Tabiiy ofat xavfi ko‘pincha ma’lum bir hududning doimiy aholisi, doimiy inshootlari va faqat bitta xavf turi asosida baholanadi[cite: 10]. Biroq real hayotda bitta munitsipalitetda bo‘ladigan odamlar soni va ularning xususiyatlari kunning qaysi vaqti ekanligi, ish jadvali, talabalar va ishchilar qatnovi, turizm mavsumi va mehmonxonalar sig‘imiga qarab doimiy ravishda o‘zgarib turadi[cite: 10]. Xuddi shu munitsipalitet tunda sokin ko‘rinsa, kunduzi savdo va ta’lim markaziga aylanishi mumkin; ta’til davrida esa uning aholisi vaqtinchalik tashrif buyuruvchilar hisobiga keskin ko‘payishi mumkin[cite: 10].

Ushbu tadqiqot Italiyaning Marke (Marche) mintaqasidagi 225 ta munitsipalitetni o‘rmon yong‘inlari, zilzila, suv toshqini, ko‘chki, jazirama issiqlik to‘lqini va kuchli yog‘ingarchilik xavflari bo‘yicha umumiy tizimda baholash bilan birga, foydalanuvchilar harakatini xavfni hisoblashning markaziga qo‘yadi[cite: 10]. Tadqiqotchilar nafaqat “qancha odam doimiy yashaydi?” degan savolni, balki “ma’lum bir vaqtda qancha odam u yerda bo‘lishi mumkin, ular qaysi yosh guruhlariga kiradi va bu hududni qanchalik yaxshi biladi?” degan savollarni ham modelga kiritadilar[cite: 10].

Tadqiqotda to‘rtta asosiy foydalanuvchi ssenariysi tuzilgan: ish kuni-tungi vaqt, ish kuni-kunduzgi vaqt, ta’til davri-tungi vaqt va ta’til davri-kunduzgi vaqt[cite: 10]. Doimiy aholi, ish yoki o‘qishga keladigan kundalik qatnovchi aholi va turistik joylashtirish sig‘imi ushbu ssenariylarga turlicha taqsimlangan[cite: 10]. Xavf (tehlike), ta’sir ostida qolish (maruziyet) va yoshga asoslangan zaiflik (kırılganlık) ko‘rsatkichlari 0 dan 100 gacha me’yorlashtirilib (normallashtirilib), munitsipalitetlar o‘xshash xavf-foydalanuvchi profillariga ko‘ra beshta klasterga ajratilgan va har bir ssenariy uchun yig‘ma ko‘p omilli xavf indeksi hisoblangan[cite: 10].

Natijalar, ayniqsa qirg‘oq munitsipalitetlarida turizm va kunduzgi qatnovlar xavfni keskin oshirishi mumkinligini ko‘rsatmoqda[cite: 10]. Ichki hududlarda esa zilzila, ko‘chki va o‘rmon yong‘inlari kabi fizik xavflar ustun bo‘lsa-da, aholi zichligi odatda pastroqdir[cite: 10]. Tadqiqotning asosiy xulosasi shundan iboratki: hududning xavflilik darajasi qisqa vaqt ichida o‘zgarmasligi mumkin; biroq u yerda bo‘lgan insonlar soni va foydalanuvchilar profili o‘zgargani sababli, haqiqiy xavf kunning va yilning turli davrlarida sezilarli darajada farq qilishi mumkin[cite: 10].

Ofat xavfining eng mashhur konseptual doiralaridan biri xavf, ta’sir ostida qolish va zaiflikni birgalikda baholashga asoslanadi[cite: 10]. Biror joyda zilzila, suv toshqini yoki ko‘chki sodir bo‘lish ehtimoli mavjud bo‘lishi mumkin; lekin u yerda odamlar, inshootlar yoki iqtisodiy faoliyat bo‘lmasa, potensial yo‘qotishlar darajasi butunlay boshqacha bo‘ladi[cite: 10]. Aksincha, xuddi shu xavf aholi zich yashaydigan, keksalar ulushi yuqori bo‘lgan yoki hududni yaxshi bilmaydigan tashrif buyuruvchilar bor joyda ancha og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkin[cite: 10].

Tadqiqot ko‘rib chiqayotgan asosiy muammo shundaki, mavjud mintaqaviy xavf tahlillarining muhim qismi ikki jihatdan kamchilikka ega[cite: 10]:

• Xavflar ko‘pincha bir-biridan mustaqil ravishda va alohida baholanadi[cite: 10].
• Aholi faqat doimiy yashovchilardan iborat o‘zgarmas kattalik sifatida qabul qilinadi[cite: 10].

Bu ikkita taxmin haqiqiy foydalanish tartibini yetarlicha aks ettira olmasligi mumkin[cite: 10]. Sohil bo‘yidagi munitsipalitetning qishki tunda bo‘lgan aholisi yozgi ta’tildagi kunduzgi aholisiga teng emas[cite: 10]. Xuddi shunday, shahar markazida tunda faqat doimiy aholi bo‘lsa, kunduzi ularning safiga xodimlar, talabalar va tashrif buyuruvchilar qo‘shiladi[cite: 10]. Bu o‘zgarish nafaqat odamlar soniga, balki evakuatsiya ehtiyojiga, tibbiy xizmatlar sig‘imiga, transport tirbandligiga, chet tillaridagi yo‘naltiruvchi belgilarga bo‘lgan ehtiyojga va insonlarning mahalliy qochish yo‘llarini qanchalik yaxshi bilishiga ham ta’sir qiladi[cite: 10].

Bu muammo nima uchun muhim?

Yerlardan foydalanishni rejalashtirish va favqulodda vaziyatlarni boshqarish turli xil vaqt o‘lchamlarida ishlaydi[cite: 10]. Qurilish va yerdan foydalanish qarorlari uzoq muddat amalda bo‘ladigan barqaror tartibga solishlarni talab qiladi[cite: 10]. Bunga qarama-qarshi o‘laroq, fuqaro muhofazasi va evakuatsiya rejalari ma’lum bir vaqtda hududda amalda bo‘lgan odamlarga xizmat qilishi kerak[cite: 10]. Ushbu tadqiqot bu ikki soha o‘rtasida analitik ko‘prik o‘rnatishni maqsad qilgan[cite: 10].

