lumot, oilaviy holat, irq va hudud kabi moslashtirish omillari.
• Z_i — yosh, taqvim yili va shtat qat’iy effektlari.
• F_i — shaxsning ayol ekanini bildiruvchi o‘zgaruvchi.
• β^f koeffitsiyentlari ayollarning vaqt o‘zgarishi erkaklarnikidan qanchalik farq qilishini ko‘rsatadi.
• u_{it} — model tushuntirmagan xatolik hadi.

Modeldagi β^f koeffitsiyenti ayollarning umumiy vaqtini emas, balki tug‘ruqdan oldingi davrga nisbatan ayollar va erkaklar o‘rtasidagi o‘zgarish tafovutini o‘lchaydi. Masalan, bola parvarishi uchun β^f = 1 qiymati ayollarning bola parvarishidagi o‘sishi erkaklarnikidan kuniga 1 soatga ko‘proq ekanini bildiradi.

Standart xatolar individual juftlik darajasida klasterlangan, ATUS tanlanma og‘irliklari ishlatilgan. Grafiklarda 95 foizlik ishonchlilik oraliqlari berilgan.

Ayollar va erkaklar xatti-harakatlarini alohida ko‘rsatuvchi model

Umumiy tafovut ayollar xatti-harakatidagi o‘zgarishdanmi yoki erkaklar xatti-harakatidanmi ekanini aniqlash uchun model ayollar va erkaklar uchun alohida baholangan:

\[ Y_{it}^{g} = \alpha^{g} + \beta^{g}D_{it}^{g} + \gamma^{g}X_i^{g} + \delta^{g}Z_i^{g} + u_{it}^{g} \]

Bu yerda g ayol yoki erkak guruhini ifodalaydi. Ushbu ikkinchi model haq to‘lanadigan ish farqi nafaqat ayollarning ish vaqtini kamaytirishi, balki erkaklarning ish vaqtini oshirishi hisobiga ham kattalashishini ko‘rsatadi.

Birlamchi vaqtdan foydalanishdagi asosiy natijalar

Tadqiqotning dastlabki asosiy xulosasi shuki, birinchi farzand tug‘ilgach, ayollarning haq to‘lanadigan ish vaqti erkaklarga nisbatan sezilarli darajada kamayadi. Tug‘ruqdan keyingi barcha davrlar o‘rtachasida ayollarning haq to‘lanadigan ish vaqtidagi nisbiy kamayish kuniga taxminan 1,3 soatni (boshlang‘ich darajaga nisbatan taxminan 33,8 foizni) tashkil etgan.

Ayni davrda ayollarning bola parvarishiga ajratgan birlamchi vaqti erkaklarga nisbatan kuniga qariyb 1 soatga, uy ishlariga ajratgan vaqti esa taxminan 0,4 soatga (boshlang‘ich darajaga nisbatan 23,4 foizga) oshgan.

Bu natijalar ayollarning maoshli ishdan bo‘shagan vaqtining asosiy qismi bola parvarishi va uy yumushlariga ketishini ko‘rsatadi. Biroq bu har bir ayol uchun birma-bir soatlik hisob-kitob qilingan degani emas, balki guruh o‘rtachalarining bir-biriga yaqinligini bildiradi.

Tug‘ruq yilidagi o‘zgarishlar

Tug‘ruqdan bir yil oldingi davr bilan taqqoslaganda, tug‘ruq yilidagi baholar vaqt taqsimotidagi keskin burilishni aniq ko‘rsatadi:

Ushbu jadval muhim bir jihatni ko‘rsatadi: ish vaqtidagi tafovut faqat ayollarning ish vaqtini kamaytirishi hisobiga emas, balki erkaklarning ish vaqtini kuniga 1,082 soatga oshirishi hisobiga ham yuzaga keladi.

Xuddi shuningdek, bo‘sh vaqt bo‘yicha gender farqining statistik ahamiyatsiz bo‘lishi onalarning bo‘sh vaqt yo‘qotmaganini anglatmaydi. Har ikki guruh ham bo‘sh vaqtini kuniga 1,3–1,5 soatga kamaytiradi. Farqning yo‘qligi ikkala tomon ham yo‘qotishga uchragani bilan izohlanadi.

