Qazilma yoqilg‘ilarning siyosiy va huquqiy qudrati faqatgina energiya ishlab chiqarish quvvati, iqtisodiy qiymati yoki korporativ foydalardan kelib chiqadimi? Yoki neft, ko‘mir va tabiiy gaz davlatlarning o‘zlarini qudratli, mustaqil, harbiy jihatdan tiyib turuvchi va iqtisodiy suveren deb bilish shakllarining bir qismiga aylanib ulgurganmi?

Monika Ayer (Monica Iyer) o‘zining International Law and Petro-Masculinity nomli ilmiy ishida ushbu savolni “petro-maskulinlik” (inglizcha petro-masculinity) tushunchasi orqali tahlil qiladi. Bu tushuncha qazilma yoqilg‘ilarni qazib olish va iste’mol qilish bilan tarixan shakllangan gender iyerarxiyalari, tajovuzkor kuch tushunchasi, militarizm, avtoritar boshqaruv va cheksiz iqtisodiy o‘sish o‘rtasida o‘rnatilgan psixologik, madaniy va siyosiy bog‘liqlikni ifodalaydi.

Tadqiqotning asosiy da’vosi shuki, petro-maskulinlik faqat siyosiy bayonotlarda yoki qazilma yoqilg‘i tarafdorlarining targ‘ibotlarida ko‘rinmaydi. Muallifga ko‘ra, bu tafakkur tarzi davlat suvereniteti, milliy xavfsizlik, taraqqiyot (kalkinish), chegaralar, xalqaro ekologik huquq, iqlim muzokaralari, savdo huquqi, investitsiya arbitraji va korporatsiyalarning huquqiy maqomi kabi xalqaro huquqning poydevor tuzilmalariga ham chuqur singib ketgan.

Ushbu tizimda davlat — chegaralari daxlsiz, resurslarini qat’iy nazorat qiluvchi, harbiy va iqtisodiy kuch to‘plovchi, tashqi aralashuvdan o‘zini himoya qiluvchi erkakcha (maskulin) kodlangan subyekt sifatida tasavvur etiladi. Tabiat, yer, mustamlaka qilingan jamiyatlar va g‘amxo‘rlik mehnati (care work) esa nazorat qilinishi, o‘zgartirilishi yoki iqtisodiy foydaga aylantirilishi kerak bo‘lgan kuchsizroq va ko‘pincha ayollashtirilgan (feminizatsiyalashgan) elementlar sifatida joylashtiriladi.

Maqola xalqaro iqlim huquqi nima sababdan ilmiy ogohlantirishlarga qaramay qazilma yoqilg‘ilardan foydalanishga qat’iy cheklovlar qo‘yishda qiynalayotganini ayni shu strukturaviy asosda tushuntiradi. Parij bitimining moslashuvchan milliy badallar tizimi, ekologik huquqning ko‘pincha “yumshoq huquq” (soft law) vositalariga tayanishi va bunga qarama-qarshi o‘laroq xalqaro savdo hamda investitsiya huquqining kuchli majburlash mexanizmlariga ega bo‘lishi qazilma yoqilg‘iga asoslangan iqtisodiy tartibning huquqiy ustunligini saqlab qolishga xizmat qilmoqda.

Tadqiqot faqat tanqid bilan cheklanib qolmaydi. Inson huquqlari, biznes va inson huquqlari yondashuvi, ekofeminizm, kvir huquq nazariyasi, Xalqaro huquqqa Uchinchi dunyo yondashuvlari (TWAIL) va relyatsion (munosabatlarga asoslangan) huquq kabi ta’limotlarga tayanib, davlat, xavfsizlik, taraqqiyot, chegara va tabiat tushunchalarini qayta ko‘rib chiqish mumkinligini ilgari suradi.

Petro-maskulinlik nimani anglatadi?

Petro-maskulinlik tushunchasi qazilma yoqilg‘ilar bilan erkaklik o‘rtasida biologik yoki muqarrar bog‘liqlik borligini da’vo qilmaydi. Bu barcha erkaklar qazilma yoqilg‘i tarafdori yoki tabiatni asrash faqat ayollarga xos degani ham emas.

