Sogʻliqni saqlash dizayni ko‘pincha shifoxonalarning samaraliroq ishlashi, bemorlarning xizmatlarga osonroq yetib borishi, raqamli tizimlarning qulayroq bo‘lishi, kutish vaqtlarini qisqartirish yoki foydalanuvchi tajribasini yaxshilash kabi masalalar orqali ko‘rib chiqiladi. Bular muhim muammolardir; biroq Juhri Selametning “Relational Health Design” nomli konseptual tadqiqoti sogʻliq va farovonlikni faqat sogʻliqni saqlash xizmatlari bilan izohlab bo‘lmasligini ta’kidlaydi.

Tadqiqotning asosiy da’vosiga ko‘ra sogʻliq odamlar, uylar, ko‘chalar, havo, suv, transport infratuzilmasi, ijtimoiy munosabatlar, madaniyat, tarix, institutlar, yer va insondan tashqari hayot shakllari o‘rtasidagi munosabatlar ichida yaratiladi. Shu sababli yomon turar joy sharoitlari faqat qurilish yoki iqtisodiy muammo emas; ular nafas olish salomatligi, ruhiy iztirob, xavfsizlik va inson qadr-qimmati bilan bogʻliq. Yo‘l tirbandligi ham faqat transport muammosi emas; u havo ifloslanishi, stress, harakat erkinligi va tibbiy xizmatlardan foydalanishga ta’sir qiladi. Iflos havo shunchaki ekologik ma’lumot emas, balki bevosita odamlarning tanasiga kiradigan va tengsiz taqsimlanadigan sogʻliq sharoitidir.

Muallif shu doirada “munosabatlarga asoslangan sogʻliq dizayni” tushunchasini taklif qiladi. Bu yondashuv sogʻliq dizaynining e’tiborini faqat individual foydalanuvchi ehtiyojlaridan kengroq munosabat tarmoqlariga ko‘chiradi. U inson markazidagi dizaynni butunlay rad etmaydi; biroq insonni madaniyat, joy, ekologiya, tarix va kuch munosabatlaridan uzilgan mustaqil foydalanuvchi sifatida ko‘radigan tor yondashuvlarni tanqid qiladi.

Tadqiqot ayniqsa uchta ajralishga e’tibor qaratadi: sogʻliqning joydan ajratilishi, insonning tabiatdan ajratilishi va ekspert bilimining yashab orttirilgan bilimdan ajratilishi. Mahalliy xalqlarning bilim tizimlari, Māori sogʻliq qarashlari, plyuralistik dizayn va postinsoniy dizayn adabiyoti ushbu ajralishlarni so‘roq qilish uchun qo‘llanadi. Auckland esa miqdoriy tekshirilgan holat tadqiqoti emas; u uy-joy, transport, havo ifloslanishi, tibbiy xizmatlarga kirish va ruhiy iztirob kabi muammolarning o‘zaro bogʻliqligini ko‘rsatish uchun ishlatiladigan konkret shahar kontekstidir.

Tadqiqotning hissasi yangi sogʻliq aralashuvini ishlab chiqish emas, balki sogʻliq dizayni uchun yangi fikrlash tilini taklif qilishdir. Unga ko‘ra dizayn foydalanuvchi ehtiyojlaridan munosabatlarga oid mas’uliyatlarga, bir martalik aralashuvdan uzluksiz gʻamxo‘rlikka, maslahatlashuvdan bilim hamkorligiga, tabiatni fon sifatida ko‘rishdan uni sogʻliq munosabatlarining faol ishtirokchisi deb tan olishga yo‘nalishi kerak.

Batafsil Tushuntirish

Tadqiqotning asosiy muammosi nima?

Tadqiqot ko‘rib chiqayotgan asosiy muammo shundaki, zamonaviy sogʻliq dizayni sogʻliq tushunchasini ko‘pincha haddan tashqari tor doirada belgilaydi. Sogʻliq muammolari odatda quyidagi mavzular bilan cheklanishi mumkin:

• Shifoxona sigʻimi
• Kutish vaqtlari
• Tibbiyot xodimlari yetishmasligi
• Raqamli sogʻliq tizimlari
• Bemor tajribasi
• Xizmatga kirish
• Klinik samaradorlik

Muallif bu muammolar ahamiyatsiz demaydi. Aksincha, ularni hal qilish zarurligini tan oladi. Biroq sogʻliq faqat xizmat oluvchi shaxs va xizmat ko‘rsatuvchi institut o‘rtasidagi munosabatga qisqartirilsa, odamlar nega kasal bo‘lishi, nega ayrim jamoalar ko‘proq zarar ko‘rishi va sogʻliq tengsizliklari qaysi tuzilmaviy sharoitlarda yuzaga kelishi ko‘rinmay qolishi mumkin.

Masalan, bir kishining astma shikoyati sogʻliq tizimida dori, ko‘rik va kuzatuv xizmatlari orqali boshqarilishi mumkin. Ammo u kishining serqatnov yo‘l yoqasida, nam va mogʻorlagan uyda yashashi hisobga olinmasa, faqat klinik natija boshqarilgan bo‘ladi. Sogʻliqni yaratadigan yoki buzadigan munosabatlar esa o‘zgarmay qoladi.

