Ин таҳқиқот як мақолаи академии ҳуқуқист, ки дар буриши назарияи ҳуқуқи ҷиноятӣ, фалсафаи ҳуқуқ, фалсафаи ахлоқ ва қонуниятии ахлоқии ҷазодиҳӣ қарор дорад. Матн баррасӣ мекунад, ки чаро давлат метавонад ба шахсе, ки ҷиноят содир кардааст, зарар ё бори ҳуқуқӣ бор кунад. “Зарар” дар ин ҷо ба маънои интиқоми рӯзмарра нест; балки ҷазои аз ҷониби давлат татбиқшаванда, аз қабили ҳабс, маҳрум кардан аз озодӣ, санксияи вазнин ё бори ҳуқуқиро ифода мекунад.

Саволи асосии мақола чунин аст: Агар давлат барои ҳимояи шаҳрвандон ва амал ба нафъи онҳо вуҷуд дорад, пас чаро метавонад ба шаҳрванде, ки ҷиноят содир кардааст, қасдан зарар расонад? Ин савол махсусан барои фалсафаи ҷазо муҳим аст; зеро ҳамон амале, ки аз ҷониби шахси хусусӣ анҷом дода шавад, зулм ба назар мерасад, аммо агар давлат онро дар натиҷаи мурофиаи қонунӣ иҷро кунад, аксаран ҳамчун “ҷазо” пазируфта мешавад.

Муаллиф бар он аст, ки ду асоси анъанавии ҷазо нокофӣ мебошанд. Утилитаризм ҷазоро барои он ҳимоят мекунад, ки фоидаи умумии ҷомеаро зиёд мекунад; аммо аз ҷиҳати назариявӣ метавонад роҳи ҷазо додани шахси бегуноҳро боз кунад. Retributivism, яъне ҷазои сазовор, ба эҳсос ё интуитсияи ҷазодиҳӣ такя мекунад; аммо ба қадри кофӣ шарҳ намедиҳад, ки чаро эҳсосоти қавӣ ба ҳақиқатҳои ахлоқӣ дастрасии боэътимод медиҳанд.

Саҳми хоси мақола ин аст, ки ҷазоро ҳамчун “disavowal”, яъне равшан хориҷ кардани ҷинояти ҷиддӣ аз арзишҳои ҷомеа, тафсир мекунад. Мувофиқи ин дидгоҳ, агар ҷинояти ҷиддӣ ба қадри кофӣ қавӣ рад нашавад, нозири оқил метавонад гумон кунад, ки ҷомеа онро бо арзишҳои худ созгор медонад. Иддаои асосии муаллиф ин аст, ки барои ҷиноятҳои ҷиддӣ чунин радди кофӣ танҳо бо ҷазо додани гунаҳкор имконпазир аст.

Ин муҳтаво маслиҳати ҳуқуқӣ нест. Ҳуқуқи ҷиноятӣ, ҷиноят, ҷазо, ҳуқуқҳои гунаҳкор, ҳуқуқҳои ҷабрдида ва салоҳияти давлат барои ҷазодиҳӣ вобаста ба кишвар ва ҳолати мушаххас фарқ мекунанд. Ҳадаф дар ин ҷо шарҳи сода ва бетарафи аргументи академии таҳқиқот аст.

Мақола даъват мекунад, ки аз нав андеша кунем чаро ҷазо аз нигоҳи ахлоқӣ иҷозатпазир ҳисобида мешавад. Агар ҳамсояатон шуморо барои он ки кори нодуруст кардаед, як сол дар утоқи хурд маҳкам кунад, эҳтимол онро беадолатӣ меномем. Аммо агар ҳамин ҳолат дар натиҷаи ҳукми суд ва мурофиаи қонунӣ аз ҷониби корманди давлат татбиқ шавад, бисёриҳо онро ҳамчун ҷазо қабул мекунанд. Муаллиф мепурсад, ки оё ин қабул танҳо натиҷаи одат аст.

