Ushbu tadqiqot binoning turar joy, tijorat, sanoat, davlat xizmati yoki aralash foydalanish funksiyasini faqat bino shakli va uning atrofidagi qurilish tuzilmasidan foydalanib tavsiflash mumkinmi, degan savolni o‘rganadi. Xitoyning Shenzhen shahridagi Bao’an tumani uchun bino izlari, bino balandliklari, qavat ma’lumotlari va yo‘l tarmog‘i asosida yakka bino, binolararo muhit va landshaft darajalarida 29 ta ikki va uch o‘lchovli indeks hisoblangan. Korrelyatsiya tahlili, ahamiyatlilik sinovlari va asosiy komponentlar tahlili yakunida Bino maydoni, Bino balandligi, Perimetr-Maydon fraktal o‘lchovi, Bino shakli koeffitsiyenti, O‘rtacha yamoq maydoni va Qavat maydoni nisbati kabi oltita asosiy indeks tanlangan; ushbu indekslar bilan besh bino funksiyasi o‘rtasida K-means klasterlashga asoslangan moslashtirish qurilgan. Eng aniq morfologik farq tijorat va turar joy binolari o‘rtasida kuzatilgan. Biroq tadqiqot mustaqil test to‘plami, tasniflash aniqligi yoki boshqa shaharlarda tashqi validatsiyani taqdim etmagani sababli, taklif etilgan tizim tayyor va tasdiqlangan bino tasniflagichi emas, balki kelajakda sinovdan o‘tkazilishi kerak bo‘lgan morfologik qoidalar bazasidir.

Tadqiqotning Turkiya uchun ahamiyati shundaki, u munitsipalitetlar yoki rejalashtirish bo‘linmalarida batafsil ijtimoiy-iqtisodiy bino yozuvlari bo‘lmagan hududlarda bino izlari, balandlik modellari va yo‘l tarmoqlari kabi nisbatan qulay fazoviy ma’lumotlardan dastlabki baholash qilish mumkin bo‘lgan asosni taklif etadi. Biroq Shenzhen’da olingan indeks oraliqlarini Turkiyadagi qurilish sharoitlariga bevosita ko‘chirib bo‘lmaydi. Turkiyadagi turar joy majmualari, sanoat hududlari, tarixiy shahar to‘qimalari, past qavatli tijorat zonalari va aralash foydalanishdagi binolar turli morfologik xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkinligi sababli, tizim Istanbul, Ankara, Izmir, Bursa, Gaziantep yoki turli kattalikdagi shaharlarda mahalliy ma’lumotlar bilan kalibrlanishi va mustaqil aniqlik sinovlaridan o‘tkazilishi kerak.

Tadqiqotning asosiy savoli nima?

Tadqiqotning asosiy savoli — bino funksiyalari odamlar harakatchanligi, korxona yozuvlari, aholi ma’lumotlari, ijtimoiy tarmoq mazmuni yoki dala so‘rovlari ishlatilmasdan; faqat qurilgan muhitning geometrik va fazoviy xususiyatlaridan aniqlanadigan “morfologik imzo” hosil qilishi mumkinmi.

Tadqiqotda bino funksiyasini faqat bitta binoning maydoni yoki balandligi bilan tushuntirib bo‘lmasligi qabul qilinadi. Binoning funksiyasi uning o‘z iz maydoni, balandligi va shakli bilan bir qatorda qo‘shni binolarning kattaligi, klasterlanish tartibi, yo‘l tarmoqlari bilan chegaralangan qurilish bloklari va yer foydalanish zichligi bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu sababli tadqiqotchilar yakka bino, binolararo muhit va umumiy landshaftdan iborat uch bosqichli indeks tizimini yaratgan.

Tadqiqot nima uchun muhim?

An’anaviy bino funksiyasini aniqlash usullari dala ishlari, rasmiy statistika, vizual talqin yoki batafsil ijtimoiy-iqtisodiy ma’lumotlarni talab qilishi mumkin. Ushbu usullarni katta hududlarda yangilash vaqt va mehnat talab qiladi, ayrim shaharlarda esa bino darajasida funksiya yorlig‘i yoki joriy foydalanish yozuvi bo‘lmasligi mumkin.