Tadqiqotning asosiy savoli shuning uchun quyidagicha:

Sogʻliqni faqat inson tanasi yoki tibbiy xizmat tajribasi sifatida emas, balki joy, ekologiya, infratuzilma, madaniyat, tarix, kuch va bilim munosabatlari ichida qanday qayta o‘ylash mumkin?

Munosabatlarga asoslangan sogʻliq dizayni nimani anglatadi?

Munosabatlarga asoslangan sogʻliq dizayni sogʻliq va farovonlikni bir-biridan mustaqil unsurlar yigʻindisi sifatida emas, balki munosabatlar ichida yuzaga keladigan holat sifatida ko‘radi. Muallif taklif qilgan yondashuvda sogʻliq quyidagi munosabatlar ichida birgalikda yaratiladi:

• Inson bilan uy o‘rtasidagi munosabat
• Tana bilan havo o‘rtasidagi munosabat
• Jamiyat bilan transport infratuzilmasi o‘rtasidagi munosabat
• Madaniyat bilan sogʻliqni saqlash xizmatlari o‘rtasidagi munosabat
• Institut bilan ishonch o‘rtasidagi munosabat
• Yer bilan identitet o‘rtasidagi munosabat
• Suv bilan ijtimoiy va ruhiy farovonlik o‘rtasidagi munosabat
• Insonlar bilan o‘simliklar, hayvonlar, iqlim va boshqa inson bo‘lmagan mavjudotlar o‘rtasidagi munosabat
• Ekspert bilimi bilan jamoalarning yashab orttirilgan bilimi o‘rtasidagi munosabat

Bu yondashuvda sogʻliq institut tomonidan shaxsga topshiriladigan o‘zgarmas natija emas. Sogʻliq — saqlab turiladigan, zarar ko‘radigan, muzokara qilinadigan va ba’zan tiklanadigan munosabatlar ichida yuzaga keladi.

Nega inson markazidagi dizayn tanqid qilinadi?

Inson markazidagi dizayn sogʻliq sohasiga muhim hissa qo‘shgan. U bemor tajribasi, foydalanish qulayligi, empatiya, ishtirok va xizmat dizaynini oldinga chiqargan. Muallif bu hissalarni rad etmaydi.

Tanqid inson markazidagi dizayn ba’zan insonni haddan tashqari tor ta’riflashiga qaratilgan. Inson faqat foydalanuvchi, bemor, mijoz yoki xizmat oluvchi sifatida ko‘rilganda quyidagi aloqalar orqa planga surilishi mumkin:

• Yashayotgan muhiti
• Madaniy identiteti
• Ajdodlari va tarixiy aloqalari
• Yer bilan munosabati
• Ekologik bogʻliqliklari
• Oila va jamoa munosabatlari
• Ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlari
• Mustamlakachilik va institutsional tengsizliklardan ta’sirlangan mavqei

Masalan, havosi iflos hududda yashaydigan, jamoat transportiga kirishi cheklangan va nosogʻlom uyda istiqomat qiladigan inson shunchaki “sogʻliq xizmati foydalanuvchisi” emas. U zarar ko‘rgan ijtimoiy, ekologik va infratuzilmaviy munosabatlar ichidadir. Foydalanuvchi interfeysini yaxshilashning o‘zi bu munosabatlarni tiklay olmaydi.

Tadqiqot aniqlagan uchta asosiy ajralish

1. Sogʻliqning joydan ajratilishi

Sogʻliq tadqiqotlarida joy ko‘pincha manzil, hudud kodi yoki o‘lchanadigan ekologik o‘zgaruvchi sifatida qo‘llanadi. Mahalla xavf profiliga, uy turar joy kategoriyasiga, yo‘l esa ta’sir koridoriga qisqartirilishi mumkin.

Bu o‘lchovlar foydali bo‘lishi mumkin; biroq ular joyning yashab his qilinadigan, sezgi, tarixiy, madaniy va hissiy jihatlarini yakka o‘zi tushuntira olmaydi. Insonning bir joyda yashashi faqat koordinatalar bilan ifodalanmaydi. Joy xotiralar, tegishlilik, xavfsizlik, chetlatilish, ajdodlar, ijtimoiy munosabatlar va kundalik tajribalarni o‘z ichiga oladi.

Tadqiqotga ko‘ra joy sogʻliq yuz beradigan passiv fon emas. Joy sogʻliqning shakllanishida ishtirok etadi. Insonlar:

• Havodan nafas oladi.
• Ko‘chalarda harakat qiladi.
• Uy-joy materiallari bilan aloqa qiladi.
• Atrof-muhit stressini tanasida olib yuradi.
• Suv, qirgʻoq va yashil hududlar bilan sezgi orqali aloqa o‘rnatadi.
• Joyning tarixiy va madaniy ma’nolarini yashaydi.

Shuning uchun “joy sogʻliqqa ta’sir qiladi” deyishning o‘zi ham yetarli bo‘lmasligi mumkin. Muallif taklif qilgan kuchliroq ifoda “sogʻliq joy orqali birgalikda yaratiladi” shaklidadir.

2. Insonlarning tabiatdan ajratilishi

Ikkinchi ajralish insonni tabiatdan mustaqil mavjudot sifatida tasavvur qilishdir. Inson markazidagi dizaynda tabiat ba’zan fon, resurs, landshaft yoki davolashga yordam beruvchi unsur sifatida ko‘rilishi mumkin.