Uzoq muddatli ixtisoslashuv

1-rasmda haq to‘lanadigan ish tafovuti tug‘ruqdan keyin manfiy hududda qoladi va o‘rganilgan 10 yillik davr davomida saqlanib qoladi. Bola parvarishidagi tafovut tug‘ruq yilida eng yuqori nuqtaga chiqadi, bola ulg‘aygani sari kamaysa-da, nolga tushmaydi.

Uy yumushlaridagi farq esa bola katta bo‘lgan sari ortib borish tendensiyasiga ega. Tadqiqotchilar buni bola parvarishi kamayganiga qaramay, bolalarning uyda yaratadigan qo‘shimcha xizmat yuki (tozalash, ovqat pishirish, kiyim yuvish) davom etishi bilan bog‘laydilar.

Ayollarning bola parvarishiga ajratadigan vaqti yillar o‘tib kamaysa-da, ularning haq to‘lanadigan ish vaqti xuddi shu tezlikda avvalgi holatiga qaytmaydi. Tadqiqot mehnat stajidagi uzilishlar va to‘planmagan inson kapitali qayta ishga kirishni qiyinlashtirishi mumkinligini muhokama qiladi, ammo bu mexanizmlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri sinovdan o‘tkazmaydi.

Ikkilamchi bola parvarishi va ko‘p vazifalilik

ATUS bola parvarishi boshqa bir asosiy faoliyat davomida ikkilamchi tarzda bajarilayotganini ham qayd etadi. Bu ota-ona butun diqqatini bolaga qaratmagan, ammo uning xavfsizligi va ehtiyojlari uchun mas’ul bo‘lib turgan vaqtlarni qamrab oladi.

Masalan, quyidagilar ikkilamchi parvarishga kiradi:

• Televizor ko‘rish paytida xonada o‘ynayotgan bolaga qarab turish,
• Ovqat tayyorlayotganda bolaning iltimoslarini bajarish,
• Uyni yig‘ishtirayotganda bolaning xavfsizligini kuzatish,
• Dam olish yoki telefonlashish vaqtida bola uchun mas’ul bo‘lish.

Birlamchi va ikkilamchi bola parvarishi birgalikda hisoblanganda tug‘ruq yilidagi natijalar ancha kattalashadi:

Bu yerdagi 9,819 soatlik ko‘rsatkich ayolning kuniga alohida 10 soat qo‘shildi degani emas. Ikkilamchi parvarish boshqa ishlar bilan ustma-ust tushgani sababli bir soat ham uy ishi, ham bola parvarishi deb yozilishi mumkin. Bu insonning qancha vaqt davomida parvarish mas’uliyatini yelkasida ko‘tarib yurganini bildiradi.

Ikkilamchi parvarish qo‘shilganda gender tafovutining 1,6 soatdan qariyb 4 soatga yetishi faqat birlamchi faoliyatni o‘rganuvchi tadqiqotlar parvarish yukidagi gender tafovutini sezilarli darajada kam ko‘rsatishini fosh etadi.

Bola parvarishi qaysi faoliyatlar bilan parallel olib boriladi?

3-rasm va A-7 jadvali ayollarning erkaklarga qaraganda qaysi faoliyatlar davomida ko‘proq bola parvarishlashini ko‘rsatadi. Tug‘ruq yilidagi nisbiy farqlar:

Tadqiqot ayollarning erkaklarga nisbatan ayniqsa uy yumushlari va bo‘sh vaqt davomida parvarish mas’uliyatini birga olib borishini ko‘rsatadi. Haq to‘lanadigan ish paytida esa bola parvarishi farqi ahamiyatli emas.

Bu xulosa tadqiqot to‘g‘ridan-to‘g‘ri ruhiy zo‘riqish yoki stressni o‘lchaganini anglatmaydi. Mualliflar doimiy hushyor turish va chalg‘ish holati aqliy va jismoniy charchoqni oshirishi, ishlarning bajarilish vaqtini cho‘zishi va unumdorlikka ta’sir qilishi mumkinligini ehtimoliy mexanizm sifatida muhokama qiladilar.

Uzluksiz bo‘sh vaqt nega boshqacha natija beradi?