Tushuncha ma’lum bir kuch va erkaklik ideallarining qazilma yoqilg‘i tizimlari bilan tarixan qanday birlashganiga ishora qiladi. Ushbu ideallar qatoriga quyidagilar kiradi:

• Tabiat ustidan hukmronlik qilish va tabiiy resurslarni to‘liq inson xizmatiga bo‘ysundirish qarashi,
• Iqtisodiy o‘sishni doimiy resurs iste’moli bilan tenglashtirish,
• Milliy qudratni energiya manbalarini nazorat qilish bilan o‘lchash,
• Harbiy salohiyat va qat’iy kuch siyosatini davlat yetukligining belgisi deb bilish,
• G‘amxo‘rlik, birdamlik, tabiatni asrash va zaiflikni tan olishni ojizlik sifatida qabul qilish,
• Iqlimiy xavotirlarni hissiy, nohaqiqiy yoki iqtisodiy mas’uliyatsizlik deb ko‘rsatish,
• Neft, ko‘mir va gazdan foydalanishni mustaqillik, erkinlik va o‘ziga to‘qlik ramziga aylantirish.

Muallif qo‘llagan ma’noda petro-maskulinlik qazilma yoqilg‘ilarning shunchaki moddiy energiya manbasi emas, balki siyosiy o‘zlik, milliy g‘urur va ijtimoiy obro‘ ishlab chiqaruvchi timsolga aylanganini bildiradi.

COP28 dagi to‘qnashuv nima uchun boshlang‘ich misol qilib olindi?

Maqola 2023-yilda Birlashgan Arab Amirliklarida o‘tkazilgan COP28 sammiti oldidan yuz bergan bahs bilan boshlanadi. COP28 prezidenti va ayni paytda davlat neft kompaniyasi rahbari Sulton Ahmad Al-Jaber bilan Irlandiyaning sobiq prezidenti va iqlim faoli Meri Robinson o‘rtasidagi suhbat ushbu tushunchani yaqqol ko‘rsatuvchi misol sifatida keltiriladi.

Robinson iqlim inqirozining ayniqsa ayollar va bolalarga yetkazayotgan zararlarini ta’kidlab, qazilma yoqilg‘ilardan bosqichma-bosqich butunlay voz kechishga chaqiradi. Al-Jaber esa bunga javoban bu yondashuvni ilmiy asosga ega bo‘lmagan va xavotir uyg‘otuvchi hissiy talab deb baholaydi.

Muallif talqiniga ko‘ra, bu yerda shunchaki ikki xil iqlim siyosati to‘qnashgani yo‘q. Neft sanoati bilan bog‘liq qudratli erkak rahbar shoshilinch iqlim harakatini talab qilayotgan ayol siyosatchini his-tuyg‘ularga berilgan va noilmiy deb kamsitadi. Natijada qazilma yoqilg‘ilarni yoqlovchi tomon “ratsional va bosiq”, ekologik cheklov talab qiluvchi tomon esa “hissiyotchi va ojiz” qilib ko‘rsatiladi.

Maqola bu hodisani shaxsiy nizo emas, xalqaro iqlim boshqaruvida tez-tez uchraydigan kuch va til modelining namoyon bo‘lishi deb baholaydi.

Petro-maskulinlik huquqda qanday o‘rnashib oladi?

Biror mafkuraning huquqqa singishi uchun qonun matnida ochiqdan-ochiq “erkaklik” yoki “neft ustunligi” deb yozilishi shart emas. Tadqiqot petro-maskulinlikning quyidagi kanallar orqali xalqaro huquqqa kirib borishini ta’kidlaydi:

• Davlatlarning takrorlanuvchi amaliyotlari (odat huquqi),
• Xalqaro shartnomalar bo‘yicha muzokaralarda qaysi maqsadlar ustuvor qo‘yilishi,
• Majburiy huquq (hard law) bilan yumshoq huquq (soft law) o‘rtasidagi tanlov,
• Xalqaro tashkilotlarning institutsional tuzilishi,
• Sudlar va arbitraj hay’atlari qo‘llaydigan ritorika va til,
• Iqtisodiy o‘sish, xavfsizlik va taraqqiyotning qanday ta’riflanishi,
• Korporatsiyalar, jismoniy shaxslar va tabiatning qanday huquqiy maqomga egaligi,
• Qaysi zararlar asosiy, qaysilari esa ikkinchi darajali deb tan olinishi.

Shu sababli tadqiqot xalqaro huquqning “neytral”, “xolis” va “ratsional” deb hisoblagan institutlari zamiridagi tarixiy tushunchalarni tahlil qiladi.