Statik (o‘zgarmas) rejalashtirish butunlay rad etilmayapti[cite: 10]. Tadqiqotchilarning taklifi — dinamik tahlillardan foydalanib, statik rejalashtirishda qaysi ssenariyni asos qilib olishni yanada ongli ravishda hal qilishdir[cite: 10]. Masalan, turistik munitsipalitetda evakuatsiya sig‘imini faqat qishki aholi soni asosida hisoblash yetarli bo‘lmasligi mumkin[cite: 10]. Dinamik model eng ko‘p yuz beradigan yoki eng og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan foydalanuvchi ssenariysini aniqlab berishi orqali, barqaror rejalarning yanada realistik asosga tayanishini ta’minlashi mumkin[cite: 10].

Tadqiqotning ilmiy adabiyotdagi o‘rni

Tadqiqotda ta’kidlanishicha, ikkita alohida izlanish yo‘nalishi ko‘pincha bir-biridan uzilgan holda rivojlangan[cite: 10]. Birinchi yo‘nalish ko‘p omilli xavf yoki ko‘p omilli xatarlarni baholashga e’tibor qaratadi; u turli xavflarni yagona tizimda taqqoslashga harakat qiladi, biroq foydalanuvchilarning kunlik va mavsumiy harakatlarini cheklangan darajada ko‘rib chiqadi[cite: 10]. Ikkinchi yo‘nalish esa yuqori fazoviy aniqlikda aholi qatnovini o‘rganadi; ammo u odatda bitta xavfga, kichik hududga yoki mahalliy amaliyotlarga e’tibor qaratadi[cite: 10].

Mazkur tadqiqot munitsipalitet darajasida dinamik foydalanuvchi ssenariylarini standartlashtirilgan ko‘p omilli xavf ko‘rsatkichlari bilan birlashtiradi[cite: 10]. Munitsipalitet darajasining tanlanishi tasodifiy emas[cite: 10]. Kichikroq panjara kataklari (grid) fazoviy tafsilotlarni oshirishi mumkin; biroq davlat idoralarining ma’lumotlarni yig‘ish, qaror qabul qilish va resurslarni taqsimlash birliklari ko‘pincha ma’muriy chegaralar bo‘ladi[cite: 10]. Shu sababli, munitsipalitet darajasi aniqlik va institutsional qo‘llaniluvchanlik o‘rtasidagi muvozanat sifatida qaralgan[cite: 10].

Tadqiqot hududi: Marke mintaqasi

Marke mintaqasi Adriatika dengizi va Markaziy Italiya Apennin tog‘lari o‘rtasida joylashgan[cite: 10]. Hududning maydoni taxminan 9 344 km² bo‘lib, beshta viloyatga bo‘lingan jami 225 ta munitsipalitetni o‘z ichiga oladi[cite: 10]. Tadqiqotda foydalanilgan aholi ma’lumotlariga ko‘ra, mintaqada taxminan 1,487 million doimiy aholi yashaydi[cite: 10]. Shuningdek, yiliga 2,7 milliondan ortiq sayyoh kelishi va qariyb 12,8 million tunash holati qayd etilgan[cite: 10].

Mintaqa uchta asosiy morfologik zonaga bo‘linadi[cite: 10]:

• Sohil zonasi: Adriatika qirg‘og‘i bo‘ylab cho‘zilgan, aholi va turistik sig‘im zich joylashgan tor aholi punkti tasmadir[cite: 10].
• Tepalikli zona: Mintaqaning qariyb 68 foizini tashkil etuvchi, daryo vodiylari bilan kesishgan va ko‘chki jarayonlariga moyil bo‘lgan keng ichki hududdir[cite: 10].
• Tog‘li zona: Apennin tog‘lari bo‘ylab cho‘zilgan bo‘lib, zilzila, o‘rmon yong‘inlari, qiyaliklar va geomorfologik beqarorlik nuqtai nazaridan jiddiy xavflarni o‘z ichiga oladi[cite: 10].

Bunday geografik xilma-xillik tadqiqot usulini sinovdan o‘tkazish uchun mos muhitni taqdim etadi[cite: 10]. Sohilda suv toshqini, yuqori aholi soni va turizm bosimi birga uchrasa, ichki hududlarda zilzila, ko‘chki va o‘rmon yong‘inlari xavflari ko‘proq ko‘zga tashlanishi mumkin[cite: 10].

Qaysi tabiiy xavflar baholandi?

Tadqiqotda oltita asosiy tabiiy xavf ko‘rsatkichlari ishlab chiqilgan[cite: 10]:

1. O‘rmon yong‘ini[cite: 10]
2. Zilzila[cite: 10]
3. Suv toshqini[cite: 10]
4. Ko‘chki[cite: 10]
5. Jazirama issiqlik to‘lqini[cite: 10]
6. Kuchli yog‘ingarchilik[cite: 10]

Xavf to‘g‘risidagi ma’lumotlar bitta yagona ma’lumotlar bazasidan olinmagan[cite: 10]. CORINE Yer qoplami (Land Cover) ma’lumotlari, milliy seysmik rayonlashtirish, ISPRA ning toshqin va ko‘chki ma’lumotlari, PAI xavfli hududlari va Marke mintaqasining iqlim o‘zgarishiga moslashish rejasidagi issiqlik to‘lqini va kuchli yog‘ingarchilik ko‘rsatkichlari birgalikda ishlatilgan[cite: 10]. Ma’lumotlar QGIS dasturida munitsipalitet chegaralariga moslashtirilgan[cite: 10].

Bu yondashuvning muhim jihati shundaki, bir-biridan farq qiluvchi manbalardan olingan xavf ma’lumotlari bitta umumiy 0–100 shkalasiga o‘tkazilgan[cite: 10]. Bu orqali seysmik zona klassi bilan suv toshqini hududi foizi kabi to‘g‘ridan-to‘g‘ri bir xil o‘lchov birligida o‘lchanmaydigan o‘zgaruvchilar taqqoslanadigan holatga keltirilgan[cite: 10]. Shunga qaramay, normallashtirish fizika jihatidan turli xil bo‘lgan xavflarning mutlaqo bir xil deganini anglatmaydi; u faqat qaror qabul qilishni qo‘llab-quvvatlovchi umumiy shkalani taqdim etadi xolos[cite: 10].

Xavfli hudud ko‘rsatkichi qanday hisoblandi?

Har bir xavf komponenti uchun uning munitsipalitet hududida egallagan maydonining munitsipalitetning umumiy maydoniga nisbati hisoblangan[cite: 10]:

\[ i_a = \frac{Area_a}{Area_{mapping\ unit}} \times 100 \]

Bu yerda[cite: 10]:

• i_a — muayyan xavf komponentining munitsipalitetdagi foizi[cite: 10].
• Area_a — ushbu xavf komponenti egallagan maydon km² da[cite: 10].
• Area_{mapping unit} — baholash birligining, ushbu tadqiqotda munitsipalitetning umumiy maydoni[cite: 10].