Munosabatlarga asoslangan sogʻliq dizayni bu qarashni so‘roq qiladi. Havo, suv, tuproq, o‘simliklar, hayvonlar va iqlim inson sogʻligidan tashqaridagi unsurlar emas. Ular inson sogʻligining shakllanishida faol qatnashadi.

Masalan:

• Iflos havo o‘pkaga kiradi.
• Yomon shamollatiladigan uylar issiqlik stressi va nafas olish muammolarini kuchaytirishi mumkin.
• Ifloslangan suv yo‘llari ekologik, madaniy va ijtimoiy farovonlikka ta’sir qilishi mumkin.
• Yo‘l tizimlari shovqin, jarohatlanish xavfi, ijtimoiy uzilish va harakat tengsizligini yaratishi mumkin.
• O‘simliklar va yashil maydonlar shunchaki bezak emas, balki mikroiqlim, gʻamxo‘rlik va ekologik uzluksizlik unsurlaridir.

Bu yondashuv inson azobini ahamiyatsizlashtirmaydi. Aksincha, inson azobi ko‘pincha zarar ko‘rgan ekologik munosabatlardan hosil bo‘lishini ko‘rsatadi.

3. Ekspertlikning yashab orttirilgan bilimdan ajratilishi

Uchinchi ajralish institutsional ekspertlik bilan jamoalarning yashab orttirilgan bilimi o‘rtasidadir. Ko‘plab ishtirokchi dizayn jarayonlarida jamoalar fikr bildirishga taklif qilinadi; biroq muammo, usul va baholash mezonlari avvaldan institutlar tomonidan belgilangan bo‘lishi mumkin.

Bunday holatda ishtirok haqiqiy vakolat almashinuvi bo‘lmasligi mumkin. Odamlar yechimni ta’riflamaydi; ular faqat mavjud taklifni tasdiqlaydi, tuzatadi yoki mahalliylashtiradi.

Tadqiqot ayniqsa Mahalliy xalqlar nuqtai nazaridan quyidagi savollar berilishi kerakligini ta’kidlaydi:

• Muammoni kim ta’riflaydi?
• Qaysi bilim legitim deb tan olinadi?
• Qaror qabul qilish vakolati kimda?
• Amalga oshirishni kim nazorat qiladi?
• Natijalarni kim talqin qiladi?
• Foydani kim oladi?
• Jamoa bilimi qaysi protokollar bilan himoya qilinadi?

Bu savollar berilmasdan o‘tkazilgan hamkorlikdagi dizayn jarayonlari inklyuziv ko‘rinsa ham mavjud kuch munosabatlarini o‘zgartirmasligi mumkin.

Plyuralistik dizayn nima?

Tadqiqot Arturo Escobarning plyuralistik dizayn fikrini sogʻliq sohasiga olib kiradi. Plyuralistik dizayn dunyoda faqat bitta to‘gʻri yashash usuli, bitta farovonlik modeli va bitta bilim tizimi yo‘qligini ta’kidlaydi.

Turli jamoalar sogʻliq va yaxshi hayotni turli munosabatlar orqali ta’riflashi mumkin:

• Yer
• Oila va qarindoshlik
• Ma’naviyat
• Suv
• Oziq-ovqat
• Ajdodlar
• Jamoa mas’uliyati
• Inson bo‘lmagan hayot bilan munosabat
• Kelajak avlodlar oldidagi majburiyat

Bitta universal sogʻliq modeli barcha jamoalarga qo‘llanganda bu munosabatlar “madaniy farq” sifatida chetga surilishi mumkin. Holbuki tadqiqot bular sogʻliqni ta’riflaydigan asosiy poydevorlar bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Nega Mahalliy bilim shunchaki qo‘shimcha madaniy unsur emas?

Tadqiqotda Mahalliy bilim mavjud Gʻarbona dizayn tizimiga keyinroq qo‘shiladigan madaniy mazmun sifatida ko‘rilmaydi. Mahalliy bilim:

• Bilim qanday yaratilishini
• Kim oldida mas’uliyat borligini
• Yer bilan munosabat nimani anglatishini
• Dalil qanday ta’riflanishini
• Sogʻliq qaysi munosabatlar ichida o‘ylanishini
• Dizayn vakolati kimda bo‘lishi kerakligini

tubdan o‘zgartirishi mumkin bo‘lgan bilim va mavjudlik tushunchasi sifatida ko‘riladi.

Shawn Wilsonning “munosabatlarga oid hisobdorlik” yondashuvi bu yerda muhim. Bu qarashda bilim munosabatlardan tashqarida yaratilmaydi. Bilish — munosabat ichida bo‘lish; munosabat ichida bo‘lish esa mas’uliyatni anglatadi.

Bu yondashuv sogʻliq dizaynida dizayner rolini ham o‘zgartiradi. Dizayner tashqaridan kelib, ehtiyojni chiqarib, yechim ishlab chiqib, keyin ketadigan ekspert emas. Dizayner:

• Munosabat o‘rnatadi.
• Tinglaydi.
• O‘z vakolatining chegaralarini tan oladi.
• Jamoa protokollariga amal qiladi.
• Uzoq muddatli mas’uliyatni o‘z zimmasiga oladi.
• Bilimni egallab olish o‘rniga hisobdor tarzda ishlaydi.