Mustamlakachilik, gender va tabiatning ekspluatatsiyasi

Maqolaning birinchi yirik bo‘limi zamonaviy xalqaro huquqning mustamlakachilik davridagi ildizlariga qaraydi. Muallifga ko‘ra, mustamlakachilik huquq tizimlari nafaqat irqiy iyerarxiyani yaratdi, balki gender va tabiatga nisbatan ham iyerarxik dunyoqarashni shakllantirdi.

Mustamlaka qilinmagan yerlar tarixiy huquqiy manbalarda ko‘pincha “bo‘sh”, “egasiz”, “ishlov berilmagan” yoki “madaniylashtirilishi kerak bo‘lgan” hududlar sifatida tasvirlangan. Bu yerlarni o‘lchash, chegaralash, o‘zlashtirish va boyliklarini qazib olish suverenitet da’vosining asosiy shartiga aylangan.

Ushbu yondashuvda yer va tabiat passiv; mustamlakachi davlat, kompaniya va erkak subyekt esa faol va o‘zgartiruvchi kuch sifatida belgilangan. Tabiiy boyliklarni o‘zlashtirmaslik qoloqlik belgisi, ularni iqtisodiy muomalaga kiritish esa taraqqiyot nishonasi deb qaralgan.

Muallif zamonaviy petro-maskulinlik urug‘lari aynan shu davrda ekilganini ta’kidlaydi: tabiiy boyliklarni cheksiz qazib olish maskulin kodlangan suveren davlatning ham huquqi, ham burchi sifatida mustahkamlangan.

Suveren davlatning erkakcha andozasi

Xalqaro huquq markazidagi davlat odatda mustaqil, chegaralari aniq, o‘z-o‘ziga yetarli, tashqi aralashuvni qabul qilmaydigan va iqtisodiy jihatdan ishlab chiqaruvchi yuridik shaxs sifatida tasavvur qilinadi.

Feministik huquqiy tanqidga ko‘ra, bu davlat qiyofasi tarixan ideallashtirilgan erkak shaxs modeliga o‘xshaydi:

• Mustaqil va hech kimga muhtoj emas,
• Chegaralari qat’iy va tashqi kirishdan himoyalangan,
• O‘z resurslarini to‘liq nazorat qiladi,
• Ratsional manfaatlari yo‘lida harakat qiladi,
• O‘z kuchini harbiy va iqtisodiy qudrati bilan namoyish etadi,
• G‘amxo‘rlik, o‘zaro bog‘liqlik va zaiflik munosabatlarini ikkinchi darajali deb biladi.

Tadqiqotga ko‘ra, neft va boshqa qazilma yoqilg‘ilar ushbu davlat modeliga o‘ziga xos quvvat manbaini berdi. Energiya resurslarini nazorat qilish, sanoat va armiyani ta’minlash, global savdoda ustunlikka ega bo‘lish davlat qudratining bosh ko‘rsatkichlariga aylandi.

Korporatsiyalarning xalqaro huquqdagi qudrati

Maqolada davlat bilan bir qatorda zamonaviy korporatsiya ham petro-maskulinlikning asosiy huquqiy subyektlaridan biri sifatida ko‘rsatiladi. Mustamlakachilik davridagi imtiyozli savdo kompaniyalari davlat nomidan boshqaruv, harbiy kuch va resurslarni qazib olish vakolatlariga ega bo‘lgan.

Zamonaviy transmilliy korporatsiyalar xalqaro investitsiya huquqi va savdo huquqi orqali juda kuchli himoyaga ega. Xususan, qazilma yoqilg‘i kompaniyalari:

• O‘z investitsiyalarini davlatlarning ekologik qonunlaridan himoya qila oladi,
• Investitsiya arbitrajida davlatlar ustidan da’vo arizalari qo‘zg‘ata oladi,
• Ekologik cheklovlar kiritilganda katta miqdorda tovon pullari talab qiladi,
• Energetik xavfsizlik ritorikasidan o‘z manfaatlari yo‘lida foydalanadi.

Muallif ta’kidlashicha, kompaniya huquqiy shaxsi tarixan “ratsional mulkdor erkak” modeliga asoslangan bo‘lib, kapital to‘plash maqsadi adolat, tabiatni asrash yoki ijtimoiy farovonlikdan ko‘ra kuchliroq huquqiy himoyaga ega bo‘lib qolgan.