Oddiy qilib aytganda, ushbu formula “Munitsipalitetning qancha qismi ushbu xavf sinfi doirasida qolmoqda?” degan savolga javob beradi[cite: 10]. Masalan, agar munitsipalitetning 20 foizi suv toshqini xavfi yuqori bo‘lgan hududda bo‘lsa, tegishli komponent modelga maydon nisbati bo‘yicha kiritiladi[cite: 10].

Bitta xavfga taalluqli bir nechta komponent mavjud bo‘lganda, o‘rtacha tortilgan qiymat qo‘llanilgan[cite: 10]:

\[ I_{haz} = (i_a \times w_a) + (i_b \times w_b) + (i_c \times w_c) + \dots + (i_n \times w_n) \]

Bu yerda[cite: 10]:

• I_haz — umumiy xavf indeksi[cite: 10].
• i_a, i_b, … — turli xavf komponentlarining munitsipalitetdagi foizlari[cite: 10].
• w_a, w_b, … — har bir komponentga berilgan vaznlar (koeffitsiyentlar)[cite: 10].

Vaznlar ekspert baholariga va oldingi tadqiqotlarda qo‘llanilgan qiymatlarga asoslangan[cite: 10]. Bu muhim jihat: indekslar faqatgina xom ma’lumotlardan iborat emas; u ma’lumotlar bilan uslubiy vaznlashtirishning uyg‘unligidir[cite: 10].

Alohida xavf indekslari

O‘rmon yong‘ini indeksi:

\[ I_W = (i_{WOODED} \times 0.35) + (i_{SPARSE} \times 0.65) \]

Bu yerda o‘rmonli va siyrak o‘simlik qoplamali maydonlarning foizlari turli vaznlar bilan birlashtirilgan[cite: 10].

Zilzila indeksi:

\[ I_E = (i_{Z4} \times 0.25) + (i_{Z3} \times 0.50) + (i_{Z2} \times 0.75) + (i_{Z1} \times 1.00) \]

Z1 eng kritik, Z4 esa eng past seysmik sinf sifatida vaznlashtirilgan[cite: 10]. Bu yerdagi indeks ehtimoliy bino yo‘qotilishini bevosita hisoblamaydi; u munitsipalitetning milliy seysmik rayonlashtirishdagi joylashuvini ifodalaydi[cite: 10].

Suv toshqini indeksi:

\[ I_F = [(i_{PAI-L} + i_{ISPRA-L}) \times 0.65] + [(i_{PAI-H} + i_{ISPRA-H}) \times 0.35] \]

PAI va ISPRA ma’lumotlar to‘plamidagi past va yuqori sinflar birgalikda baholangan[cite: 10]. Formuladagi vaznlar tadqiqot tomonidan qabul qilingan tasniflash tizimiga tegishli bo‘lib, bu real toshqin chuqurligi yoki kutilayotgan iqtisodiy zararni anglatmaydi[cite: 10].

Ko‘chki indeksi:

\[ I_L = (i_{PAI-L} \times 0.65) + [(i_{IFFI} + i_{PAI-H}) \times 0.35] \]

PAI ko‘chki xavfi hududlari va IFFI kadastrida qayd etilgan ko‘chki hududlari birlashtirilgan[cite: 10].

Jazirama issiqlik to‘lqini indeksi:

\[ I_H = (i_{LOW} \times 0.25) + (i_{MEDIUM} \times 0.50) + (i_{HIGH} \times 0.75) + (i_{VERYHIGH} \times 1.00) \]

Kuchli yog‘ingarchilik indeksi:

\[ I_R = (i_{LOW} \times 0.25) + (i_{MEDIUM} \times 0.50) + (i_{HIGH} \times 0.75) + (i_{VERYHIGH} \times 1.00) \]

Har ikki iqlim ko‘rsatkichida ham pastdan o‘ta yuqorigacha ortib boruvchi sinf vaznlari ishlatilgan[cite: 10].

Dinamik ta’sir ostida qolish: Munitsipalitetda aslida qancha odam bor?

Tadqiqotning eng katta yangiligi shundaki, u ta’sir ostida qolishni faqat doimiy aholi bilan cheklamaydi[cite: 10]. Potensial aholi uch guruh foydalanuvchilardan tashkil topgan[cite: 10]:

• Doimiy aholi[cite: 10]
• Ish yoki o‘qish maqsadi bilan keladigan kunlik qatnovchi aholi[cite: 10]
• Joylashtirish maskanlari sig‘imi orqali ifodalanadigan potensial sayyohlar soni[cite: 10]

Ushbu guruhlar to‘rtta ssenariyga taqsimlangan[cite: 10]:

Modelda doimiy aholi barcha ssenariylarda bo‘lishi, kunlik qatnovlar faqat kunduzi amalga oshishi, yotoqxona sig‘imi esa ta’til davridagi potensial sayyohlar sonini ifodalashi faraz qilingan[cite: 10]. Sayyohlar soni bu amaldagi bandlik o‘lchovi emas, balki tezkor va extiyotkor baholash uchun ishlatilgan maksimal yotoq sig‘imidir[cite: 10].

Nima uchun aholi munitsipalitetning umumiy maydoniga emas, urbanizatsiyalashgan maydonga bo‘lindi?

Munitsipalitet maydoni katta bo‘lishi mumkin; lekin odamlarning katta qismi o‘rmon, qishloq xo‘jaligi yoki tog‘li hududlarga teng taqsimlanmaydi[cite: 10]. Shu sababli potensial aholi munitsipalitetning umumiy maydoniga emas, balki uning urbanizatsiyalashgan (shaharsozlik qamrab olgan) maydoniga bo‘lingan[cite: 10]:

\[ E_{dens} = \frac{potential\ population}{urbanised\ area} \]

Bu yerda[cite: 10]:

• E_dens — urbanizatsiyalashgan hududdagi potensial foydalanuvchilar zichligi[cite: 10].
• potential population — tegishli ssenariyda munitsipalitetda bo‘lishi taxmin qilinayotgan umumiy odamlar soni[cite: 10].
• urbanised area — munitsipalitetdagi urbanizatsiyalashgan hududning km² da o‘lchangan maydoni[cite: 10].

Natija odam/km² birligida ifodalanadi[cite: 10]. Shu tarzda katta qishloq xo‘jalik yerlariga ega bo‘lgan munitsipalitetning aholi zichligini sun’iy ravishda past ko‘rsatmaslikka harakat qilingan[cite: 10].

