O‘rmonning qayta o‘sishni boshlashi faqat daraxtlarning bo‘y cho‘zishi degani emas. Tuproq, ildizlar, zamburug‘lar, bakteriyalar, barg to‘kilmasi va atmosfera o‘rtasida azot doimiy harakatlanadigan yangi biokimyoviy tizim ham shakllanadi. Azot o‘simliklarning o‘sishi, oqsil sintezi va fotosintez uchun zarurdir; biroq ekotizimda qancha azot borligidan ko‘ra, uning qaysi shaklda mavjudligi, qanchalik tez o‘zgarishi va qanchasi tizim ichida saqlanib qolishi muhimdir.

Ushbu tadqiqot yosh va qayta rivojlanayotgan o‘rmonlarda azot aylanishini o‘rganuvchi 408 ta nashrni tizimli adabiyot sharhi, bibliometrik tahlil va sifatli mazmun sintezi orqali baholaydi. Ko‘rib chiqilgan adabiyotlar taxminan 1980–2025 davrini qamrab oladi; boreal, mo‘tadil, tropik, yarim qurg‘oqchil va plantatsiya o‘rmonlaridan dalillarni birlashtiradi.

Yosh o‘rmonlarda biomassa tez to‘planishi sababli azotga talab yuqori bo‘ladi. O‘simliklar va tuproq mikroorganizmlari foydalanish mumkin bo‘lgan azot uchun kuchli raqobat qiladi. O‘rmon rivojlangani sari ildiz tizimlari, litter kirimlari, mikrob jamoalari va mikorizal aloqalar kuchayib, azotning ekotizim ichida qayta ishlatilishini oshirishi mumkin.

Ammo barcha o‘rmonlar bir xil yo‘nalishda rivojlanmaydi. Boreal tizimlar odatda azotni kuchli ushlab turadigan konservativ aylanishlarni shakllantirsa, ayrim tropik ikkilamchi o‘rmonlarda rivojlanish bilan birga minerallashuv va nitrifikatsiya tezlashib, yanada ochiq azot aylanishi yuzaga kelishi mumkin. Mo‘tadil o‘rmonlarda boshqaruv va tur tarkibi, yarim qurg‘oqchil tizimlarda esa suvning mavjudligi ayniqsa muhimdir.

Sharhning umumiy xulosasi shuki, yosh o‘rmonlarda azot aylanishini faqat o‘rmon yoshiga qarab bashorat qilib bo‘lmaydi. Iqlim, daraxt turlari, mikrob jamoasi, buzilish tarixi, avvalgi yer foydalanishi va atmosfera azoti kirimlari birgalikda baholanishi kerak.

Azot O‘rmon uchun Nega Shunchalik Muhim?

Azot aminokislotalar, oqsillar, nuklein kislotalar va xlorofillning asosiy tarkibiy qismidir. Shu bois u o‘simlik metabolizmi va birlamchi mahsuldorlikka bevosita ta’sir qiladi.

Atmosferada juda ko‘p miqdorda N₂ mavjud bo‘lsa-da, organizmlarning aksariyati bu molekuladan to‘g‘ridan-to‘g‘ri foydalana olmaydi. Azotning biologik jihatdan foydalanish mumkin bo‘lgan holatga o‘tishi mikrob va fizik-kimyoviy o‘zgarishlarni talab qiladi.

O‘rmon azot aylanishining asosiy jarayonlariga biologik azot fiksatsiyasi, minerallashuv, nitrifikatsiya, immobilizatsiya, denitrifikatsiya va anammox kiradi.

Azot Aylanishining Asosiy Oqimi Qanday?

Soddalashtirilgan shaklda:

Atmosferadagi N₂ → biologik fiksatsiya → organik azot → minerallashuv → NH₄⁺ → nitrifikatsiya → NO₃⁻ → o‘simlik/mikrob tomonidan o‘zlashtirish yoki yo‘qotishlar

ko‘rinishidagi jarayonni tasavvur qilish mumkin.

Ammo haqiqiy o‘rmonda bu chiziqli yo‘l emas. O‘simliklar azotni o‘zlashtiradi, barg va ildiz hosil qiladi, organik modda yana tuproqqa qaytadi, mikroorganizmlar bu materialni o‘zgartiradi va azot yana foydalanish mumkin bo‘lgan holatga keladi.