Chegaralar, migratsiya va petro-maskulinlik

Xalqaro huquq kapital va pullarning erkin harakatlanishiga keng yo‘l ochgani holda, insonlarning erkin harakatlanishini qat’iy cheklaydi. Maqolaga ko‘ra, bu holat chegaralarni daxlsiz deb biluvchi erkakcha suverenitet tushunchasi bilan bog‘liqdir.

Iqlim o‘zgarishi sababli majburiy ko‘chishlar ko‘payganda, davlatlarning birlamchi munosabati ko‘pincha inson qadr-qimmati emas, balki chegara xavfsizligini kuchaytirish bo‘lmoqda. Iqlim muhojirlari himoyaga muhtoj insonlar emas, balki davlatga tahdid soluvchi xavf sifatida ko‘rsatiladi.

Bu yondashuv:

• Chegaralarning harbiylashuviga,
• Muhojirlarning xavfsizlik tahdidi deb e’lon qilinishiga,
• Iqlim inqirozining strukturaviy sabablari (qazilma yoqilg‘ilar) chetda qolishiga,
• Global Shimolning tarixiy emissiya javobgarligi unutilishiga

olib keladi.

Taraqqiyot (kalkinish) tushunchasining qazilma yoqilg‘i bilan bog‘lanishi

Zamonaviy xalqaro tuzum iqtisodiy taraqqiyotni davlatning asosiy maqsadi deb biladi. Biroq tadqiqotga ko‘ra, taraqqiyot tushunchasi uzoq vaqt davomida ommaviy iste’mol, sanoatlashuv va tabiiy boyliklarni shafqatsiz o‘zlashtirish bilan bir xil deb tushunildi.

Neft zaxiralariga ega davlatlarda qazilma boyliklarni qazib olmaslik iqtisodiy imkoniyatni qo‘ldan boy berish yoki layoqatsiz boshqaruv belgisi sifatida baholanishi mumkin. Natijada qazib olish oddiy tanlov emas, balki davlatning suveren burchiga aylanadi.

Global Shimol mamlakatlari qazilma yoqilg‘ilar hisobiga boyib olib, endi Global Janub davlatlariga xuddi shu yo‘ldan bormaslikni talab qilishi, ammo ayni paytda ularni “yetarlicha taraqqiy etmaganlikda” ayblashi katta adolatsizlikdir.

Qazilma yoqilg‘i, harbiy qudrat va xavfsizlik

Neftning zamonaviy harbiy qudratdagi o‘rni petro-maskulinlik tahlilida markaziy o‘rin tutadi. Armiyalar, aviatsiya, flot va logistika tarmoqlarining yoqilg‘iga qaramligi energiya nazoratini milliy xavfsizlikning bosh masalasiga aylantirgan.

Muallif neft bilan qurol savdosi bir-birini ta’minlovchi tizim ekanini aytadi: neft tushumlari qurol xaridlarini moliyalashtirsa, neft konlarini qo‘riqlash harbiy aralashuvlarga asos bo‘ladi.

Shu tariqa qazilma yoqilg‘ilar mustaqillik, harbiy qudrat va davlatning erkakcha kuchi bilan to‘liq tenglashtiriladi.

Gender tengligi dasturlarining yetarli emasligi

Xalqaro tashkilotlarda ayollar sonini ko‘paytirish bo‘yicha dasturlar qabul qilinmoqda. Biroq maqola bu yondashuv mavjud erkakcha tuzilmani o‘zgartirmasdan, unga faqat ayollarni qo‘shib qo‘yish (add women and stir) bilan cheklanib qolayotganini tanqid qiladi.

Asosiy muammo qaror qabul qilish zallarida nechta ayol o‘tirganida emas, balki qabul qilinayotgan qarorlarning qadriyatlari va ustuvorliklari o‘zgarayotganidami-yo‘qligidadir.

Tanqid qilingan jihatlar:

• “Gender” deganda faqat ayollarni tushunish,
• Maskulinlik va erkakcha hokimiyat tizimlarini tahlil qilmaslik,
• Ayollarni faqat jabrlanuvchi yoki ojiza sifatida ko‘rsatish,
• Ayollarning mavjud militaristik va qazib oluvchi tizimlarga qo‘shilishini “yutuq” deb hisoblash.