Tadqiqot bu muammoga faqat bino konturlari, balandliklar va yo‘l tarmoqlaridan hisoblanadigan morfologik ko‘rsatkichlar tizimi bilan yondashadi. Agar bunday tizim tasdiqlansa, u shahar rejalashtirish, davlat xizmatlarining fazoviy taqsimoti, shahar yangilanishi tahlillari va bino darajasidagi ekologik hisoblar uchun boshlang‘ich ma’lumot bera oladi. Tadqiqot hozircha bu ilovalar muvaffaqiyatli bajarilganini ko‘rsatmaydi; ular uchun asos bo‘lishi mumkin bo‘lgan indeks–funksiya munosabatini o‘rganadi.

Adabiyotda qaysi bo‘shliq nishonga olingan?

Tadqiqotchilarga ko‘ra, avvalgi ishlarning muhim qismi faqat ikki o‘lchovli bino geometriyasiga, alohida bino balandliklariga yoki bitta fazoviy miqyosga e’tibor qaratgan. Bundan tashqari, ko‘plab bino funksiyasi tasniflash usullari qo‘llanadigan hududdan yorliqlangan o‘quv ma’lumotlarini talab qiladigan nazoratli mashinaviy o‘rganish modellariga asoslanadi.

Ushbu tadqiqotda nishonga olingan bo‘shliqlar quyidagilar:

• Yakka bino va bino klasteri xususiyatlarini bir tizimda birlashtiradigan ko‘p miqyosli indeks asosining mavjud emasligi,
• Ikki o‘lchovli bino izi xususiyatlari bilan uch o‘lchovli balandlik va hajm xususiyatlarining tizimli ravishda birgalikda ko‘rib chiqilmasligi,
• Ko‘p sonli landshaft indekslari orasidagi yuqori korrelyatsiya va axborot takrorlanishining yetarli darajada bartaraf etilmasligi,
• Mahalliy yorliqlangan o‘quv ma’lumotlari bo‘lmagan hududlarda ishlatilishi mumkin bo‘lgan shaffof va talqin qilinadigan qoidalar bazasiga ehtiyoj.

Tadqiqot hududi va ma’lumot manbalari

Tadqiqot hududi Xitoyning Shenzhen shahri shimoli-g‘arbidagi Bao’an tumanidir. Hudud 113°44′–113°52′ sharqiy uzunlik va 22°32′–22°51′ shimoliy kenglik oralig‘ida joylashgan bo‘lib, taxminan 397 km² maydonni egallaydi. Turar joy, tijorat, sanoat va davlat xizmati zonalarini birgalikda o‘z ichiga olgani sababli, turli bino funksiyalarini morfologik taqqoslash uchun namuna hududi sifatida tanlangan.

Tadqiqotda foydalanilgan asosiy ma’lumot manbalari quyidagilar:

• Bino izlari: 0,3 metr fazoviy aniqlikdagi WorldView-3 tasvirlaridan tasvir segmentatsiyasi, xususiyat ajratish va qo‘lda tuzatish orqali olingan 202.915 ta bino konturi.
• Bino balandliklari: China Multi-Attribute Building (CMAB) ma’lumotlar to‘plamidan olingan va dala kuzatuvlari bilan taxminan ±1 metr aniqlik darajasida tekshirilgani bildirilgan balandlik ma’lumotlari.
• Qavat ma’lumotlari: Qavat maydoni nisbati hisobida foydalanish uchun Amap manbasidan olingan bino qavatlari soni.
• Yo‘l tarmog‘i: Binolarni mustaqil landshaft birliklariga ajratish maqsadida OpenStreetMap yo‘l ma’lumotlari.
• Bino funksiyasi yorliqlari: OpenStreetMap va rasmiy tadqiqot ma’lumotlaridan olingan turar joy, tijorat, sanoat, davlat va aralash foydalanish sinflari.

Barcha ma’lumotlar WGS84 koordinata tizimida birlashtirilgan. Konturi to‘liq bo‘lmagan, funksiya yorlig‘i yo‘q yoki balandligi 2 metrdan kam yoxud 100 metrdan katta ko‘ringan binolar ma’lumot sifat nazoratida chiqarib tashlangani bildirilgan.