Yosh O‘rmon Nima?

Ushbu sharhda yosh o‘rmon faqat qat’iy yosh mezoni bilan belgilanmagan. Umuman olganda, dastlabki taxminan 30 yillik rivojlanish davri asos qilib olingan bo‘lsa-da, iqlim va o‘rmon turi ham hisobga olingan.

Boreal va sovuq mo‘tadil tizimlarda rivojlanish sekinroq bo‘lgani uchun ayrim taxminan 40 yoshli daraxtzorlar yosh/erta suktsessiya tizimi deb qabul qilingan. Tropik va subtropik tizimlarda esa rivojlanish tezroq bo‘lgani sababli taxminan 20–25 yoshdan katta daraxtzorlar faqat hali ham erta suktsessiya xususiyatlarini saqlagan taqdirdagina kiritilgan.

Bu yondashuvning asosiy sababi “30 yoshdagi barcha o‘rmonlar ekologik jihatdan bir xil rivojlanish bosqichida” degan farazdan qochishdir.

408 Nashr Qanday Tanlandi?

Tadqiqotchilar Scopus va Web of Science Core Collection ma’lumotlar bazalaridan foydalanganlar.

Tanlash jarayoni PRISMA 2020 yondashuvi asosida olib borilgan va ikki mustaqil baholovchi tomonidan amalga oshirilgan.

Manbaning matnli metod tavsifida to‘liq matnlarni baholashga doir son xatosi mavjud: matnda “5 full-text publications” iborasi ishlatilgan, PRISMA sxemasi esa 457 ta to‘liq matn baholanganini ko‘rsatadi. Yakuniy 408 ta nashr soni PRISMA sxemasidagi oqim bilan arifmetik jihatdan mos keladi.

Nashrlarning Katta Qismi Asl Tadqiqotmi?

Bu tadqiqot meta-tahlil emas. Nashrlardan umumiy ta’sir kattaligi hisoblanmagan va barcha tadqiqotlar bir xil tajriba dizayniga ega bo‘lgandek birlashtirilmagan.

Yosh O‘rmonlarda Azot Aylanishining Asosiy Xususiyati Nima?

Yosh o‘rmonlar tez o‘sadi. Yangi tanalar, barglar va ildizlar hosil bo‘lgani uchun o‘simliklarning azotga talabi yuqori bo‘ladi.

Shu bilan birga, tuproq mikroorganizmlari ham foydalanish mumkin bo‘lgan azotni o‘z metabolizmi uchun ishlatadi. Natijada o‘simliklar va mikroorganizmlar o‘rtasida kuchli raqobat yuzaga kelishi mumkin.

Shu sababli yosh o‘rmonlarda umumiy azot hovuzining kichikligi azot aylanishi sekinligini anglatmaydi. Kichik azot hovuzlari juda tez o‘zgarib, qayta ishlatilishi mumkin.

O‘rmon O‘sgani Sari Nima O‘zgaradi?

Ko‘plab tizimlarda vaqt o‘tishi bilan:

• ildiz biomassasi ortadi,
• daraxt toji qoplami rivojlanadi,
• barg va organik modda kirimi ortadi,
• mikrob jamoalari rivojlanadi,
• mikorizal aloqalar kuchayadi,
• azotning tizim ichidagi qayta aylanishi ortadi.

Bu jarayonlar azotning ekotizim ichida saqlanishini kuchaytirishi mumkin.

Ammo bu tendensiya universal emas. Ayrim tropik tizimlarda rivojlanish bilan birga minerallashuv va nitrifikatsiya ortishi va azot aylanishi yanada ochiq bo‘lishi mumkin.

Boreal O‘rmonlarda Azot Aylanishi Qanday?

Boreal tizimlarda past harorat parchalanishni sekinlashtiradi. Ektomikorizal zamburug‘lar va mikroorganizmlar azotning katta qismini organik yoki mikrob hovuzlarida ushlab turishi mumkin.

Shu sababli boreal yosh o‘rmonlarda odatda:

sekin o‘zgarish + kuchli mikrob immobilizatsiyasi + noorganik azotning past mavjudligi + kuchli ichki qayta aylanish

namunasi kuzatiladi.