Xalqaro investitsiya arbitrajidagi petro-maskulinlik

Xalqaro investitsiya huquqida korporatsiyalar davlatlarga qarshi to‘g‘ridan-to‘g‘ri da’vo qo‘zg‘atish huquqiga ega (ISDS). Maqolada ikkita shov-shuvli ish tahlil qilinadi:

F-W Oil Interests v. Trinidad and Tobago

Bu nizoda davlat yutib chiqqan bo‘lsa-da, hakamlar hay’atining Trinidad va Tobago nima sababdan o‘z dengiz neft konlarini o‘zlashtirmayotganini tanqidiy ohangda muhokama qilgani yozuvchi tomonidan qayd etiladi. Bu neftni qazib olmaslikni iqtisodiy mantiqsizlik deb biluvchi dunyoqarashni fosh etadi.

Rockhopper v. Italy

Italiya o‘z sohillarida yangi neft burg‘ilashni taqiqlagani sababli neft kompaniyasiga katta tovon to‘lashga majburlandi. Hakamlar hay’ati atrof-muhitni muhofaza qilish choralarini istisno deb bilib, investorning foyda olish huquqini birinchi o‘ringa qo‘ydi.

Bunday qarorlar davlatlarni kelajakda yangi ekologik qonunlar qabul qilishdan qo‘rqitib qo‘yadi (regulatory chill effekti).

Muqobil huquqiy qarashlar

Muallif petro-maskulinlikka qarshi quyidagi nazariy vositalarni taklif etadi:

• Davlatni qayta tasavvur qilish: Davlatni yakkalangan va tajovuzkor shaxs emas, balki ekologik hamjamiyatning o‘zaro bog‘liq a’zosi deb bilish.
• Relyatsion huquq: Huquq markaziga mutlaq mustaqillikni emas, insonlar, xalqlar va tabiat o‘rtasidagi o‘zaro mas’uliyat va bog‘liqlikni qo‘yish.
• Kvir huquq nazariyasi: Inson/tabiat, ichki/tashqi, erkak/ayol kabi qotib qolgan chegaralarni shubha ostiga olish.
• Ekofeminizm va TWAIL: Tabiatni ekspluatatsiya qilish bilan ayollar va mustamlaka qilingan xalqlarni kamsitish o‘rtasidagi tarixiy ildizlarni ochib tashlash.
• Xavfsizlikni qayta ta’riflash: Xavfsizlikni qurol va chegara bilan emas, toza havo, suv, iqlim barqarorligi va insoniy birdamlik bilan o‘lchash.

Tadqiqot nima demoqda?

• Petro-maskulinlik xalqaro huquqning asosiy institutlariga chuqur singgan.
• Qazilma yoqilg‘ilar shunchaki tovar emas, milliy qudrat va suverenitet ramzidir.
• Iqlim huquqi bilan xalqaro iqtisodiy huquq o‘rtasida tengsizlik mavjud (investor huquqlari ekologiyadan ustun qo‘yilgan).
• Faqat ayollar sonini ko‘paytirish tizimli adolat uchun yetarli emas; huquqiy mezonlar o‘zgarishi lozim.
• O‘zaro bog‘liqlik, g‘amxo‘rlik va ekologik yaxlitlik xalqaro huquqning asosiy tamoyiliga aylanishi kerak.

Tadqiqot nima demayapti?

• Barcha erkaklar tabiat dushmani ekanligini aytmayapti.
• Har qanday urush faqat neft uchun bo‘ladi deb da’vo qilmayapti.
• Ayollarning xalqaro institutlardagi vakilligi ahamiyatsiz degani emas.
• Mavjud xalqaro huquqni butunlay yo‘q qilishni taklif qilmayapti; uni tubdan qayta ko‘rib chiqishni talab qilmoqda.

Manba va uslubiyot eslatmasi

Asl nomi:International Law and Petro-Masculinity

Muallif: Monika Ayer (Monica Iyer) — Jorjiya Davlat Universiteti Huquq Kolleji (Georgia State University College of Law).

Platforma va kodi: SSRN 7123118 (SSRN sahifasi)

Sana: 2026-yil iyul

Turi: Nazariy va doktrinal xalqaro huquqiy tahlil, preprint ilmiy maqola.

Ushbu sharh 53 sahifalik to‘liq ilmiy maqola tahlili asosida tayyorlangan bo‘lib, unda mavjud bo‘lmagan xulosalar qo‘shilmagan.