Ma’lumotlar to‘plamidagi bino funksiyalari taqsimoti

Taqsimot binolar soni bo‘yicha turar joy sinfi, egallagan maydon bo‘yicha esa sanoat sinfi ustun ekanini ko‘rsatadi. Davlat va aralash foydalanish sinflari jami namunalarning juda kichik qismini tashkil etgan. Tadqiqot ushbu sinf nomutanosibligining klaster markazlari va tasniflash samaradorligiga ta’sirini mustaqil validatsiya tahlili bilan o‘lchamagan.

Namuna sonidagi izohlanmagan farq

Usul bo‘limida 202.915 binoning barchasi indekslarni hisoblash va moslashtirish munosabatini qurishda ishlatilgani, shuningdek mustaqil validatsiya to‘plami ajratilmagani aytiladi. Bunga qarshi ravishda, natijalar bo‘limida 29 indeks 81.166 bino namunasi uchun hisoblangani yozilgan. Tadqiqot 202.915 yozuvdan 81.166 yozuvga qanday o‘tilganini, qo‘shimcha namuna olish yoki filtrlash qo‘llangan-qo‘llanmaganini tushuntirmaydi. Shu sababli haqiqiy tahlil namunasining hajmini manba matnidan bir ma’noli aniqlab bo‘lmaydi.

Ierarxik landshaft indeks tizimi qanday qurilgan?

Tadqiqotchilar jami 29 indeksni uch darajada tartibga solgan:

Indekslarning 18 tasi faqat ikki o‘lchovli bino izlaridan hisoblangan, 11 indeks esa bino balandligi yoki hajmi kabi uch o‘lchovli ma’lumotni talab qiladi. Tadqiqotdagi ierarxik model diagrammasi yakka binodan bino klasteriga va umumiy shahar landshaftiga kengayadigan ushbu uch darajani aniq ko‘rsatadi.

Asosiy indekslar va formulalar nimani anglatadi?

Bino maydoni

Bino maydoni (Building Area, BA) binoning gorizontal tekislikda egallagan iz maydonini ifodalaydi:

\[ BA = Pixel_{size} \times Pixel_{number} \]

Pixel_number, bino poligoni ichidagi piksellar sonini ko‘rsatadi. Manba jadvalida Pixel_size ifodasi pikselning chiziqli qirra uzunligini yoki bevosita piksel maydonini anglatishi alohida tushuntirilmagan. Natijalar m² birligida berilgani sababli hisobda maydon ekvivalenti ishlatilgani anglashiladi.

Bino hajmi

\[ BV = BA \times BH \]

Bu yerda BV bino hajmini, BA bino iz maydonini va BH bino balandligini ko‘rsatadi. Iz maydoni m², balandlik metr bo‘lsa, hajm m³ birligida bo‘ladi. Bu munosabat binoni vertikal yo‘nalishda doimiy kesimli prizma sifatida taxminan ifodalaydi.

Qavat maydoni nisbati

\[ FAR = \frac{\sum_{i=1}^{N} F_i \times S_i}{A} \]

F_i i-bino qavatlar sonini, S_i bino iz maydonini, A esa tegishli yer yoki landshaft birligi maydonini ko‘rsatadi. Qavat maydoni nisbati (Floor Area Ratio, FAR) hududdagi jami taxminiy qavat maydonining yer maydoniga nisbatidir. O‘lchovsiz bu qiymat yerdan qanchalik zich foydalanilganini ifodalaydi.

O‘rtacha yamoq maydoni

\[ MPA = \frac{\sum_{i=1}^{N} BA_i}{N} \]

O‘rtacha yamoq maydoni (Mean Patch Area, MPA) landshaft birligidagi bino iz maydonlarining o‘rtachasidir. Qiymat kattalashgani sari tegishli bino klasteri kattaroq iz maydonli binolardan tashkil topgani tushuniladi.

Spearman tartib korrelyatsiyasi

\[ r_s = 1 - \frac{6\sum_{i=1}^{n}(R(X_i)-R(Y_i))^2}{n(n^2-1)} \]

R(X_i) va R(Y_i), ikki o‘zgaruvchining i-kuzatuvdagi tartiblarini; n namuna sonini ko‘rsatadi. Ushbu koeffitsiyent ikki indeks o‘rtasidagi, chiziqli bo‘lishi shart bo‘lmagan monoton munosabatni o‘lchash uchun ishlatilgan. Mutlaq korrelyatsiyasi 0,8 dan katta va p qiymati 0,05 dan kichik indekslar yuqori darajada bog‘liq deb qabul qilingan.