O‘rmon rivojlangani sari azotdan foydalanish samaradorligi va tizim ichidagi azotning qayta aylanishi yanada kuchayishi mumkin.

Tropik O‘rmonlarda Azot Aylanishi Nega Tezroq?

Haroratning yuqori bo‘lishi biologik faollik va parchalanishning tezroq sodir bo‘lishiga imkon beradi.

Ko‘plab tropik ikkilamchi o‘rmonlar erta bosqichda azotga kuchli talab ko‘rsatadi. Azot fiksatsiya qiluvchi pioner turlar atmosfera N₂-sini ekotizimga kiritib, azot to‘planishini tezlashtirishi mumkin.

O‘rmon rivojlangani sari ayrim tizimlarda:

minerallashuv ↑ → nitrifikatsiya ↑ → foydalanish mumkin bo‘lgan azot ↑ → potensial azot yo‘qotishlari ↑

namunasi kuzatilishi mumkin.

Ammo suv yoki boshqa oziq moddalari cheklovchi bo‘lgan tropik quruq o‘rmonlarda bu yo‘l kuzatilmasligi mumkin.

Mo‘tadil O‘rmonlarda Nimani Kuzatish Kerak?

Mo‘tadil tizimlarda harorat va namlik parchalanish uchun qulay bo‘lishi mumkin; ammo azot aylanishiga boshqaruv va tur tarkibi kuchli ta’sir qiladi.

Ayniqsa, kesish, siyraklashtirish, o‘g‘itlash, atmosferadagi azot cho‘kishi va daraxt turlarini almashtirish azot minerallashuvini, nitrifikatsiyani va yo‘qotishlarni o‘zgartirishi mumkin.

Shuning uchun mo‘tadil o‘rmonlarning azot aylanishini boreal va tropik tizimlar o‘rtasidagi doimiy “o‘rta qiymat” sifatida ko‘rmaslik kerak.

Yarim Qurg‘oqchil O‘rmonlarda Asosiy Cheklovchi Nima?

Suv.

Tuproq namligining pastligi mikrob faolligi va minerallashuvni cheklaydi. Shu sababli azotning mavjudligi o‘z-o‘zidan o‘simliklar undan foydalana oladi degani emas.

Azot fiksatsiya qiluvchi turlarning mavjudligi azot to‘planishini tezlashtirishi mumkin; ammo tizimning umumiy faoliyati katta darajada suvning mavjudligi bilan cheklanib qoladi.

Daraxt Turi Azot Aylanishini Qanday O‘zgartiradi?

Azot aylanishiga faqat o‘rmon yoshi ta’sir qilmaydi. Qaysi turlar mavjudligi ham muhim.

Azot fiksatsiya qiluvchi turlar ekotizimga yangi azot kirimini ta’minlashi mumkin. Aralash turli plantatsiyalar esa turli ildiz chuqurliklari, oziqa moddalardan foydalanish strategiyalari va mikrob aloqalari tufayli ayrim tadqiqotlarda monokulturalarga qaraganda azotni ko‘proq ushlab qolish va undan foydalanish samaradorligini ko‘rsatgan.

Shu sababli o‘rmonlarni tiklashda faqat “qancha daraxt ekildi?” emas, “qaysi tur kombinatsiyasi qaysi tuproqda ishlatildi?” degan savol ham muhimdir.

Tuproq Azot Aylanishida Nega Markaziy O‘rinda?

Tuproq faqat azot ombori emas. U ayni paytda azot kimyoviy va biologik tarzda o‘zgaradigan faol muhitdir.

Organik moddalar bu yerda parchalanadi; mikroorganizmlar azotni immobilizatsiya qiladi yoki minerallashtiradi; ammoniy nitratga aylanishi mumkin; ildizlar foydalanish mumkin bo‘lgan azotni o‘zlashtiradi.

Shu sababli tuproqdagi umumiy azot miqdori bilan o‘simlik real ravishda foydalana oladigan azot miqdori bir xil emas.

Mikroorganizmlar Qaysi Jarayonlarni Boshqaradi?

Mikrob jamoalari azot fiksatsiyasi, minerallashuv, nitrifikatsiya, denitrifikatsiya va immobilizatsiya jarayonlarini amalga oshiradi.