“Mahalliy xalqlar uchun” emas, “Mahalliy xalqlar bilan birga” dizayn

Tadqiqotda muhim farq ajratiladi:

• Mahalliy xalqlar uchun dizayn: Muammo, usul va yechimni asosan institut belgilaydi; jamoa maqsadli guruh sifatida ko‘riladi.
• Mahalliy xalqlar bilan birga dizayn: Muammoni ta’riflash, qaror vakolati, amalga oshirish, baholash va foyda bo‘lishiladi.

“Birga dizayn” shunchaki uchrashuv o‘tkazish yoki ramziy maslahatlashuv jarayoni emas. U quyidagilarni bo‘lishishni talab qiladi:

• Vakolat
• Boshqaruv
• Bilim ishlab chiqarish
• Vaqt rejalashtirish
• Muvaffaqiyat mezonlari
• Amalga oshirish mas’uliyati

Tadqiqot dekolonizatsiya tilining ramziy tusga kirishiga qarshi ham ogohlantiradi. Mahalliy ramzlar, so‘zlar yoki modellarni mavjud tizimga qo‘shishning o‘zi tuzilmaviy o‘zgarish emas.

Munosabatlarga asoslangan sogʻliq dizaynining to‘rtta asosiy tamoyili

Birinchi tamoyil: Sogʻliq joy bilan birga yaratiladi

Sogʻliq faqat tana, shifoxona, klinika yoki raqamli tizim ichida yuzaga kelmaydi. Uy-joy, transport, yer, havo, suv, mahalla, ijtimoiy munosabatlar va jamoat joylari sogʻliqni shakllantiradi.

Bu tamoyil dizayn tibbiy xizmatga murojaat nuqtasidan ancha oldin boshlanishi kerakligini aytadi. Odamlar shifoxonaga kelishidan oldin:

• Uyida sovuq yoki namlikka duch kelishi mumkin.
• Transport to‘siqlariga duch kelishi mumkin.
• Iflos havo bilan nafas olishi mumkin.
• Xavfsiz bo‘lmagan ko‘chalarda yurishi mumkin.
• Ijtimoiy yakkalanishni boshdan kechirishi mumkin.

Shuning uchun xizmat darajasidagi yechimning o‘zi sogʻliq sharoitlarini o‘zgartirmasligi mumkin.

Ikkinchi tamoyil: Tabiat fon emas

Tabiat shunchaki manzara yoki davolashga qo‘shilgan yashil maydon emas. Havo, tuproq, suv, o‘simliklar, hayvonlar va iqlim sogʻliq munosabatlarining faol unsurlaridir.

Bu tamoyil sogʻliq dizayni ekologik sharoitlarni ikkilamchi ma’lumot sifatida emas, sogʻliq yaratilishining bir qismi sifatida ko‘rishi kerakligini talab qiladi.

Uchinchi tamoyil: Mahalliy bilim qo‘shimcha emas

Mahalliy bilim dizayn jarayoni tugagach madaniy moslik uchun qo‘shiladigan qatlam emas. U sogʻliq, mas’uliyat, dalil, joy va hayotning qanday o‘ylanishini o‘zgartirishi mumkin.

Shuning uchun Mahalliy bilim bilan ishlash:

• Ruxsat
• Protokol
• Vakolat
• Jamoa boshqaruvi
• Uzoq muddatli munosabat
• Bilim suvereniteti

talab qiladi.

To‘rtinchi tamoyil: Dizayn munosabatlarga oid muzokaradir

Dizayn faqat yechim ishlab chiqish emas. Bu mas’uliyatlar, zararlar, tarixlar, kelajaklar va vakolatlar muzokara qilinadigan siyosiy jarayondir.

Bu nuqtai nazarda dizayner betaraf emas. Dizayn qarorlari ayrim munosabatlarni kuchaytiradi, ayrimlarini ko‘rinmas qiladi va ayrim kelajaklarni mumkin qiladi.

Dizayn amaliyotida taklif qilingan asosiy yo‘nalish o‘zgarishlari

Nega Auckland qo‘llanadi?

Auckland tadqiqotda formal va keng qamrovli empirik holat tadqiqoti sifatida ishlatilmaydi. Shahar munosabatlarga asoslangan sogʻliq dizaynining konseptual ahamiyatini ko‘rsatish uchun konkret shahar konteksti sifatida xizmat qiladi.

Aucklanddagi quyidagi muammolar bir-biridan mustaqil emas:

• Uy-joyning hamyonbopligi
• Sifatsiz va nam uylar
• Transportga qaramlik
• Yo‘l tirbandligi
• Havo ifloslanishi
• Tibbiy xizmatlarga tengsiz kirish
• Ruhiy iztirob
• Ekologik degradatsiya
• Institutsional ishonchsizlik
• Mustamlakachilik tarixining davom etuvchi ta’sirlari

Muallif bularni alohida siyosat mavzulari sifatida emas, zarar ko‘rgan munosabat tizimlari sifatida talqin qiladi.

Transport va havo ifloslanishi qanday qilib munosabatlarga oid sogʻliq muammosiga aylanadi?