Korrelyatsiya koeffitsiyentining ahamiyatliligi uchun tadqiqotda quyidagi t statistikasi ishlatilgan:

\[ t = r_s\sqrt{\frac{n-2}{1-r_s^2}} \]

Standartlashtirish

Asosiy komponentlar tahlilidan oldin turli birliklardagi indekslar standartlashtirilgan:

\[ Z = \frac{X-\mu}{\sigma} \]

X asl qiymatni, μ o‘zgaruvchi o‘rtachasini va σ standart og‘ishni ko‘rsatadi. Bu jarayon metr, kvadrat metr va o‘lchovsiz nisbatlarda ifodalangan o‘zgaruvchilarni umumiy miqyosda taqqoslash imkonini beradi.

Bino shakli koeffitsiyentidagi uslubiy noaniqlik

Manba jadvalida Bino shakli koeffitsiyenti quyidagicha berilgan:

\[ BSC = \frac{H_i+S_i}{V_i} \]

Matndagi izohga ko‘ra H_i bino balandligini, S_i bino iz maydonini va V_i bino hajmini bildiradi. Metr birligidagi balandlik bilan kvadrat metr birligidagi iz maydonini to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘shish o‘lcham nuqtayi nazaridan aniq ta’rif hosil qilmaydi. Tadqiqot formulada muqobil o‘zgaruvchi ta’rifi bor-yo‘qligini tushuntirmaydi. Shu sababli BSC hisobini asl kod yoki muallif izohisiz aynan qayta ishlab chiqish xavflidir.

Perimetr-Maydon fraktal o‘lchovidagi ifodalash muammosi

Perimetr-Maydon fraktal o‘lchovi (Perimeter-Area Fractal Dimension, PAFRAC) bino perimetri bilan maydoni o‘rtasidagi logarifmik munosabat orqali shakl murakkabligini ifodalash uchun ishlatilgan. Biroq manba jadvalidagi formulada ayrim logarifm, ko‘paytirish, ayirish va yig‘indi belgilarining ketma-ketligi bir ma’noli emas. Shu sababli maqolada formula qayta tuzilmagan; tadqiqot bildirgan PAFRAC natijalari va statistik munosabatlar asl ko‘rinishida baholangan.

Indeks tanlovi qanday amalga oshirilgan?

Indeks tanlovi ketma-ket uch bosqichda bajarilgan:

1. Korrelyatsiya tahlili: O‘xshash axborotni tashuvchi va mutlaq Spearman korrelyatsiyasi 0,8 dan yuqori bo‘lgan indekslarni bir guruhda baholash.
2. Ahamiyatlilik sinovlari: Indeks qiymatlari besh bino funksiyasi orasida statistik jihatdan farqlanadimi-yo‘qmi, shuni sinash.
3. Asosiy komponentlar tahlili: Qolgan o‘zgaruvchilar orasidagi axborot takrorlanishini kamaytirish va umumiy dispersiyaning katta qismini tushuntiruvchi asosiy indekslarni tanlash.

Korrelyatsiya tahlili qaysi indekslarni chiqarib tashlagan?

Yakka bino miqyosida Bino maydoni Bino perimetri, Bino hajmi va Bino perimetr-maydon nisbati bilan yuqori korrelyatsiya ko‘rsatgani uchun ushbu guruh vakili sifatida saqlangan. Perimetr-Maydon fraktal o‘lchovi aylanalikka yaqinlik va landshaft shakli indeksi bilan bog‘liq bo‘lsa-da, shakl murakkabligini ifodalagani sababli saqlab qolingan. Bino balandligi esa vertikal ma’lumotni mustaqil tashigani uchun chiqarib tashlanmagan.

Landshaft miqyosida Bino yamoq zichligi Shannon xilma-xillik indeksi, Landshaft parchalanish indeksi va Qirra zichligi bilan yuqori korrelyatsiya ko‘rsatgan. O‘rtacha yamoq maydoni bilan O‘rtacha yamoq maydoni variatsiya koeffitsiyenti orasidagi korrelyatsiya -0,997 deb bildirilgan. Ushbu bosqich yakunida beshta yakka bino va oltita landshaft darajasidagi jami 11 indeks qoldirilgan.