Shuning uchun azot aylanishini tushunish uchun faqat tuproqning kimyoviy tarkibini emas, qaysi mikroorganizmlar mavjudligini va ular qanchalik faol ekanini ham bilish kerak.

Barg To‘kilmasida Miqdor Muhimmi yoki Sifat?

Manba sintezi ko‘plab tizimlarda litter sifati azotning ajralib chiqishi nuqtayi nazaridan litter miqdoriga qaraganda muhimroq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Ayniqsa C:N nisbati, lignin va polifenol tarkibi parchalanish tezligiga ta’sir qiladi.

Shu sababli bir xil miqdorda barg to‘kuvchi ikki daraxt turi tuproqqa azotni bir xil tezlikda qaytarmasligi mumkin.

Ildizlar va Mikoriza Nima Qiladi?

Ildizlar tuproqdagi foydalanish mumkin bo‘lgan azotni o‘zlashtirish bilan birga rizosfera mikroorganizmlariga ham ta’sir qiladi.

Yosh daraxtlar azotni bevosita ildiz orqali o‘zlashtirishga ko‘proq tayanishi mumkin, o‘rmon rivoji davom etgani sari mikorizal hamkorliklarning azot olishdagi roli ortishi mumkin.

Nozik ildizlarning nobud bo‘lishi va yangilanishi ham sezilarli miqdordagi organik azotni yana tuproqqa qaytaradi.

Buzilishdan Keyin Azot Nega Yo‘qolishi Mumkin?

Yong‘in, clear-cut yoki boshqa yirik buzilishlardan so‘ng o‘simliklarning azotga talabi vaqtincha kamayishi mumkin.

Natijada tuproqdagi foydalanish mumkin bo‘lgan azot o‘simliklar tomonidan tez o‘zlashtirilmasa nitratga aylanishi, suv bilan ko‘chishi yoki gaz holida yo‘qolishi mumkin.

Ammo o‘simliklar va mikrob jamoalari qayta rivojlangani sari tizim ichidagi azotni ushlab qolish mexanizmlari yana kuchayishi mumkin.

Yong‘in va Clear-Cut Bir Xil Ta’sir Qiladimi?

Yo‘q. Sharhda keltirilgan shimoliy Michigan jack pine misolida clear-cut kelib chiqishli yosh o‘rmonlarda sof azot minerallashuvi yong‘indan kelib chiqqan daraxtzorlarga qaraganda taxminan ikki baravar yuqori bo‘lgan.

Sof nitrifikatsiya farqi bundan ham katta bo‘lgan va clear-cut maydonlarda o‘rtacha yigirma baravardan ortiq oshish qayd etilgan.

Ammo bular muayyan ekotizimda o‘lchangan dala natijalari bo‘lib, barcha o‘rmonlarga tatbiq etiladigan universal koeffitsiyentlar emas.

O‘g‘it Qo‘shish Azot Aylanishini Har Doim Tezlashtiradimi?

Yo‘q.

Sharhda keltirilgan uzoq muddatli tajribalardan birida o‘g‘itlash sharoitida mikrob biomassasi va nafas olish %20–30 ga kamaygan.

Azot minerallashuvida umumiy ortish kuzatilmagan bo‘lsa-da, nitrifikatsiya va nitrat immobilizatsiyasida ortish qayd etilgan.

Bu misol azot aylanishi “ko‘proq oziqa modda qo‘sh → barcha jarayonlar tezlashadi” ko‘rinishidagi oddiy chiziqli tizim emasligini ko‘rsatadi.

Azot Aylanishi va Karbonni Ushlab Qolish Qanday Bog‘langan?

O‘rmonlar karbonni biomassada saqlashi uchun o‘sishi kerak va o‘sish uchun azot zarur.

Azot cheklangan bo‘lsa, karbon to‘planishi ham cheklanishi mumkin. Ammo azot kirimi ekotizimning ushlab qolish sig‘imidan oshsa, nitrat yuvilishi, N₂O emissiyalari va oziqa moddalari muvozanatsizligi ortishi mumkin.

Shu sababli iqlim nuqtayi nazaridan eng yaxshi holat imkon qadar ko‘p azot emas; azot samarali qayta aylanadigan va tizim ichida ushlab qolinadigan muvozanatli ekotizimdir.