Birlamchi faoliyat sifatidagi bo‘sh vaqt har ikki jinsda bir xil kamaygani sababli dastlabki tahlilda gender farqi ko‘rinmaydi. Ammo bo‘sh vaqt ichidan bola parvarish qilingan vaqtlar chiqarib tashlanganda “uzluksiz bo‘sh vaqt” hosil bo‘ladi.

Tug‘ruq yilida:

• Erkaklarning uzluksiz bo‘sh vaqti taxminan 3,515 soatga kamayadi.
• Ayollarning uzluksiz bo‘sh vaqti taxminan 4,107 soatga kamayadi.
• Ayollarning nisbiy yo‘qotishi erkaklarnikidan taxminan 0,604 soatga ko‘proqdir.

Tadqiqot hisob-kitoblariga ko‘ra, bu yo‘qotish erkaklarda boshlang‘ich darajaning 51,6 foiziga, ayollarda esa 62 foiziga to‘g‘ri keladi.

4-rasmda birlamchi bo‘sh vaqt chiziqlari bir-biriga yaqin yotsa-da, bola parvarishi vaqtlari chiqarilganda ayollar chizig‘i ancha pastga tushadi. Shunday qilib, umumiy bo‘sh vaqt bir xil ko‘ringani bilan uning haqiqiy dam olish sifati tubdan farq qilishi isbotlanadi.

Haq to‘lanadigan oilaviy ta’til siyosati qanday o‘rganildi?

Tadqiqotchilar 2003–2023-yillarda turli vaqtlarda haq to‘lanadigan oilaviy ta’til (Paid Family Leave – PFL) qonunini qabul qilgan shtatlar ma’lumotlaridan foydalanganlar. Bu davrda Kaliforniya, Nyu-Jersi, Rod-Aylend, Nyu-York, Kolumbiya okrugi (DC), Vashington, Massachusets, Konnektikut, Oregon va Kolorado ushbu tizimni joriy etgan.

Siyosat tahlilida har bir shtat uchun qonun qabul qilinishidan 3 yil oldingi va 3 yil keyingi davrni qamrab olgan muvozanatli vaqt oynasi tuzilgan. Yetarli kuzatuv davri bo‘lmagani sababli Kaliforniya, Massachusets, Konnektikut, Oregon va Kolorado asosiy umumiy tahlildan chiqarilgan.

Qonun qabul qilgan shtatlar ayni davrda bunday qonunni qabul qilmagan shtatlar bilan taqqoslash guruhlariga moslashtirilgan. Siyosat holati bola tug‘ilgan paytdagi shtat qonuniga qarab belgilangan. Standart xatolar shtat va taqqoslash guruhi darajasida klasterlangan.

Haq to‘lanadigan oilaviy ta’til natijalari

Haq to‘lanadigan ta’tilning vaqt taqsimotiga ta’siri tug‘ruq yili bilan undan keyingi yillarda har xil bo‘lgan:

• Tug‘ruq yilida bola parvarishidagi gender tafovuti pullik ta’tili bor shtatlarda taxminan 0,7 soatga kattaroq bo‘lgan (p = 0,088, chegarada ahamiyatli).
• Tug‘ruqdan keyingi birinchi yilda esa bu tafovut pullik ta’tili bor joylarda taxminan 3,2 soatga kichikroq bo‘lgan.
• Ikkinchi va uchinchi yillarda ta’tili bor va yo‘q shtatlar o‘rtasidagi farq yana bir-biriga yaqinlashgan.
• Tug‘ruqdan keyingi barcha davrlar birgalikda olinganda haq to‘lanadigan ta’til bola parvarishidagi gender tafovutining o‘rtacha taxminan 0,95 soatga qisqarishi bilan bog‘liq bo‘lgan (p < 0,001).

5-rasmda tug‘ruq yilida pullik ta’tili bor shtatlarda ayollarning parvarish vaqti yuqori, erkaklarniki nisbatan past bo‘lgani ko‘rinadi. Keyingi yilda esa erkaklarning parvarish vaqti oshib, ayollarniki kamaygan.

Haq to‘lanadigan ta’tilning ish vaqti tafovutiga ta’siri taxminan -0,7 soat deb baholangan, ammo bu natija statistik jihatdan ahamiyatli emas (p = 0,28). Shu sababli tadqiqot pullik ta’til ayollarning ishga qaytishini qat’iy oshiradi deb isbotlamaydi. Asosiy kuchli natija parvarish vaqtining ota-onalar o‘rtasida taqsimlanishiga tegishlidir.