Ahamiyatlilik sinovlari nimani ko‘rsatgan?

Normal taqsimot va dispersiya bir xilligi mos ravishda Shapiro-Wilk va Levene testlari bilan baholangan. Shartlar bajarilganda bir yo‘nalishli dispersiya tahlili, bajarilmaganda Kruskal-Wallis testi qo‘llangan. Ahamiyatli natijalar uchun Tukey HSD post-hoc testi ishlatilgani bildirilgan.

Bino yamoq zichligi va Osmon ko‘rinish omili bino funksiyalari orasida ahamiyatli farq ko‘rsatmagani uchun chiqarib tashlangan, to‘qqiz indeks esa asosiy komponentlar tahliliga o‘tkazilgan.

Asosiy komponentlar tahlili qanday natija bergan?

Yakka bino miqyosida dastlabki ikki asosiy komponent umumiy dispersiyaning %82,40 qismini tushuntirgan. Birinchi komponent %57,80, ikkinchi komponent %24,60 tushuntirilgan dispersiyaga ega. Bino maydoni va Bino balandligi birinchi komponentda; Perimetr-Maydon fraktal o‘lchovi va Bino shakli koeffitsiyenti ikkinchi komponentda yuqori yuklamalar ko‘rsatgan. Yig‘ilish indeksining hissasi nisbatan cheklangan deb topilib, ushbu indeks chiqarilgan.

Landshaft miqyosida dastlabki ikki komponent umumiy dispersiyaning %89,25 qismini tushuntirgan. Birinchi komponent %61,25, ikkinchi komponent %28,00 tushuntirilgan dispersiyaga ega. O‘rtacha bino balandligi va O‘rtacha bino hajmi tashigan axborot asosan Bino balandligi, O‘rtacha yamoq maydoni va Qavat maydoni nisbati bilan ifodalanadi deb qabul qilinib, bu ikki o‘zgaruvchi chiqarilgan.

Uch bosqich oxirida qolgan oltita asosiy indeks quyidagilar:

• Bino maydoni (BA),
• Bino balandligi (BH),
• Perimetr-Maydon fraktal o‘lchovi (PAFRAC),
• Bino shakli koeffitsiyenti (BSC),
• O‘rtacha yamoq maydoni (MPA),
• Qavat maydoni nisbati (FAR).

Rasmlar va fazoviy xaritalar nimani ko‘rsatadi?

Tadqiqotdagi birinchi ish jarayoni diagrammasi bino izlari, balandliklar, yo‘l tarmoqlari va funksiya yorliqlarining oldindan qayta ishlanishini; 29 indeks hisoblanishini; korrelyatsiya, ahamiyatlilik va asosiy komponentlar tahlili bilan oltita indeksgacha qisqartirilishini; so‘ng K-means orqali funksiya–indeks moslashtirish jadvali yaratilishini ko‘rsatadi.

Tadqiqot hududi xaritasida Bao’an tumanining bino konturlari, yo‘l tarmog‘i, bino funksiyalari va bino balandliklari alohida qatlamlar sifatida taqdim etilgan. Funksiya xaritasida turar joy, tijorat, sanoat, davlat va aralash foydalanish binolari bir xil shahar to‘qimasida turli fazoviy klasterlar hosil qilishi ko‘rinadi.

Ikki o‘lchovli indeks xaritalari Bino maydoni, perimetr, shakl, zichlik, parchalanish va yig‘ilish ko‘rsatkichlarining shahar ichida qanday o‘zgarishini; uch o‘lchovli indeks xaritalari esa bino balandligi, hajmi, o‘rtacha balandlik, qavat maydoni nisbati va osmon ko‘rinishi kabi o‘zgaruvchilarning fazoviy taqsimotini ko‘rsatadi. Ushbu xaritalar indekslarning shahar ichida bir xil emasligini qo‘llab-quvvatlaydi, ammo o‘z-o‘zicha bino funksiyasini tasniflash aniqligini bermaydi.

Korrelyatsiya matritsalaridagi katta va to‘q rangli doiralar ayrim indeks juftlari bir xil axborotni tashishini ko‘rsatadi. Ayniqsa maydon, perimetr, hajm va perimetr-maydon nisbati orasida; landshaft miqyosida esa yamoq zichligi, parchalanish va xilma-xillik ko‘rsatkichlari orasida kuchli munosabatlar topilgan.