408 Nashrlik Bibliometriya Nimani Ko‘rsatadi?

Tadqiqotga 57 mamlakatdan olimlar hissa qo‘shgan.

Tadqiqotlar 142 xil jurnalda chop etilgan. Nashrlar soni bo‘yicha Forest Ecology and Management birinchi o‘rinda turadi.

Kalit so‘zlar tahlilida nitrogen, carbon, dynamics, forest, decomposition, biomass, soil, growth va diversity kabi tushunchalar ajralib turadi.

Bu namuna tadqiqot sohasi alohida azot o‘zgarishlaridan tobora yaxlitroq o‘simlik–tuproq–mikrob hamda karbon–azot munosabatlariga yo‘nalayotganini ko‘rsatadi.

Iqlim O‘zgarishi Azot Aylanishini Qanday O‘zgartirishi Mumkin?

Isish mikrob faolligi va minerallashuvni oshirishi mumkin. Ammo shu bilan birga evapotranspiratsiyani kuchaytirib, tuproqni quritish orqali bu jarayonlarni cheklashi mumkin.

Atmosferadagi yuqori CO₂ o‘simlik o‘sishini va ildiz karbon kirimini oshirishi mumkin; buning natijasida mikroorganizmlarning azotga talabi ham ko‘tarilishi mumkin.

Atmosfera azotining cho‘kishi azot yetishmovchiligini kamaytirishi mumkin; ammo ekotizimning ushlab qolish sig‘imidan oshib ketsa nitrifikatsiya, nitrat yuvilishi va gaz holidagi azot yo‘qotishlarini kuchaytirishi mumkin.

Shuning uchun kelajakdagi o‘rmon azot aylanishini bashorat qilish uchun bir omilli tajribalar yetarli bo‘lmasligi mumkin.

Tadqiqot Sohasidagi Asosiy Bo‘shliqlar Nimalar?

Sharh ayniqsa to‘rtta muhim bo‘shliqni aniqlaydi.

Uzoq muddatli monitoring yetishmasligi: Bir necha yillik dala tadqiqotlari o‘nlab yillar davom etadigan o‘rmon rivojini to‘liq ifodalay olmaydi.

Yer usti–yer osti integratsiyasi yetishmasligi: O‘simliklar, ildizlar, litter, mikroorganizmlar va tuproq ko‘pincha alohida-alohida o‘rganiladi.

Geografik nomutanosiblik: Tadqiqotlar Shimoliy Amerika, Yevropa va bir necha tropik hududlarda jamlangan, Janubiy yarimshar, tropik quruq o‘rmonlar va yarim qurg‘oqchil tizimlar esa kamroq namoyon bo‘lgan.

Ko‘p omilli global o‘zgarish faktorlar: Isish, qurg‘oqchilik, CO₂ ko‘payishi va azot cho‘kishining birgalikdagi ta’siri bir omilli tadqiqotlardan farq qilishi mumkin.

Yangi Texnologiyalar Nima Berishi Mumkin?

Manba kelajakda:

• izotop kuzatuvi,
• metagenomika,
• metatranskriptomika,
• eDNA,
• metabolomika,
• yuqori o‘tkazuvchanlikdagi sekvenslash,
• masofadan zondlash,
• mashinali o‘rganish,
• jarayonga asoslangan ekotizim modellari

kabi yondashuvlarni uzoq muddatli dala o‘lchovlari bilan birga qo‘llashni taklif qiladi.

Tadqiqot Qo‘llab-quvvatlaydigan Asosiy Xulosa

Yosh o‘rmonlarda azot aylanishini tushuntiruvchi bitta o‘zgaruvchi yo‘q.

O‘rmon yoshi + iqlim + daraxt turlari + mikroorganizmlar + tuproq + buzilish tarixi + boshqaruv + avvalgi yer foydalanishi + tashqi azot kirimlari

birgalikda ishlaydi.

Shu sababli bir xil yoshdagi ikki o‘rmon mutlaqo boshqacha azot aylanishiga ega bo‘lishi mumkin.

Tadqiqotning O‘zi Isbotlamaydigan Narsalar

Ushbu sharh 408 ta nashrni qamrab olsa-da, meta-tahlil emas; barcha tadqiqotlar uchun umumiy raqamli ta’sir kattaligini hisoblamaydi.