Ushbu zichlik keyinchalik 0–100 oralig‘iga normallashtirilgan[cite: 10]:

\[ E = \frac{E_{dens} - min(E_{dens})}{max(E_{dens}) - min(E_{dens})} \times 100 \]

E munitsipalitetning boshqa munitsipalitetlarga nisbatan ta’sir ostida qolish bo‘yicha nisbiy o‘rnini ko‘rsatadi[cite: 10]. Binobarin, 100 qiymati bu mutlaq fizik chegara emas, balki ma’lumotlar to‘plamidagi eng yuqori zichlikka qarab belgilangan nisbiy yuqori nuqtadir[cite: 10].

Mintaqaviy aholi salmog‘i ko‘rsatkichi

Zichlik ko‘rsatkichiga qo‘shimcha ravishda har bir munitsipalitetning aholi soni mintaqadagi eng ko‘p aholiga ega bo‘lgan munitsipalitetga nisbatan hisoblangan[cite: 10]:

\[ E_1 = \frac{number\ of\ residents}{residents\ of\ the\ most\ populous\ municipality} \times 100 \]

Ushbu ko‘rsatkich ikkita turli holatni ajratib ko‘rsatishga yordam beradi[cite: 10]. Kichkina, lekin juda tirband munitsipalitetda zichlik yuqori bo‘lishi mumkin; katta shaharda esa zichlik ham, umumiy odamlar soni ham yuqori bo‘lishi mumkin[cite: 10]. E va E₁ birga ishlatilganda mahalliy fazoviy zichlik va mintaqaviy demografik ahamiyatni bir vaqtda ko‘rish mumkin bo‘ladi[cite: 10].

Sezuvchanlik qanday hisobga olindi?

Tadqiqotda sezuvchanlik ma’lum bir xavf ta’sirida qolishi mumkin bo‘lgan odamlar sonining ko‘rsatkichi sifatida ta’riflangan[cite: 10]:

\[ S = \frac{potential\ population \times I_{haz}}{100} \]

Bu yerda[cite: 10]:

• S — tegishli xavfga nisbatan sezuvchanlik ko‘rsatkichi[cite: 10].
• potential population — ssenariydagi potensial aholi[cite: 10].
• I_haz — xavf indeksi[cite: 10].

Bu formula foydalanuvchilar sonini xavf darajasi bilan birlashtiradi[cite: 10]. Ammo bu yakka insonning jarohat olish ehtimoli yoki kutilayotgan o‘limlar sonini bermaydi[cite: 10]. Tadqiqotda sezuvchanlik tahlili faqat suv toshqini va ko‘chki uchun batafsil qo‘llanilgan[cite: 10]. Zilzila, jazirama issiqlik va kuchli yog‘ingarchilik kabi xavflarning qamrovi butun munitsipalitet maydonini egallashi mumkinligi sababli, tezkor baholash yondashuviga ko‘ra butun aholi bir xil darajada ta’sir etishi mumkin deb faraz qilingan[cite: 10]. O‘rmon yong‘inlarida esa o‘rmonli hududlarning shahar hududlari bilan qisman kesishishi hisobga olinib, bu qatlam ishlatilmagan[cite: 10].

Yoshga bog‘liq foydalanuvchi zaifligi

Zaiflik odamlarning ofatga qarshi turish va tiklanish imkoniyatlaridagi farqlarni ifodalaydi[cite: 10]. Tadqiqot besh yosh guruhidan foydalangan[cite: 10]:

Umumiy zaiflik indeksi quyidagicha hisoblangan[cite: 10]:

\[ V = (\%T \times w_T) + (\%PC \times w_{PC}) + (\%YA \times w_{YA}) + (\%A \times w_A) + (\%EU \times w_{EU}) \]

Bunda yosh guruhlarining munitsipalitet aholisidagi foizlari ularga belgilangan vaznlar bilan ko‘paytiriladi[cite: 10]. Bu shaxsning qanday yo‘l tutishini bashorat qiladigan individual model emas[cite: 10]. Bu yosh tuzilishiga qarab munitsipalitetlarni nisbiy ijtimoiy zaiflik bo‘yicha taqqoslashdir[cite: 10].

Keksalar ulushini bevosita ko‘rsatish uchun shuningdek quyidagi ko‘rsatkich ham shakllantirilgan[cite: 10]:

\[ V_1 = \frac{number\ of\ elderly\ users}{number\ of\ residents} \times 100 \]

Sayyohlarning hududni bilmasligi nima uchun zaiflik sifatida baholandi?

Favqulodda holat paytida hududni yaxshi bilmaydigan inson qochish yo‘llari, yig‘ilish joylari, mahalliy ogohlantirish tizimlari yoki muqobil yo‘llardan kamroq xabardor bo‘lish ehtimoli bor[cite: 10]. Tadqiqot bu “tanishmaslikni” ikkita ko‘rsatkich orqali ifodalaydi[cite: 10].

Tanishmaslik ko‘rsatkichi: Joylashtirish yotoqlari sonining doimiy aholi soniga nisbati olinib, 0–100 oralig‘ida normallashtirilgan[cite: 10].

\[ V_2 = \frac{\left(\frac{beds}{residents}\right)-min\left(\frac{beds}{residents}\right)}{max\left(\frac{beds}{residents}\right)-min\left(\frac{beds}{residents}\right)} \times 100 \]

Turistik jozibadorlik ko‘rsatkichi:

\[ V_3 = \frac{number\ of\ beds}{maximum\ number\ of\ beds\ among\ municipalities} \times 100 \]

V₂ mehmonlarning doimiy aholiga nisbatan og‘irligini bildiradi; V₃ esa munitsipalitetning mintaqadagi jami joylashtirish salohiyatini aks ettiradi[cite: 10]. Yotoqlar sig‘imi sayyohlarning o‘sha paytda u yerda ekanligini tasdiqlamaydi[cite: 10]. Bu ko‘rsatkichlar potensial zichlik va rejalashtirish uchun yuqori chegara hisoblanadi[cite: 10].

Munitsipalitetlar nima uchun guruhlandi?

225 ta munitsipalitetning har biri uchun 13 ta ko‘rsatkich mavjud[cite: 10]. Bu qadar ko‘p o‘zgaruvchini bitta-bitta tahlil qilish qaror qabul qiluvchilar uchun qiyin bo‘lishi mumkin[cite: 10]. Tadqiqotchilar o‘xshash xususiyatlarga ega munitsipalitetlarni birlashtirish maqsadida Ward aloqali agglomerativ ierarxik klasterizatsiya usulidan foydalanishdi[cite: 10].