Yakuniy radar grafiklarida har bir bino funksiyasi uchun oltita indeksning o‘rtacha qiymati, standart og‘ishi, eng past va eng yuqori qiymatlari ko‘rsatilgan. Grafiklar tijorat binolarining Bino maydoni, Bino balandligi va Qavat maydoni nisbati bo‘yicha tashqariga kengaygan aniq profil, turar joy binolarining esa ushbu mezonlarda pastroq profil hosil qilishini ko‘rsatadi. Standart og‘ishlarning sezilarli kattaligi funksiya sinflari qat’iy va bir-birini kesmaydigan indeks oraliqlariga ega emasligini ham ko‘rsatadi.

Asosiy sonli topilmalar nimalar?

Tijorat binolarining o‘rtacha Bino maydoni turar joy binolariga nisbatan taxminan 4,1 baravar, o‘rtacha Bino balandligi taxminan 3,2 baravar va Qavat maydoni nisbati taxminan 3,4 baravar yuqori. Tadqiqotning eng aniq farqni tijorat va turar joy binolari orasida topgani ushbu sonli farqlar bilan mos keladi.

Sanoat binolarining O‘rtacha yamoq maydoni 7.836,25 m² deb bildirilgan. Bu qiymat bitta binoning maydonini emas, balki tegishli landshaft birligidagi o‘rtacha bino yamoq miqyosini ifodalaydi.

K-means moslashtirish tizimi qanday ishlaydi?

Tadqiqotda klasterlar soni oldindan belgilangan besh bino funksiyasiga mos keladigan qilib besh deb tanlangan. Oltita asosiy indeks bo‘yicha bir-biriga o‘xshash bino namunalari K-means usuli bilan klasterlangan; har bir klasterning o‘rtacha qiymati, standart og‘ishi va qiymat oralig‘i hisoblangan. Keyin klasterlar turar joy, tijorat, sanoat, davlat va aralash foydalanish funksiyalari bilan bog‘lanib, murojaat jadvali yaratilgan.

Taklif etilgan foydalanish shaklida yangi bino uchun oltita indeks hisoblanadi va bino indeks fazosida markazi eng yaqin bo‘lgan funksiya guruhiga biriktiriladi. Tadqiqotchilar bu tuzilmani mahalliy o‘quv yorlig‘ini talab qilmaydigan ko‘chiriluvchan qoidalar bazasi sifatida ta’riflaydi.

Biroq tadqiqot yangi shahardagi binolarni ushbu qoida bilan tasniflamagan, mustaqil test ma’lumotlarida aniqlikni o‘lchamagan va K-means natijalarini boshqa usullar bilan taqqoslamagan. Shu sababli “ko‘chiriluvchanlik” hozirgi tadqiqotda ko‘rsatilgan samaradorlik natijasi emas, balki keyingi ishlar uchun ilgari surilgan va tasdiqlanishi kerak bo‘lgan farazdir.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

• Ko‘rib chiqilgan Shenzhen ma’lumotlar to‘plamida bino funksiyalari orasida ahamiyatli morfologik farqlar mavjud.
• Bino maydoni, balandligi, shakl murakkabligi va yer foydalanish zichligi funksiya guruhlarini ajratishga hissa qo‘shadi.
• Tijorat va turar joy binolari oltita indeks bo‘yicha eng aniq farqlanadigan ikki guruhdir.
• 29 o‘zgaruvchini axborot takrorlanishini kamaytiruvchi statistik jarayon orqali oltita asosiy indeksgacha qisqartirish mumkin bo‘lgan.
• Faqat bino konturi, balandlik, qavat va yo‘l ma’lumotlaridan talqin qilinadigan indeks–funksiya jadvali qurilgan.