Transport ifloslanishi shunchaki avtomobillar soni yoki yo‘l sigʻimi muammosi emas. U quyidagi munosabatlarning natijasidir:

• Shahar rejalashtirish qarorlari
• Avtomobilga qaram transport tizimi
• Iqtisodiy ustuvorliklar
• Aholi joylashuvi
• Daromad tengsizligi
• Sanoat va asosiy yo‘llarning joylashuvi

Ifloslanish yuklamasi teng taqsimlanmagani uchun masala ekologik adolat masalasiga aylanadi. Asosiy yo‘llar va sanoat hududlari yaqinida yashaydigan jamoalar ko‘proq ta’sirga duch kelishi mumkin.

Transport tizimi, shuningdek, odamlarning:

• Ishga yetib borishini
• Ta’limda ishtirok etishini
• Tibbiy xizmat olishini
• Ijtimoiy hayotda qatnashishini
• Xavfsiz harakatlanishini

belgilaydi. Shu sababli harakatchanlik faqat transport emas, sogʻliq va ijtimoiy ishtirok bilan ham bogʻliq.

Nega uy-joy sogʻliq dizaynining markazida turadi?

Tadqiqot yomon uy-joy sharoitlarini shaxsiy tanlov yoki alohida qurilish nuqsoni sifatida ko‘rmaydi. Namlik, sovuq, mogʻor va ortiqcha gavjumlik sharoitlari quyidagi munosabatlar ichida shakllanishi mumkin:

• Uy-joy siyosati
• Yer qiymatlari
• Shahar spekulyatsiyasi
• Daromad tengsizligi
• Infratuzilma e’tiborsizligi
• Mustamlakachilik va tarixiy chetlatish

Bu sharoitlar jismoniy va ruhiy ta’sirlar keltirib chiqarishi mumkin:

• Nafas yo‘llari kasalliklari
• Stress
• Charchoq
• Uyqu muammolari
• Maxfiylik yo‘qolishi
• Qadr-qimmat va xavfsizlik hissining zararlanishi

Muallifning munosabatlarga asoslangan talqinida namlik shunchaki texnik qurilish nuqsoni emas; u tengsizlik, uy-joy siyosati, tana va ijtimoiy qadr-qimmat o‘rtasidagi bogʻlanishni ifodalovchi sogʻliq sharoitidir.

Nega ruhiy iztirob faqat individual muammo emas?

Ruhiy salomatlik ko‘pincha tashxis, davolash, terapiya va individual chidamlilik orqali ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot klinik yordamni rad etmasdan, ruhiy iztirob quyidagi sharoitlar bilan bogʻliq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi:

• Uy-joy beqarorligi
• Ijtimoiy yakkalanish
• Beqaror ish
• Transport bosimi
• Ekologik degradatsiya
• Shahar uzilishlari
• Institutsional ishonchsizlik

Shunday qilib, xavotir yoki yolgʻizlik faqat shaxs ichidagi buzilish sifatida emas, balki parchalangan ijtimoiy va ekologik munosabatlarning natijasi sifatida ham ko‘rilishi kerak.

Tibbiy xizmatlarga kirish faqat xizmatning mavjudligimi?

Bir hududda tibbiyot markazi borligi hamma undan teng foydalanadi degani emas. Kirish quyidagi omillar bilan shakllanadi:

• Geografik masofa
• Jamoat transporti
• Kutish vaqti
• Narx
• Til
• Madaniy xavfsizlik
• Institutsional ishonch
• Oldingi kamsitish tajribalari

Shuning uchun munosabatlarga asoslangan sogʻliq dizayni “xizmat bormi?” savolidan “kundalik hayot sharoitlari ushbu xizmatdan foydalanishni mumkin qilyaptimi?” savoliga o‘tadi.

Māori sogʻliq yondashuvlari tadqiqotda qanday ko‘rib chiqiladi?

Tadqiqot Aucklandning Māori tarixi, whenua, whakapapa va davom etayotgan Mahalliy mavjudlik bilan shakllanganini ta’kidlaydi. Biroq Māori bilim tizimlarini kontekstdan uzib umumlashtirishga ehtiyotkorlik bilan yondashadi.

Te Whare Tapa Whā modeli misol sifatida ko‘rib chiqiladi. Bu model farovonlikni o‘zaro bogʻliq o‘lchamlar orqali tushunadi:

• Whānau: Oila va ijtimoiy munosabatlar
• Wairua: Ruhiy va ma’naviy o‘lcham
• Hinengaro: Aqliy va hissiy o‘lcham
• Tinana: Jismoniy o‘lcham

Tadqiqot bunday modellarni madaniy kontekstdan uzib umumiy institutsional vositaga aylantirmaslik kerakligini ta’kidlaydi. Mātauranga Māori; whenua, iwi, hapū va mahalliy vakolat munosabatlaridan mustaqil resurs emas.