Bu usul dastlab har bir munitsipalitetni alohida klaster deb hisoblaydi[cite: 10]. Keyin eng ko‘p o‘xshash klasterlarni asta-sekin birlashtirib boradi, bunda klaster ichidagi dispersiyani iloji boricha kichik saqlashga intiladi[cite: 10]. K-means usulidan farqli o‘laroq, klasterlar soni boshida aniq ko‘rsatilishi shart emas[cite: 10]. Yakuniy klasterlar soni dendrogramma tuzilishi va silhouette koeffitsiyentini baholash orqali tanlangan[cite: 10].

Hisoblash va vizuallashtirish ishlari MATLAB R2024b da avtomatlashtirilgan va takrorlanadigan ish jarayonida amalga oshirilgan[cite: 10]. Bundan tashqari, ma’lumotlarni past o‘lchamli tekislikda ko‘rsatish uchun asosiy komponentlar tahlili (PCA) ham qo‘llanilgan[cite: 10].

Besh munitsipalitet klasteri nimani bildiradi?

Klasterizatsiya shunchaki statistik tasniflash maqsadi bilan cheklanmaydi[cite: 10]. O‘xshash xususiyatlarga ega munitsipalitetlar evakuatsiya prinsiplari, infratuzilma sarmoyalari, kommunikatsiya strategiyalari va yerdan foydalanish ustuvorliklari doirasida birgalikda ko‘rib chiqilishi mumkinligi hisobga olingan[cite: 10].

Jamlanma xavf indeksi

Oltita xavf indeksi teng ravishda yig‘ilgandan so‘ng, minimal-maksimal usul bilan normallashtirilgan[cite: 10]:

\[ H = \frac{(I_W+I_E+I_F+I_L+I_H+I_R)-min(I_W+I_E+I_F+I_L+I_H+I_R)}{max(I_W+I_E+I_F+I_L+I_H+I_R)-min(I_W+I_E+I_F+I_L+I_H+I_R)} \times 100 \]

Tadqiqotchilar xavflardan birini boshqasidan muhimroq deb qaramaslik uchun xavflarga qo‘shimcha vazn bermaganlar[cite: 10]. Ushbu usul barcha xavflarni bir xil qiyosiy maydonda jamlaydi[cite: 10]. Lekin bu holat turli xavflar o‘lim, iqtisodiy zarar yoki fizik moddiy ziyon jihatidan bir xil deb xulosa chiqarishni bildirmaydi[cite: 10].

Ko‘p omilli xavf indeksi qanday hisoblandi?

Tadqiqotning asosiy yig‘ma xavf ko‘rsatkichi — bu normallashtirilgan xavf (tehlike) va ta’sir-zaiflik kombinatsiyasi hosil qilgan ikki o‘lchamli tekislikda boshlang‘ich nuqtadan olingan Evklid masofasidir[cite: 10]:

\[ R = \sqrt{\left(\frac{E}{100} \times \frac{V}{100}\right)^2 + \left(\frac{H}{100}\right)^2} \times 100 \]

Bu yerda[cite: 10]:

• R — yig‘ma ko‘p omilli xavf indeksi[cite: 10].
• E — dinamik ta’sir ostida qolish indeksi[cite: 10].
• V — yoshga asoslangan zaiflik indeksi[cite: 10].
• H — oltita xavfning normallashtirilgan yig‘ma ko‘rsatkichi[cite: 10].

Formuladagi geometrik mantiq bo‘yicha nol nuqtasi, xavf va ta’sir-zaiflik kombinatsiyasi deyarli nolga teng bo‘lgan ideal holatni ifodalaydi[cite: 10]. Munitsipalitetning ushbu nuqtadan uzoqlashishi jamlanma indeksining ko‘tarilishini anglatadi[cite: 10].

Kvadratga ko‘tarish amalining o‘tkazilishi yuqori tarkibiy qismlar ta’sirini kuchaytiradi[cite: 10]. Shunga qaramay, R ko‘rsatkichi kutilayotgan o‘limlar, jarohatlar, binolarning vayron bo‘lishi yoki moliyaviy zararni anglatmaydi[cite: 10]. Bu faqat munitsipalitetlarni va ssenariylarni taqqoslash uchun yaratilgan nisbiy rejalashtirish indeksidir[cite: 10].

Vaqtga bog‘liq xavf o‘zgarishi: ΔR

Tadqiqotchilar foydalanuvchilarning eng kam va eng ko‘p soniga mos keluvchi ssenariylar orasidagi farqni kuzatish uchun differensial xavf ko‘rsatkichi bo‘lgan ΔR dan foydalanganlar[cite: 10]. Asosiy qiyoslangan ikki ekstremal holat — ish kuni tungi ssenariy va ta’til davri kunduzgi ssenariydir[cite: 10].

ΔR qiymatining yuqoriligi bu munitsipalitetda tabiiy ofat xavfi eng yuqori ekanligini anglatmasligi mumkin[cite: 10]. Ammo bu o‘sha munitsipalitetning xavf profili foydalanuvchilar harakatiga qarab juda o‘zgaruvchan ekanini ko‘rsatadi[cite: 10]. Masalan, shunday munitsipalitet yilning tinch mavsumida past yoki o‘rtacha xavfli mintaqa sifatida namoyon bo‘lsa-da, sayyohlik mavsumida keskin ravishda kritik holatga tushishi mumkin[cite: 10].

Xaritalar va grafiklar nimani anglatadi?

Alohida xavf xaritalari Marke mintaqasida har bir xavf o‘ziga xos geografik naqshga ega ekanligini ko‘rsatmoqda[cite: 10]:

• O‘rmon yong‘inlari xavfi asosan Apennin tog‘lari va o‘simlik qoplami qalin ichki hududlarda yuqori bo‘ladi[cite: 10].
• Zilzila xavfi asosan janub va janubi-g‘arbdagi tog‘li munitsipalitetlarda kuzatiladi[cite: 10].
• Suv toshqinlari xavfi qirg‘oq tekisliklari, daryo vodiylari va daryo etaklarida ko‘p uchraydi[cite: 10].
• Ko‘chkilar xavfi keng hududga, jumladan gillarga boy va nishabli tepaliklarga yoyilgan[cite: 10].
• Jazirama issiqlik to‘lqinlari ko‘rsatkichi markaz va shimoliy qismlardagi ayrim urbanizatsiyalashgan zonalarda ortib boradi[cite: 10].
• Kuchli yog‘ingarchilik ko‘rsatkichi esa asosan shimoliy va tog‘li mintaqalarda baland ekanligi kuzatiladi[cite: 10].