Tadqiqot isbotlamaydigan natijalar

• Taklif etilgan usul yangi binolarni qaysi aniqlik bilan tasniflashi ko‘rsatilmagan.
• Indeks oraliqlari Shenzhen tashqarisidagi shaharlarda bir xil qolishi isbotlanmagan.
• Turkiyadagi bino funksiyalarini ushbu moslashtirish jadvali bilan to‘g‘ri aniqlash mumkinligi ko‘rsatilmagan.
• K-means asosidagi usul chuqur o‘rganish, random forest yoki boshqa tasniflagichlardan muvaffaqiyatliroq ekani ko‘rsatilmagan.
• Bino shaklining o‘zi bino funksiyasiga sabab bo‘ladi deb da’vo qilib bo‘lmaydi.
• Vaqt davomida funksiyasi o‘zgargan binolarni mavjud usul bilan ishonchli kuzatish mumkinligi ko‘rsatilmagan.
• Har bir funksiya turining aniq va bir-biridan ajralgan morfologik chegaralari borligi isbotlanmagan.

Turkiya va amaliyot nuqtayi nazaridan bu nimani anglatadi?

Turkiyada ko‘plab munitsipalitetlar bino geometriyasi, rejalashtirish bloki, yo‘l tarmog‘i va ayrim hududlarda bino balandligi ma’lumotlariga ega bo‘lishi mumkin, ammo bino darajasidagi joriy foydalanish ma’lumoti har doim ham bir xil tafsilotda bo‘lmasligi mumkin. Tadqiqotdagi yondashuv bunday holatlarda qaysi hududlar turar joy, tijorat, sanoat yoki aralash foydalanish xususiyatlarini ko‘rsatishi haqida dastlabki ko‘rib chiqish hosil qilishi mumkin bo‘lgan uslubiy asosni taklif etadi.

Amaliyot uchun avvalo Turkiyaga oid ishonchli bino funksiyasi yorliqlari bilan mahalliy validatsiya ma’lumotlar to‘plami yaratilishi kerak. Tarixiy markazlar, rejasiz rivojlangan hududlar, tashkil etilgan sanoat zonalari, ommaviy uy-joy hududlari va birinchi qavati tijorat, yuqori qavatlari turar joy bo‘lgan aralash binolar alohida baholanishi lozim. Bundan tashqari, Turkiyadagi qavat balandligi, uchastka tartibi, qurilish me’yorlari va bino tipologiyasi Shenzhen’dan farq qilgani sababli indeks chegaralarini bevosita ko‘chirib bo‘lmaydi.

O‘tmish, bugun va kelajak nuqtayi nazaridan ahamiyati

O‘tmishda bino funksiyalarini aniqlash asosan dala kuzatuvi, rasmiy yozuv yoki tasvirni qo‘lda talqin qilish jarayonlariga tayangan. Ushbu tadqiqot landshaft ekologiyasida ishlatiladigan indekslarni bino darajasidagi shahar funksiyasi tahliliga moslashtirib, shakliy ma’lumotdan funksiya axborotini chiqarish yo‘nalishidagi rivojlanishni ifodalaydi.

Bugungi nuqtayi nazardan tadqiqotning hissasi faqat yuqori aniqlik da’vosi bo‘lgan yopiq mashinaviy o‘rganish modelini taklif etish o‘rniga qaysi morfologik xususiyatlar funksiya ajratilishiga hissa qo‘shishini ko‘rinadigan qiladi. Bino maydoni, balandligi, shakl murakkabligi va zichlik kabi o‘zgaruvchilarni alohida talqin qilish mumkinligi usulning qaror mantig‘ini yanada shaffof qiladi.

Kelajak tadqiqotlarida moslashtirish jadvalini turli shaharlarda sinash, vaqt qatori tasvirlarini qo‘shish, bino yangilash yozuvlaridan foydalanish va metro stansiyalari, maktablar, shifoxonalar yoki boshqa qiziqish nuqtalariga yaqinlik kabi atrof-muhit xususiyatlarini tizimga kiritish tavsiya etiladi. Ushbu validatsiyalar tugallanmaguncha usul shahar qarorlari uchun yagona aniq ma’lumot manbai sifatida ishlatilmasligi kerak.

Tadqiqot usuli va natijalari

Texnik ish jarayoni

Tanlangan oltita indeksning texnik roli

Asosiy topilmalarning texnik xulosasi

• Oltita asosiy indeksning barchasi bino funksiyalari orasida p<0,05 darajasida ahamiyatli farqlar ko‘rsatgan.
• Eng past BA, BH, PAFRAC va FAR profili turar joy binolarida kuzatilgan.
• Eng yuqori BA, BH, PAFRAC va FAR qiymatlari tijorat binolarida bildirilgan.
• Sanoat binolari keng iz maydoni va yuqori O‘rtacha yamoq maydoni bilan o‘rta-yuqori morfologik profil ko‘rsatgan.
• Davlat binolari maydon, balandlik va zichlik bo‘yicha o‘rta oraliqda joylashgan.
• Aralash foydalanish binolari boshqa to‘rt sinf o‘rtasida oraliq profil hosil qilgan.
• Har bir sinfdagi standart og‘ishlar katta bo‘lgani sababli, bitta indeks yoki qat’iy chegara bilan ishonchli funksiya tayinlash mumkin emasligi bildirilgan.