Tadqiqotning nazariy hissalari

Muallif tadqiqot to‘rtta asosiy hissa qo‘shishini ta’kidlaydi:

1. Tor inson markazidagi sogʻliq dizayniga tanqid: Foydalanuvchini ekologiya, joy, madaniyat va kuch munosabatlaridan uzib ko‘radigan yondashuvni so‘roq qiladi.
2. Sogʻliq dizayni bilan tabiat bilan dizayn o‘rtasida nazariy ko‘prik: Inson bo‘lmagan mavjudotlarni sogʻliq munosabatlarining faol ishtirokchilari sifatida ko‘radi.
3. Dekolonizatsion yo‘nalish: Mahalliy bilimni qo‘shimcha unsur emas, sogʻliq va dizayn asoslarini o‘zgartira oladigan bilim tizimi sifatida joylashtiradi.
4. Mahalliy va joyga asoslangan sogʻliq kelajaklari uchun konseptual til: Dizaynerlarga kuch, mas’uliyat, ekologiya, bilim va joy haqida fikrlash imkonini beradi.

Tadqiqot ogohlantirgan xavflar

“Munosabatlarga asoslangan” tilning mavhumlashuvi

“Munosabatlarga asoslangan” so‘zi faqat bogʻliqlik ma’nosida ishlatilsa, kuch, zarar, mas’uliyat va tengsizlik ko‘rinmay qolishi mumkin. Qaysi munosabat kimga foyda berishi, kimga zarar yetkazishi va kim mas’ul ekani ochiq aytilishi kerak.

Mahalliy bilimni o‘zlashtirib olish

Mahalliy tushunchalarni dizaynni axloqiyroq ko‘rsatish uchun kontekstdan uzib ishlatish bilim ekspluatatsiyasiga aylanishi mumkin. Mahalliy bilim protokol, vakolat va mas’uliyatni o‘z ichiga oladi.

Tabiatni romantiklashtirish

Tabiat har doim uygʻunlik, xotirjamlik va sogʻayishni anglatmaydi. Ekologik munosabatlar ziddiyatli, qiyin va siyosiy bo‘lishi mumkin. Gʻamxo‘rlik ham oson va mavhum emas, balki moddiy va mehnat talab qiladigan jarayondir.

Institutlarning tilni qabul qilib, kuchni saqlab qolishi

Institutlar “birga dizayn”, “munosabatlarga asoslangan yondashuv” yoki “dekolonizatsiya” tilidan foydalangan holda ham qaror vakolatini bo‘lishmasligi mumkin. Diskursning o‘zgarishi o‘z-o‘zidan tuzilmaviy o‘zgarish emas.

Hamkorlikdagi dizaynning namoyishga aylanishi

Seminar tashkil qilish yoki jamoa vakillarini taklif qilish haqiqiy vakolat almashinuvi degani emas. Ishtirok odamlar qarorlarga qanchalik ta’sir qila olishi orqali baholanishi kerak.

O‘tmish, bugun va kelajak nuqtai nazaridan ahamiyati

O‘tmish nuqtai nazaridan: Sogʻliq tizimlari uzoq vaqt sogʻliq muammolarini biotibbiy natijalar, individual xulq-atvor va institutsional xizmatlar orqali tushuntirib kelgan. Bu yondashuv Mahalliy bilim tizimlari, ekologik munosabatlar va mustamlakachilik tarixini orqa planga surishi mumkin edi.

Bugun nuqtai nazaridan: Uy-joy inqirozi, havo ifloslanishi, transport tengsizligi, iqlim bosimi va ruhiy iztirob kabi muammolar bitta institut yoki bitta xizmat bilan hal qilib bo‘lmaydigan darajada o‘zaro bogʻliq. Munosabatlarga asoslangan yondashuv bu muammolarni birgalikda ko‘rishga imkon beradi.

Kelajak nuqtai nazaridan: Tadqiqot munosabatlarga asoslangan sogʻliq dizayni Mahalliy xalqlar boshchiligida, jamoaga tayangan va joyga bogʻlangan tadqiqotlarda sinovdan o‘tkazilishi kerakligini ta’kidlaydi. Tushunchaning haqiqiy amaliyotda qanday ishlashi hozircha ko‘rsatilmagan.

Kundalik hayot nuqtai nazaridan bu nimani anglatadi?

Munosabatlarga asoslangan sogʻliq dizayni kundalik hayotdagi quyidagi bogʻlanishlarni ko‘rinadigan qiladi:

• Mogʻorlagan uy bilan bolaning nafas olish salomatligi o‘rtasidagi bogʻlanish
• Transport xarajati bilan shifoxona qabuliga yetib borish o‘rtasidagi bogʻlanish
• Yo‘l tirbandligi bilan stress va havo ifloslanishi o‘rtasidagi bogʻlanish
• Xavfsiz bo‘lmagan ko‘cha bilan jismoniy faollik o‘rtasidagi bogʻlanish
• Madaniy jihatdan xavfsiz bo‘lmagan tibbiy xizmat bilan institutsional ishonch o‘rtasidagi bogʻlanish
• Suv yo‘llarining buzilishi bilan ekologik, ijtimoiy va madaniy farovonlik o‘rtasidagi bogʻlanish
• Ijtimoiy yakkalanish bilan ruhiy iztirob o‘rtasidagi bogʻlanish