Ta’sir etish (maruziyet) xaritalarida esa tungi ish kuni ssenariysi faqat mahalliy doimiy aholining joylashuvini aks ettiradi[cite: 10]. Kunduzgi ish kuni ssenariysida esa yirik shaharlardagi ishchi va o‘quvchilar qatnovi tufayli ko‘rsatkichlar ortadi[cite: 10]. Ta’til tunda qirg‘oq va sayyohlik markazlari aniqroq ko‘zga tashlanadi[cite: 10]. Ta’til kunduzida esa mahalliy aholi, qatnovchilar va sayyohlar birgalikda inobatga olingani uchun bu holat eng yuqori va eng keng tarqalgan ta’sir etish namunasini yuzaga keltiradi[cite: 10].

Ta’sir etish va zaiflikni ko‘paytmasi bo‘lgan ExV xaritalarida fazoviy farqning katta qismi aynan ta’sir etish miqdoridan kelib chiqadi[cite: 10]. Buning asosiy sababi munitsipalitetlar o‘rtasida yoshga doir taqsimotga tayanuvchi V ko‘rsatkichlarining deyarli bir xilda bo‘lishidir[cite: 10]. Demak, tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, foydalanuvchilar sonidagi o‘zgarish xavf xaritasini yosh tuzilishidagi farqlarga qaraganda ko‘proq va kuchliroq o‘zgartiradi[cite: 10].

H va ExV taqsimotlari asosida olib borilgan chiziqli regressiya tahlillaridagi R² qiymatlari juda kichik[cite: 10]. Ushbu natija shuni bildiradiki, ko‘p qatlamli xavf to‘g‘risidagi ma’lumotlarni sodda chiziqli aloqalar bilan yaxshi ifodalash qiyin[cite: 10]. Tadqiqotchilar bunday regressiya usullaridan faqat kuchli bashorat qilish vositasi sifatida emas, balki umumiy tendensiyalarni va noodatiy munitsipalitetlarni vizual tasvirlashda yordamchi instrument sifatida foydalanganlar[cite: 10].

Asosiy raqamli natijalar

• Tadqiqot maydoni qariyb 9 344 km² bo‘lib, 225 munitsipalitetdan iborat[cite: 10].
• Mintaqa aholisining taxminiy soni 1,487 million atrofida[cite: 10].
• Yil davomidagi turistik kelishlar 2,7 milliondan, tunashlar soni esa 12,8 milliondan oshadi[cite: 10].
• Suv toshqinlari xavfi mintaqaning 9 foiz qismini egallab, uning taxminan yarmida xavflilik darajasi yuqori deb qayd etilgan[cite: 10].
• To‘rtta ssenariy bo‘yicha umumlashtirilgan R (xavf) qiymati taqriban 0,3 va 47,3 orasida tebrangan[cite: 10].
• Ko‘plab munitsipalitetlarda ΔR o‘zgarishi o‘rtacha 4-5% tevaragida mujassamlashgan[cite: 10].
• Ayrim hududlarda, ayniqsa qirg‘oq qismidagi munitsipalitetlarda ΔR 37 foizgacha sakragan[cite: 10].
• Klasterizatsiya tahlili natijasida munitsipalitetlar beshta xavf-foydalanuvchi guruhiga taqsimlangan[cite: 10].

Tarix, bugun va kelajak nuqtai nazaridan ahamiyati

Tarix nuqtai nazaridan: An’anaviy tarzda risklarni rejalashtirish faqat yashovchi aholiga tayanib, xavf turlarini har birini alohida tarzda ko‘rib kelgan[cite: 10]. Tadqiqot bu usul asosan sayyohlik yoki harakatchan hududlar uchun zaif ekanini son-raqamlar vositasida isbotlab bermoqda[cite: 10].

Bugun nuqtai nazaridan: Munitsipalitet aholisi endi faqat uylaridagi manzil orqali ifodalanmaydi[cite: 10]. Ishga va maktabga qatnash, turizm, mavsumiy ko‘chishlar va kunlik xizmat markazlari haqiqiy aholi sonini turlantiradi[cite: 10]. Shuning uchun ham evakuatsiya va qutqarish salohiyatini faqat tunda bo‘ladigan odamlar soniga asoslanib belgilash kunduz yoki ta’til mavsumlari uchun kamlik qilishi mumkin[cite: 10].

Kelajak nuqtai nazaridan: Izlanuvchilar muntazam ishlaydigan mintaqaviy monitoring tizimlarini yaratish kerakligini taklif qiladilar[cite: 10]. Mobil telefon ma’lumotlari, jonli joylashish axboroti, transport chiptalari, masofadan turib hisoblash, yangilangan binolar reyestri va demografik o‘zgarishlarga qarab xavf modelini doimiy ravishda real vaqt rejimida yurgizish imkoniyati bor[cite: 10]. Lekin bunda olingan shaxsiy ma’lumotlarning xavfsizligini ta’minlagan holda etarlicha yirik miqyosdagi fazoviy guruhlarga jamlab ishlash muhim ekanligi uqtirib o‘tilgan[cite: 10].

Kundalik hayotga qanday ta’sir qiladi?

Mazkur tadqiqot amaliy evakuatsiya rejasi yoxud favqulodda xabar berish mexanizmi yaratmaydi; ammo shunday mexanizmlarni qaysi aholi toifalarini mo‘ljallab yasash lozimligiga oid ilmiy asos beradi[cite: 10]. Kundalik amaliyotda quyidagi holatlarni misol qilib olish mumkin[cite: 10]:

• Dengiz bo‘yidagi yozgi dam olish oromgohlari ko‘p bo‘lgan shaharda tez yordam mashinalari, vaqtinchalik evakuatsiya punktlari va xorijiy tillardagi ko‘rsatkichlarga bo‘lgan ehtiyoj ko‘payadi[cite: 10].
• Kunduzgi soatlarda savdo yoki ofis markaziga aylangan joylarda faqat tunda yashovchilar soniga asoslangan qochish marshrutlari ish vaqtida yetishmovchilikni yuzaga keltiradi[cite: 10].
• Keksalar va qariyalar ko‘p yashaydigan tog‘li munitsipalitetlarda umumiy aholi kam bo‘lishiga qaramay individual yordam ko‘rsatish va ehtiyoj yuqori saqlanib qoladi[cite: 10].
• Odam kam bo‘lsa-da, kuchli zilzila mintaqasida asosiy e’tibor bino mustahkamligiga qaratilsa, sohil bo‘yida o‘rta darajali xavf atrofida juda ko‘p sonli odam jamlanishi hisobga olinishi darkor[cite: 10].
• Turizm mavsumi qisqa davom etadigan maskanlarda doimiy va kapital quriilmalar o‘rniga, mavsumga qarab tibbiy yoki qutqarish yordamini vaqtinchalik safarbar etish maqsadga muvofiq[cite: 10].