PSID ma’lumotlari bilan tasdiqlash

Soxta-panel usulining ishonchliligini baholash uchun haqiqiy boylamali Panel Study of Income Dynamics (PSID) ma’lumotlaridan foydalanilgan. PSID bitta shaxslarni yillar davomida kuzatgani uchun haqiqiy voqea tahlili bilan soxta-voqea tahlilini solishtirish imkonini beradi.

PSID ning kamchiligi shundaki, u ATUS kabi batafsil kunlik vaqt daftarlariga ega emas. Ishtirokchilar odatiy kundagi o‘rtacha soatlarini o‘tmishga qarab eslab aytadilar. Bir vaqtdagi faoliyatlar cheklanmagani sababli umumiy soatlar 24 soatdan oshib ketishi mumkin va ko‘p vazifalilik to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchanmaydi.

PSID taqqoslashlari haq to‘lanadigan ish tafovuti haqiqiy panelda ham, soxta-panelda ham bir xil yo‘nalishda va o‘xshash hajmda ekanini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, erkaklarning ish vaqti soxta-panelda tug‘ruqdan so‘ng o‘sgan bo‘lsa, haqiqiy panelda xuddi shunday sakrash ko‘rinmaydi. Bu holat soxta-panel ayollar va erkaklarning alohida darajalarini biroz xato baholashi mumkinligini, ammo ikki guruh o‘rtasidagi tafovutni ancha aniq ushlay olishini ko‘rsatadi.

Tadqiqotda PSID tasdiqlovining ikkinchi o‘zgaruvchisi nomlanishida matn ichida nomuvofiqlik mavjud. Metodologiya va A-1 rasm bu o‘zgaruvchini “housework” (uy yumushlari) deb ko‘rsatsa, natijalar matni va A-10 jadvali izohi “childcare” (bola parvarishi) deb yozgan. Shu sababli PSID tasdiqlovidagi ikkinchi o‘zgaruvchining aniq nomi muallif izohisiz to‘liq oydinlashmaydi.

Mustahkamlik tekshiruvlari

Tadqiqotchilar moslashtirish natijalari demografik guruhlar tanloviga bog‘liq emasligini to‘rtta muqobil ta’rif orqali tekshirganlar. Ma’lumot, oilaviy holat, irq va hudud tafsilotlari o‘zgartirilsa ham bola parvarishi tafovutining umumiy yo‘nalishi va hajmi to‘liq saqlanib qolgan.

Shtat darajasida moslashtirish geografik jihatdan aniqroq nazorat bersa-da, tanlanma hajmini keskin kamaytirib, demografik muvozanatni yomonlashtirgan. Shu sababli asosiy modelda to‘rtta keng mintaqa qo‘llanilgan.

Yosh-davr-kohorta (age-period-cohort) muammosi ham turli cheklovlar bilan sinab ko‘rilgan. A-7 qo‘shimcha rasmida muqobil normalizatsiyalarning ko‘pchiligi asosiy natijalarni o‘zgartirmagan.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Yigirma yillik milliy reprezentativ ATUS ma’lumotlaridan foydalangani,
• Birinchi tug‘ruq atrofidagi o‘zgarishlarni hodisalar vaqti usulida tahlil qilgani,
• Birlamchi va ikkilamchi bola parvarishini ajratib ko‘rsatgani,
• Uzluksiz bo‘sh vaqt tushunchasini o‘lchovli qilgani,
• Natijalarni haqiqiy panel (PSID) ma’lumotlari bilan solishtirgani,
• Turli moslashtirish ta’riflari bilan mustahkamlik tekshiruvlarini bajargani,
• Haq to‘lanadigan oilaviy ta’tilni nafaqat tug‘ruq yilida, balki keyingi yillarda ham o‘rgangani.