Barcha yosh o‘rmonlar qarigani sari albatta yopiq va konservativ azot aylanishiga o‘tadi, deb bo‘lmaydi.

Muayyan tadqiqotda keltirilgan “ikki baravar minerallashuv” yoki “20 baravar nitrifikatsiya” kabi qiymatlarni barcha o‘rmon turlariga umumlashtirib bo‘lmaydi.

Aralash o‘rmonlar barcha sharoitlarda monokulturalardan ustun ekanini ushbu sharh isbotlamaydi.

Ko‘proq azot kirimi avtomatik ravishda tezroq o‘sish yoki ko‘proq karbon saqlanishini ta’minlaydi degan xulosa chiqarib bo‘lmaydi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Ecology of Nitrogen Cycling in Young Forest Ecosystems: Drivers, Ecosystem Functioning, and Research Perspectives

Mualliflar: Lucian Dinca; Cristinel Constandache; Gabriel Murariu; Dan Munteanu; Marian Barbu; Romana Drasovean; Petrică-Cătălin Arama.

Jurnal: Ecologies.

Bibliografik qayd: Ecologies 2026, 7, 90.

DOI: 10.3390/ecologies7030090.

Qabul qilingan sana: 22 Iyul 2026.

Qayta ko‘rib chiqish: 17 Avgust 2026.

Qabul: 20 Avgust 2026.

Nashr: 1 Sentyabr 2026.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Tadqiqot turi: Tizimli adabiyot sharhi, bibliometrik tahlil va sifatli mazmun sintezi.

Ma’lumotlar bazalari: Scopus va Web of Science Core Collection.

Tanlash yondashuvi: PRISMA 2020.

Yakuniy ma’lumotlar to‘plami: 408 nashr.

Bibliometrik davr: Amalda taxminan 1980–2025.

Vositalar: Web of Science, Scopus, Microsoft Excel 2024, GeoChart va VOSviewer 1.6.20.

Yangi eksperimental ma’lumot: Ishlab chiqarilmagan. Maqola ilgari chop etilgan adabiyotlarni sintez qiladi.

Meta-tahlil: O‘tkazilmagan; umumiy ta’sir kattaligi yoki miqdoriy pooled natija yo‘q.

Geografik cheklov: Adabiyotlar taqsimoti global miqyosda teng emas; Shimoliy Amerika, Yevropa va Xitoy kuchliroq namoyon bo‘lgan, Janubiy yarimshar, tropik quruq va yarim qurg‘oqchil tizimlar esa kamroq namoyon etilgan.

PRISMA hisobot izohi: Usul matnidagi “5 full-text publications were assessed” iborasi PRISMA 1-rasmi bilan mos kelmaydi. Rasm 457 ta to‘liq matn baholanganini va 408 ta nashr kiritilganini ko‘rsatadi.

Bibliografik yaxlitlik izohi: 4-jadvalning 25-qatorida “The abundance of nitrogen cycle genes and potential greenhouse gas fluxes depends on land use type and little on soil aggregate size” tadqiqoti Jha 2014 [57] sifatida ko‘rsatilgan. Ammo ushbu sarlavhaning tasdiqlangan nashri Blaud va hammualliflarning 2018-yildagi Applied Soil Ecology maqolasidir. Demak, manba jadvalida iqtibos moslashtirish xatosi mavjud.

Moliyalashtirish: Gabriel Murariu ishi Dunărea de Jos University of Galati atrof-muhit muhandisligi ichki tadqiqot granti bilan; Lucian Dinca va Cristinel Constandache hissalari PN23090203 (FORCLIMSOC) loyihasi bilan qo‘llab-quvvatlangan.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Tadqiqot yangi ma’lumot yaratmaganini va ma’lumot almashish tatbiq etilmasligini bildiradi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvini bildirmagan.

Asosiy talqin chegarasi: Yosh o‘rmonlarda azot aylanishining yo‘nalishini faqat daraxtzor yoshidan chiqarib bo‘lmaydi. O‘rmon rivoji ko‘plab tizimlarda ichki qayta aylanish va azotni ushlab qolishni kuchaytirishi mumkin bo‘lsa-da, tropik, yuqori azot kirimiga ega yoki turli yer foydalanish tarixiga ega tizimlarda yanada ochiq azot aylanish yo‘llari ham kuzatilishi mumkin.