Usulning kuchli tomonlari

• Yakka bino, binolararo muhit va landshaft miqyoslarini bir asosda birlashtiradi.
• Ikki va uch o‘lchovli morfologik o‘zgaruvchilarni birgalikda ishlatadi.
• Yuqori korrelyatsiyali indekslarni uch bosqichli tanlash jarayoni bilan kamaytiradi.
• Natijalarni faqat yopiq model chiqishi sifatida emas, balki talqin qilinadigan indeks profillari ko‘rinishida taqdim etadi.
• Ijtimoiy-iqtisodiy ma’lumotlar mavjud bo‘lmagan hududlarda ishlatilishi mumkin bo‘lgan ma’lumot manbalariga e’tibor qaratadi.

Usulning asosiy cheklovlari

Manba va usul haqida izoh

Tadqiqotning to‘liq asl nomi: From Building Form to Functional Signatures: A Feature Selection and Characterization Approach Using Hierarchical Landscape Indices

Mualliflar: Duanguang Cao, Yanying Wang, Jieming Kang, Hongkuan Hui, Honglei Guo, Bing Zhang, Baolei Zhang va Hanfa Xing.

Aloqa muallifi: SSRN qayd sahifasida Duanguang Cao aloqa muallifi sifatida ko‘rsatilgan.

Teng birinchi muallif yoki teng hissa: Yuklangan versiyada va rasmiy SSRN qaydida teng birinchi mualliflik yoki teng hissa haqida ma’lumot berilmagan.

Institutsional bog‘lanishlar: Duanguang Cao, Jieming Kang va Baolei Zhang: Shandong Normal University; Yanying Wang: Qilu Normal University; Hanfa Xing: South China Normal University. Hongkuan Hui, Honglei Guo va Bing Zhang uchun SSRN qaydida muassasa ma’lumoti berilmagan.

DOI: 10.2139/ssrn.6945293

Jurnal: Taqrizdan o‘tgan jurnalda chop etilgan versiya tasdiqlanmagan.

Nashr platformasi: SSRN.

Asl nashr ta’minotchisi: SSRN/Elsevier.

Nashr sanasi: SSRN qayd sahifasida yuklash sanasi 15 iyun 2026 deb ko‘rsatilgan.

Manba turi: Preprint tadqiqot maqolasi; ma’lumotlar tahlili, geografik axborot tizimi va modellashtirish tadqiqoti.

Taqriz holati: Ushbu tadqiqot taqrizdan o‘tmagan. Natijalar shu cheklov hisobga olingan holda o‘qilishi kerak.

Rasmiy manba:SSRN rasmiy qayd sahifasi

DOI havolasi:https://doi.org/10.2139/ssrn.6945293

Ushbu o‘zbekcha izoh yuklangan 22 sahifali preprintning matni, formulalari, jadvallari, usul diagrammalari, ikki va uch o‘lchovli indeks xaritalari, korrelyatsiya matritsalari, asosiy komponentlar tahlili jadvallari va K-means moslashtirish grafiklari ko‘rib chiqilib tayyorlangan. Tadqiqotda mavjud bo‘lmagan tasniflash aniqligi, dala samarasi, Turkiyada qo‘llash yoki turli shaharlarda ko‘chiriluvchanlik natijasi qo‘shilmagan.

Manba matnidagi 202.915 va 81.166 namuna ifodalari orasidagi izohlanmagan farq hamda BSC va PAFRAC formulalaridagi ifodalash muammolari yashirincha tuzatilmagan. Tadqiqot taklif etgan moslashtirish tizimi mustaqil test ma’lumotlarida tasdiqlanmagani sababli, tayyor va isbotlangan bino funksiyasi tasniflagichi sifatida baholanmasligi kerak.