Asosiy cheklovlar

• ATUS bitta shaxslarni tug‘ruqdan oldin va keyin kuzatmaydi; tug‘ruqdan oldingi kuzatuvlar o‘xshash boshqa insonlardan tuzilgan.
• Moslashtirish faqat kuzatiladigan demografik belgilarni tenglashtira oladi. Karyera rejalari, oilaviy qarashlar, sog‘liq va madaniy me’yorlar kabi ko‘rinmas omillar farq qilishi mumkin.
• Natijalar haqiqiy er-xotinlar o‘rtasidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri mehnat taqsimotini o‘lchamaydi, balki ayol va erkak ota-onalar guruhlari o‘rtachalarini taqqoslaydi.
• ATUS bir kunlik vaqt kundaligiga asoslanadi; insonning haftadan haftaga o‘zgaruvchi tartibini to‘liq ko‘rsatmasligi mumkin.
• Ikkilamchi parvarish boshqa ishlar bilan ustma-ust tushgani sababli umumiy vaqtlarni 24 soatlik mustaqil vaqt bo‘laklari deb talqin qilmaslik kerak.
• Pullik ta’til tahlili insonlarning ta’tildan haqiqatda foydalanganini o‘lchamaydi, balki shtat qonuniga qarab guruhlaydi.
• Shtatlarning ta’til muddati, to‘lov miqdori va shartlari turlichadir.
• Muvozanatli vaqt oynasi ayrim yirik shtatlarning tahlildan chiqib qolishiga sabab bo‘lgan.
• PSID bo‘limida uy ishi va bola parvarishi atamalari bo‘yicha matn ichida nomuvofiqlik bor.
• Tadqiqot hali ilmiy taqrizdan o‘tmagan preprintdir.

Tadqiqot nima demoqda va nima demayapti?

Tadqiqot birinchi farzand tug‘ilgach, ayollarning vaqti erkaklarga qaraganda haq to‘lanadigan ishdan bepul parvarish va uy yumushlariga ko‘chishini isbotlaydi. Shuningdek, ayollar bo‘sh vaqt va uy ishlari davomida bola parvarishini ko‘proq parallel olib borishini ko‘rsatadi.

Tadqiqot barcha oilalarda bir xil vazifalar taqsimoti mavjud deb aytmaydi. Xulosalar keng guruhlarning o‘rtacha ko‘rsatkichlaridir.

Tadqiqot farzandli bo‘lish to‘g‘ridan-to‘g‘ri ruhiy tushkunlik, kasallik yoki past unumdorlikka sabab bo‘ladi deb da’vo qilmaydi. Doimiy chalg‘ish va ko‘p vazifalilik ushbu holatlarga hissa qo‘shishi mumkin bo‘lgan mexanizm sifatida muhokama qilinadi.

Tadqiqot haq to‘lanadigan ta’til ayollarning ish bilan bandligini yoki maoshini aniq oshiradi deb ko‘rsatmaydi. Ish vaqti tafovuti bo‘yicha siyosat bahosi statistik ahamiyatli emas. Asosiy kuchli dalil bola parvarishi vaqtining ota va ona o‘rtasida taqsimlanishiga tegishlidir.

Tadqiqot pullik ta’tilning barcha turlari bir xil natija beradi deb aytmaydi; shtatlar o‘rtasida qamrov farqlari mavjud.

O‘tmish, bugun va kelajak nuqtayi nazaridan ahamiyati

O‘tmishda gender tengsizligi ko‘pincha ish haqi, bandlik va haftalik ish soatlari orqali o‘lchangan. Ushbu tadqiqot tengsizlik maoshli ishdan tashqaridagi vaqt taqsimotida va bir vaqtda ko‘tariladigan majburiyatlarda ham yaqqol namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi.

Bugungi kun nuqtayi nazaridan umumiy bo‘sh vaqt ko‘rsatkichining bir o‘zi yetarli emasligi ma’lum bo‘ladi. Bir xil ko‘ringan bo‘sh vaqtning biri mutlaqo xotirjam, ikkinchisi esa doimiy bola nazorati ostida o‘tishi mumkin. Demak, vaqtning faqat miqdori emas, uning uzluksizligi va sifati ham muhimdir.

Kelgusidagi tadqiqotlar haqiqiy er-xotinlarni yillar davomida kuzatuvchi vaqt kundaliklaridan foydalanishi, pullik ta’tildan foydalanish, masofaviy ish, bog‘chalar mavjudligi va oilaviy qaror jarayonlarini birga o‘rganishi zarur.