Tadqiqotning ustunliklari

• Oltita asosiy tabiiy xavfni birdaniga yagona qiyosiy maydonda jamlay olgani[cite: 10].
• Faqat mahalliy aholi emas, balki qatnovchi xodimlar va sayyohlarni inobatga olgani[cite: 10].
• To‘rt xil aniq zamonaviy xronologik stsenariylar ishlab chiqilgani[cite: 10].
• Rasmiy hukumat ma’lumotlar bazalariga asoslanib ish ko‘rilgani[cite: 10].
• Munitsipal miqyos orqali hududiy qarorlar qabul qilish markazlariga to‘g‘ri murojaat etgani[cite: 10].
• Normalizatsiya yordamida har bir munitsipalitetni yagona poydevorda o‘zaro solishtira olgani[cite: 10].
• Klaster tahlili sabab, o‘xshash shaharlar uchun bitta umumiy yechimlar siyosatini tuzish qulaylashgani[cite: 10].
• Xavflar doim bir xil turmasdan vaqt o‘tishi bilan qanday tebranishini ΔR yordamida isbotlab bergani[cite: 10].
• Uzoq muddatli yerdan foydalanish rejalari va qisqa muddatli tezkor javob choralarini bitta uzluksiz chiziqda tahlil qilgani[cite: 10].

Tadqiqotning cheklovlari

Natijalar quyidagi ehtimoliy chegaralar inobatga olingan holda tushunilishi lozim[cite: 10]:

• Qatnovchi aholining axborotlari asosan 2011 yildagi ma’lumotlarga asoslanadi va bugungi oqimlarni to‘liq aks ettirmasligi mumkin[cite: 10].
• Sayyohlarning amaliy oqimi mehmonxonalarning umumiy sig‘imi bo‘yicha maksimal imkoniyat bilan baholangan[cite: 10].
• Turistlar va kunlik qatnovchi aholining aynan qaysi yosh, jins yoxud salomatlik guruhlariga kirishi noma’lum bo‘lgani sababli, ularning zaiflik dinamikasini to‘liq yaratish imkoni bo‘lmagan[cite: 10].
• Yoshga doir V ko‘rsatkichi faqat doimiy ro‘yxatda yashovchi aholiga nisbatan olingan[cite: 10].
• Bino sifati, qadimiyligi yoki rekonstruksiya holati kabi jismoniy chidamlilik jihatlari asosiy modeldan o‘rin olmagan[cite: 10].
• Hamma joyda inshootlar zaifligi bir xil usulda berilmaganligi mintaqa miqyosida birxillikni susaytiradi[cite: 10].
• Ayrim geoxavflarning raqamli xaritalari aniqlik borasida munitsipal o‘lchamlarga qaraganda dag‘alroq bo‘lishi mumkin[cite: 10].
• Marche mintaqasining barcha maydonlarini yagona metodika bilan yopadigan ko‘chkiga moyillik zamonaviy xaritalari to‘liq emas[cite: 10].
• Model har bir xavfning boshqasi bilan bevosita kasb etuvchi sababli zanjirini o‘rnatmaydi. Ya’ni yomg‘ir oqibatida o‘rmon yoki ko‘chki o‘zgarishiga olib keluvchi munosabat ko‘rinmas bo‘lib qoladi[cite: 10].
• R (xavf) kattaligi qancha odam qurbon bo‘lishini, iqtisodiy inqirozni yoxud vayronagarchilik foizini tayyor qilib ko‘rsatmaydi[cite: 10].
• Ba’zi belgilangan koeffitsiyentlar ekspertlar fikriga va o‘tmishdagi ilmiy xulosalarga suyanadi[cite: 10].
• Loyihaning amaliy ahamiyatini ko‘rish uchun munitsipal darajadagi boshqaruv organlari u bilan tanishib moslashish ishlari bajarilmagan[cite: 10].

Tadqiqot nimalarni ochib berdi va nimalarni aytmaydi?

Tadqiqotning xulosalari: Harakatlanish darajasi munitsipal hududning o‘sha aniq geoxavf nuqtalariga to‘qnash kelishi va qo‘shma ofat manzarasini soniyalarda hamda oylarda o‘zgartira olishiga e’tibor berish lozim[cite: 10]. Aholi gavjum shaharlar markazi yoki yozgi sohillarda “faqat tunda qoluvchi turg‘unlar” g‘oyasi risk o‘lchashda muammoli bo‘lib qolmoqda[cite: 10]. Munitsipal chegaralarga ko‘ra bir standartli o‘lchov olinganida hududiy reja qilish tizimli ravishda taqqoslanadigan bir platforma ochadi[cite: 10].

Tadqiqot aytmagan narsalar: Model ofatlar aynan falonchi kuni aniq vaqtda sodir bo‘ladi degan bashorat bermaydi[cite: 10]. Shaharda nechta o‘lim yoki qanday moddiy inqiroz ro‘y berishiga baho bermaydi[cite: 10]. Binolar xavfsizligini, qochish vaqtlarini, reanimatsiya sig‘imini va yo‘llardagi tirbandlik sabab transport xavfini mayda simulyatsiya qilmaydi[cite: 10]. R miqdorini har insonning xavfsizlik cheki yoki kafolati deb qabul qilmaslik shart[cite: 10]. Va R balandligi hududiy budjetdan falon pul o‘tkazilsin, degan to‘g‘ridan-to‘g‘ri moddiy hujjatga aylanmaydi[cite: 10].

Tadqiqot uslubi va natijalari

Tadqiqot tuzilmasi

Loyihaning tartibi 4 ta asosiy zinapoya atrofida joylashadi[cite: 10]:

1. Ma’lumotlarni yig‘ish: Milliy, hududiy va Yevropa darajasidagi rasmiy geo-portallaridan tabiiy xavflar, demografiya, yo‘lovchi qatnovi, turizm va urbanizatsiyalashgan makon fayllari jamlangan[cite: 10].
2. Bittalik ko‘rsatkichlar: Munitsipal miqyosda har bir xavf, ta’sir qilish, sezuvchanlik va ojizlik indekslari KPI (kalit ishlash ko‘rsatkichlari) orqali yasalgan[cite: 10].
3. Klaster tahlil (guruhlash): Uollard bog‘lamali aglomerativ klaster algoritmidan (Ward linkage) foydalanib 13 normallashtirilgan parametr asos qilib olingan[cite: 10].
4. Dinamik qo‘shma risk: Yuqoridagi 4 ssenariy atrofida H, E, V, ExV, R va ΔR ko‘rsatkichlari haritalar bilan ishlangan[cite: 10].