Bu yondashuv sogʻliqni faqat kasallik paydo bo‘lgandan keyin aralashiladigan masala sifatida emas, balki kundalik hayot sharoitlarida uzluksiz ravishda yaratiladigan holat sifatida ko‘radi.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Sogʻliq dizaynini klinik va xizmat darajasidan tashqariga olib chiqishi
• Joy, ekologiya, infratuzilma, madaniyat va kuch munosabatlarini bir xil doirada ko‘rib chiqishi
• Inson markazidagi dizaynni to‘liq rad etmasdan uning chegaralarini ko‘rsatishi
• Mahalliy bilim tizimlarini asosiy bilim sohasi sifatida ko‘rishi
• Ishtirok bilan haqiqiy vakolat almashinuvi o‘rtasidagi farqni tushuntirishi
• Plyuralistik dizayn, dizayn adolati va postinsoniy dizayn adabiyotini sogʻliq bilan bogʻlashi
• Aucklandning sogʻliq muammolarini o‘zaro bogʻlangan tizimlar sifatida talqin qilishi
• Konseptual yondashuvning o‘z xavflarini ochiq muhokama qilishi
• Universal model taklif qilayotganini da’vo qilmasligi

Tadqiqotning cheklovlari

• Tadqiqot nazariydir; eksperimental yoki miqdoriy model sinovdan o‘tkazilmagan.
• Auckland formal empirik holat tadqiqoti sifatida o‘rganilmagan.
• Yangi dala ma’lumoti, intervyu, so‘rovnoma yoki kuzatuv ishlab chiqilmagan.
• Taklif qilingan tamoyillar aniq bir sogʻliq loyihasida qo‘llanmagan.
• Amaliy natijalar, muvaffaqiyat mezonlari yoki taqqoslovchi samaradorlik ma’lumotlari yo‘q.
• Jamoalarning ushbu yondashuvni qanday baholashiga doir bevosita ma’lumot berilmagan.
• Mahalliy xalqlar boshchiligida olib borilgan yangi hamkorlikdagi dizayn jarayoni hisobot qilinmagan.
• Nazariy tushunchalar institutlarda qanday qo‘llanishi batafsil operatsion vositalarga aylantirilmagan.
• “Munosabatlarga asoslangan” tushunchasi amaliyotda mavhumlashishi mumkinligini muallifning o‘zi ham tan oladi.
• Tadqiqot preprintdir va hakamlik holatini matnning o‘zidan tasdiqlab bo‘lmaydi.

Tadqiqot nima deydi, nima demaydi?

Tadqiqot aytadigan narsa: Sogʻliq xizmat, shaxs va klinik natijalardan kengroq tushunchadir. Joy, uy-joy, transport, havo, suv, madaniyat, tarix, institutlar va inson bo‘lmagan hayot sogʻliq sharoitlarining shakllanishida qatnashadi. Sogʻliq dizayni bu munosabatlarni hisobga olishi, Mahalliy bilim tizimlarini ramziy qo‘shimchalar sifatida emas, asosiy bilim manbalari sifatida ko‘rishi va ishtirokni haqiqiy vakolat almashinuvi orqali baholashi kerak.

Tadqiqot aytmaydigan narsa: U munosabatlarga asoslangan sogʻliq dizayni klinik natijalarni yaxshilashini eksperimental tarzda isbotlamaydi. Muayyan sogʻliq aralashuvining ta’sirini o‘lchamaydi. Aucklandda qo‘llanib tasdiqlangan dastur taklif qilmaydi. Sogʻliqni saqlash xizmatlari keraksiz demaydi. Inson markazidagi dizaynni butunlay tark etishni taklif qilmaydi. Yagona va universal amaliy qo‘llanma bermaydi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot turi

Bu tadqiqot eksperimental, klinik, miqdoriy yoki simulyatsiyaga asoslangan emas. Uning usuli quyidagi unsurlarga tayangan konseptual nazariy sintezdir:

• Sogʻliq dizayni adabiyotini tanqidiy o‘qish
• Inson markazidagi dizayn tadqiqotlarini baholash
• Joy va sogʻliq geografiyasi adabiyoti
• Plyuralistik dizayn nazariyasi
• Mahalliy va dekolonizatsion metodologiya
• Postinsoniy dizayn va gʻamxo‘rlik nazariyasi
• Ishtirokchi dizayn va dizayn adolati
• Aucklandga doir sogʻliq, transport, uy-joy va rejalashtirish manbalari

Metodologik oqim

Tadqiqotda ishlatilgan asosiy tushunchalar

Tadqiqotning asosiy topilmalari yoki nazariy natijalari

1. Sogʻliq dizaynini faqat xizmat samaradorligiga qisqartirib bo‘lmaydi.
2. Inson markazidagi dizayn insonni muhit va kuch munosabatlaridan uzib ko‘rsa, yetarli bo‘lmay qolishi mumkin.
3. Joy sogʻliq uchun passiv fon emas, balki shakllantiruvchi munosabatdir.
4. Tabiat va inson bo‘lmagan tizimlar sogʻliqning shakllanishida faol qatnashadi.
5. Jamoa ishtiroki qaror vakolati bo‘lishilmasa, ramziy bo‘lib qolishi mumkin.
6. Mahalliy bilim mavjud Gʻarbona dizayn modeliga keyinchalik qo‘shilmasligi kerak.
7. Sogʻliq dizayni foydalanuvchi ehtiyojlaridan munosabatlarga oid mas’uliyatlarga yo‘nalishi kerak.
8. Aucklanddagi transport, uy-joy, havo ifloslanishi, ruhiy iztirob va sogʻliq xizmatlariga kirish muammolari bir-biri bilan bogʻliq.
9. Munosabatlarga asoslangan dizayn universal va mexanik usul emas.
10. Yondashuv haqiqiy amaliyotlarda Mahalliy xalqlar va jamoalar boshchiligida sinovdan o‘tkazilishi kerak.