Tadqiqotning usullari va natijalari

Texnik metodologiya xulosasi

Asosiy raqamli natijalar xulosasi

Grafiklarning texnik talqini

• 1-rasm: Vertikal o‘q tug‘ruqdan bir yil oldingi holatga nisbatan ayol-erkak soatlik tafovutini, gorizontal o‘q esa yillarni ko‘rsatadi. Ish vaqti chizig‘i noldan pastda, parvarish va uy ishlari chiziqlari noldan yuqorida joylashgan. Bo‘sh vaqt va uyqu oraliqlari nolni kesib o‘tadi.
• 2-rasm: Ayollar va erkaklar alohida berilgan. Erkaklarning ish vaqti ortadi, ayollarniki esa kamayadi. Bola parvarishi har ikkala guruhda oshadi, ammo ayollarda o‘sish ancha katta. Ayollarning uy ishlari chizig‘i yillar davomida ko‘tarilsa, erkaklarniki nol atrofida qoladi.
• 3-rasm: Birlamchi va ikkilamchi parvarish birgalikda ancha katta gender tafovutini beradi. Eng katta farqlar uy ishlari va bo‘sh vaqt davomida yuzaga keladi. Ish paytida parvarish farqi nol atrofidadir.
• 4-rasm: Birlamchi bo‘sh vaqt bilan uzluksiz bo‘sh vaqt taqqoslanadi. Bola parvarishi bilan band vaqtlar chiqarilganda ayollarning bo‘sh vaqt yo‘qotishi erkaklarnikidan kattaroq bo‘ladi.
• 5-rasm: Pullik ta’tili bor shtatlarda tug‘ruq yilida parvarish tafovuti oshadi, birinchi yilda esa keskin kamayadi. Umumiy natija -0,95 soatlik qisqarishdir.

Manba va uslubiyot eslatmasi

• Tadqiqotning to‘liq asl nomi: Where does the time go?: Decomposing men and women’s time use following a first-birth
• Mualliflar va ularning ketma-ketligi: 1. Annabel Siegal, 2. Joanna Venator
• Hammualliflik: PDF da teng birinchi mualliflik bayonoti yo‘q.
• Mas’ul muallif: Joanna Venator
• Tashkiliy mansublik: Annabel Siegal – Boston College; Joanna Venator – Boston College
• Nashr sanasi: 2026-yil 23-iyun
• Manba turi: Preprint va Boston kolleji Iqtisodiyot kafedrasi ishchi hisoboti
• Hisobot raqami: Boston College Economics Working Paper 1113
• Taqriz holati: Tadqiqot preprintdir va ilmiy taqrizdan o‘tmagan.
• DOI: Ushbu nusxada DOI ko‘rsatilmagan.
• SSRN qayd raqami: 7034830
• Rasmiy SSRN havolasi:SSRN dagi tadqiqot sahifasi
• Boston kolleji rasmiy havolasi:Boston College Economics Working Papers
• Manfaatlar to‘qnashuvi va moliyalashtirish: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yoki tashqi grant mavjud emasligini bildirganlar.

Ushbu o‘zbek tilidagi tahlil yuklangan PDF ning asosiy matni, metodologiyasi, tenglamalari, jadvallari, tasvirlari va onlayn ilovalari o‘rganilib tayyorlangan. PDF dan tashqaridagi yangi ilmiy ma’lumotlar qo‘shilmagan.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari: ATUS ning haqiqiy boylamali panel emasligi, tug‘ruqdan oldingi kuzatuvlarning boshqa shaxslardan moslashtirilgani, ko‘rinmas xususiyatlar bo‘yicha tanlanma xatoligi, ikkilamchi parvarishning ustma-ust tushuvchi faoliyatlardan iboratligi, pullik ta’tilning individual darajada kuzatilmagani hamda PSID tasdiqlovidagi o‘zgaruvchi nomlanishidagi ichki nomuvofiqlikdir.

Ilmiy ogohlantirish: Mazkur tadqiqot taqrizdan o‘tmagan preprintdir. U barcha oilalar uchun bir xil vazifalar taqsimotini da’vo qilmaydi hamda haq to‘lanadigan ta’til ayollar bandligi yoki daromadini mutlaq oshirishini isbotlamaydi.