Qo‘llanilgan eng zarur fayllar bazasi

Guruhlash (klaster) parametrlar

Tahlilda quyidagi 13 band o‘z o‘rnini topgan[cite: 10]:

• I_W: O‘rmon yong‘inlari ehtimoli[cite: 10]
• I_E: Zilzila tasnifi[cite: 10]
• I_F: Suv toshqini ko‘lami[cite: 10]
• I_L: Ko‘chkiga moyillik[cite: 10]
• I_H: Jazirama issiqlik o‘zgaruvchisi[cite: 10]
• I_R: Kuchli jalalar[cite: 10]
• E: Foydalanuvchi zichligidan hosil bo‘lgan maruziyet[cite: 10]
• E₁: Mintaqadagi umumiy odam yuki[cite: 10]
• V: Yosh guruhlari asosidagi kompozit ojizlik[cite: 10]
• V₁: Keksalar salmog‘i[cite: 10]
• V₂: Mehmonlarning begonaligi[cite: 10]
• V₃: Hududning sayyoh jozibasi[cite: 10]
• Ssenariy elementlari bitta indeksli tahlil ro‘yxatiga tirkalgan[cite: 10]

Individual xavf topilmalari

Ssenariylardan tug‘ilgan ibratlar

Tadqiqot bergan ustuvor yechimlar beshligi

1. Dengiz bo‘yi markazlari ekstremal yuqori ehtimoli, turistlarning betanim kelishi va qutqaruvni bilmaslik zaifligi natijasida qo‘shma risk qatlamini qalinlashtiradi[cite: 10].
2. O‘rmon yong‘inlari, zilzila va tuproq surilishi qismining markazi ichki yerlar tarafda baland turadi; lekin u yerning risk effekti aholisi kam bo‘lganligi bois yoyiluvchan ko‘rinadi[cite: 10].
3. Kecha-kunduz siklidagi o‘zgarish ba’zi hududlarda fasliy ta’tilga qaraganda torroq; sayyohlik effekti risk dinamikasidagi asosiy katalizator sanaladi[cite: 10].
4. Guruhlashtirilgan R hamda uning o‘zgarish differensiali (ΔR) mintaqaning tarixiy geografik sharoiti bilan uzviylik bag‘ishladi[cite: 10].
5. Mintaqa qolipli qoida yoki yo‘riqnoma beribgina muammoni echa olmaydi; profilga qarab, farqlangan lekin koordinatsion jihatdan boshqarilgan reja yozilishi taqozo etiladi[cite: 10].

Amaliy shahar rejalashtirish xulosalari

• Dinamik ssenariy statik master-plan chizmalariga zamin vazifasini o‘tashi zarur[cite: 10].
• Takroriyligi baland stsenariy ehtiyotkor qochish marshrutlariga qolip yozib berishi kerak[cite: 10].
• Aholi sonini doim ishtiyoq bilan monitoring qilib turuvchi viloyat kuzatuv apparatlari yig‘ilishi afzal[cite: 10].
• Yana o‘xshash munitsipalitetlar o‘z yordam, ogohlantirish, texnik texnologiyalarida vaqti-vaqti bilan bir-birlarining paketlariga murojaat qilsalar tezkor bo‘lishadi[cite: 10].
• Mudom R indeksi cho‘qqidagi mintaqalarga fundamental jismoniy chidamlilik chorasi kiritilsa, faqat ∆R si balandlari tebranishlar uchun fasliy qutqaruv tayyorgarligi ushlamog‘i o‘rinli[cite: 10].
• Mahalla yoki zonalar guruhlari miqyosigacha bo‘linib ketadigan qilib arxitekturani moslash mumkin[cite: 10].

Manba va uslubiy izoh

Mazkur material Gabriele Bernardini (Gabriele Bernardini), Mod Nataluchchi (Maud Natalucci), Luka Domenella (Luca Domenella), Jovani Marinelli (Giovanni Marinelli) va Enriko Kualyarini (Enrico Quagliarini) tomonidan yozilgan “A Dynamic User-Based Approach to Multi-Risk Assessment for Regional Planning: Application to the Marche Region, Italy” ilmiy hujjatidan saralandi[cite: 10].

Izlanish Italiya, Marche mintaqasining barcha 225 shahar va posyolkalari yuzasida olib borilgan kompozit hududiy modellashtirish hisoblanadi. Olti turkumdagi tabiiy geosferaviy ofat xavfi foydalanuvchi-dinamik omil bilan chatishtirilgan va to‘rt vaqt o‘qi asosida joy-hududiy algoritmlar ishlangan. Geografik xaritani QGIS o‘rgangan bo‘lsa, asosiy hisoblash va ierarxik klasterizatsiya MATLAB R2024b asosida to‘plangan[cite: 10].

Hujjatda biron jurnal tituli, maxsus DOI raqam, yoki to‘la peer-review jarayonining bosib o‘tilgani qaydi rasmiylashtirilmaganligi bois u o‘z taqrizidan to‘liq o‘tmagan ehtimoliy preprint deb yuritilishi zaruriyat. Metnda preprint xarakteridagi xabarnoma chiqmagan bo‘lsa ham mutlaq akademik taqriz shubha ostidadir[cite: 10].

Maqola hududiy ma’muriyat, haqiqiy moddiy evakuatsiya yoki operatsiya simulatsiyasi xarakterida tajriba tashkil etmaydi. U ommaviy va ochiq ma’lumotlar bazasi hamda rasmiy hisob registrlarini normallashtirilgan mantiq chizig‘iga bog‘lab hududning nisbiy qiyoslanish potensialini beradi. R o‘zgaruvchisi halokat sig‘imini, binolarning jismoniy cho‘kishi yoxud vafot eta olish limitini chizmaydi[cite: 10].

Mazkur taqdimot PDF xujjat ichida mujassam bo‘lgan g‘oya, ifoda, formula, jadvallar va kamchilik ro‘yxatlari bazasida tartibga solindi. Asl qog‘oz tasdiqlamagan va aytmagan ma’no — qutqarish kuchi garovi, iqtisodiyot foydasi, mutlaq zilzila o‘chog‘i aniqligi yoki bino-sifat indeksi — kiritilmadi. Real tezkor lokatsion datchiklarning barchasi turistik inson jinsi va fiziologiyasi kabi o‘zgaruvchilarga ega emasligi metod chegaralaridadir[cite: 10].