Auckland uchun munosabatlar muammolari xaritasi

Tadqiqotning amaliyotga oid tavsiyalari

• Sogʻliq loyihalari faqat xizmat bilan aloqa nuqtasidan boshlanmasligi kerak.
• Uy-joy, transport va ekologik sharoitlar sogʻliq dizaynining asosiy sohalari sifatida ko‘rilishi kerak.
• Jamoalar faqat fikr bildiruvchi foydalanuvchilar emas, bilim ishlab chiqaruvchilar va nazariyotchilar sifatida tan olinishi kerak.
• Mahalliy boshqaruv va protokollar qaror jarayonlarining markaziga qo‘yilishi kerak.
• Dizayn loyihalari qisqa muddatli aralashuv o‘rniga uzluksiz munosabat va gʻamxo‘rlik asosida qurilishi kerak.
• Yechimlar mahalliy tarix, madaniyat, ekologiya va mas’uliyatlarga mos ishlab chiqilishi kerak.
• “Munosabatlarga asoslangan” tushunchasi ishlatilganda kuch va mas’uliyat ochiq ta’riflanishi kerak.
• Tabiat faqat yashil bezak yoki terapevtik qo‘shimcha sifatida ko‘rilmasligi kerak.
• Ishtirokning muvaffaqiyati uchrashuvlar soni bilan emas, bo‘lishilgan qaror kuchi bilan baholanishi kerak.

Eksperimental tasdiqlash holati

Tadqiqotda munosabatlarga asoslangan sogʻliq dizaynini sinovdan o‘tkazgan nazoratli tajriba, klinik tadqiqot, pilot dastur yoki dala aralashuvi mavjud emas. Shu sababli quyidagi natijalar tadqiqot tomonidan ko‘rsatilmagan:

• Sogʻliq natijalarida o‘lchangan yaxshilanish
• Xarajat samaradorligi
• Shifoxonaga murojaatlarning kamayishi
• Ruhiy salomatlik ko‘rsatkichlaridagi o‘zgarish
• Jamoa qoniqishining miqdoriy oshishi
• Uy-joy yoki havo sifatida o‘lchangan yaxshilanish

Tadqiqotning natijasi konseptual va normativdir: u sogʻliq dizayni qanday o‘ylanishi kerakligiga oid yo‘nalish taklif qiladi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Ushbu mazmun Juhri Selamet tomonidan tayyorlangan “Relational Health Design” nomli tadqiqotga asoslanadi.

Tadqiqot sogʻliq dizaynini faqat xizmat, foydalanuvchi tajribasi va klinik samaradorlik orqali ko‘rishni tanqid qiladigan; sogʻliq va farovonlikni odamlar, joy, infratuzilma, ekologiya, madaniyat, tarix, Mahalliy bilim tizimlari va inson bo‘lmagan hayot o‘rtasidagi munosabatlar ichida qayta ta’riflaydigan konseptual tadqiqotdir.

Matn birinchi marta 28 may 2026 sanasida yuklangan, 11 iyun 2026 sanasida yangilanib tahrir qilingan preprint versiyasidir. PDFda jurnal qabul qilgani, yakunlangan hakamlik jarayoni yoki tadqiqotga oid DOI ma’lumoti mavjud emas. Shu sababli tadqiqot hakamlik holatini matnning o‘zidan tasdiqlab bo‘lmaydigan preprint sifatida baholanishi kerak.

Matnda “This preprint research paper has not been peer reviewed” shaklidagi aniq standart ogohlantirish mavjud emas. Shunga qaramay, tadqiqot o‘zini bevosita preprint versiyasi sifatida ta’riflaydi; shu sababli uni hakamlikdan o‘tgan va yakuniy chop etilgan maqola sifatida ko‘rsatmaslik kerak.

Tadqiqot eksperimental yoki klinik emas. Yangi bemor ma’lumotlari, so‘rovnoma, intervyu, dala o‘lchovi, simulyatsiya yoki statistik tahlil ishlab chiqmaydi. Auckland formal empirik holat tadqiqoti sifatida emas, nazariy muhokamani joylashtirish uchun ishlatilgan shahar kontekstidir.

Tadqiqot taklif qilgan munosabatlarga asoslangan sogʻliq dizayni qo‘llanilgan va tasdiqlangan standart usul emas. Uning sogʻliq natijalarini yaxshilashi, xarajatlarni kamaytirishi yoki muayyan jamoada samarali bo‘lishi eksperimental tarzda isbotlanmagan. Muallif ham yondashuv kelajakda Mahalliy xalqlar boshchiligida, jamoaga tayangan va joyga bogʻlangan amaliyotlarda sinovdan o‘tkazilishi kerakligini ta’kidlaydi.

Ushbu mazmun faqat PDFdagi konseptual munozaralar, foydalanilgan adabiyotlar, Auckland baholari, kuchli tomonlar va cheklovlarga tayangan holda tayyorlangan. PDFda mavjud bo‘lmagan klinik ta’sir, dala muvaffaqiyati, siyosat samaradorligi, davolash natijasi yoki amalga oshirish kafolati qo‘shilmagan.