Таҳқиқот ду асоси анъанавии ҷазоро нокофӣ мешуморад. Аз рӯи асоси утилитаристӣ, ҷазо барои он қонунӣ аст, ки фоидаи умумии ҷомеаро зиёд мекунад. Аммо ин мантиқ дар баъзе сенарияҳои шадид ҳатто метавонад ҷазо додани шахси бегуноҳро қабулшаванда гардонад. Аз рӯи асоси retributivist бошад, гунаҳкор барои он ҷазо мегирад, ки сазовори ҷазост. Аммо ин равиш аксаран ба эҳсосоти қавии ҷазодиҳӣ такя мекунад ва ба қадри кофӣ нишон намедиҳад, ки чаро эҳсосот роҳнамои боэътимоди ахлоқӣ мебошанд.

Сипас муаллиф ба назарияҳои ифодагаронаи ҷазо рӯ меорад. Аз рӯи назарияи ифодагарона, ҷазо маҳкум кардани ҷиноят аз ҷониби ҷомеа мебошад. Аммо назарияҳои мавҷудаи ифодагарона бо ду эътирози қавӣ рӯбарӯ мешаванд. Якум, чаро ҷиноятҳои ҷиддӣ ҳатман бояд маҳкум шаванд? Дуюм, агар ҷиноят маҳкум шавад, чаро ин маҳкумкунӣ ҳатман бояд тавассути ҷазо анҷом ёбад?

Равиши нави пешниҳодшудаи мақола ҷазоро ҳамчун “рад кардан тавассути маҳкумкунӣ” мебинад. Ҷиноятҳои ҷиддӣ бо арзишҳои бунёдии ҷомеа, аз қабили ҳаёт, озодӣ, моликият ва шарафи инсонӣ, созгор нестанд. Агар ҷомеа ин ҷиноятҳоро ба қадри кофӣ қавӣ рад накунад, шахси оқиле, ки аз берун менигарад, метавонад фикр кунад, ки ҷомеа дар асл нисбат ба онҳо бетафовут аст ё онҳоро ба таври зимнӣ қабул мекунад. Ба иддаои муаллиф, барои ҷиноятҳои ҷиддӣ қавитарин шакли ин рад ҷазо додани гунаҳкор аст.

Мушкил чист?

Ҷазо амалест, ки аз нигоҳи ахлоқӣ ба шарҳ ниёз дорад. Зеро давлат ҳангоми ҷазо додан қасдан ба шахс зарар ё бори муайян бор мекунад. Ҳабс озодиро маҳдуд мекунад; ҷарима дороиро кам мекунад; баъзе санксияҳо метавонанд ба ҳаёти иҷтимоӣ, бадан, ҳолати равонӣ ё ояндаи шахс таъсир расонанд. Агар одатан зарар расондан ба шахс нодуруст бошад, чаро давлат метавонад ин корро кунад, бояд алоҳида асоснок карда шавад.

Равиши утилитаристӣ ба ин савол аз рӯи натиҷаҳо ҷавоб медиҳад. Агар ҷазо ҷиноятҳои ояндаро кам кунад, амнияти ҷамъиятиро баланд бардорад, тарси одамонро коҳиш диҳад ё некӯаҳволии умумиро зиёд кунад, метавонад қонунӣ шуморида шавад. Аммо муаллиф ба заъфи асосии ин равиш ишора мекунад: агар фоидаи умумиро зиёд кунад, ҳатто ҷазо додани шахси бегуноҳ метавонад аз ҷиҳати назариявӣ дуруст ҳисобида шавад. Барои аксари фаҳмишҳои ҳуқуқӣ ва ахлоқӣ ин натиҷа қабулнопазир аст.

Retributivism, ба маънои ҷазои сазовор, мегӯяд, ки гунаҳкор бинобар кори нодурусти содиркардааш сазовори ҷазо аст. Дар рӯ ба рӯи ҷиноятҳои вазнин бисёр одамон метавонанд интуитсияҳои қавии ҷазодиҳӣ дошта бошанд. Аммо муаллиф таъкид мекунад, ки ин эҳсосот худ аз худ асоси кофӣ нестанд. Одамон метавонанд зери таъсири хашм, шок, нафрат ё интиқом қарорҳое гиранд, ки баъдтар онҳоро нодуруст мешуморанд. Аз ин рӯ, гуфтани “мо чунин ҳис мекунем” худ аз худ қонуниятии ахлоқии ҷазоро намесозад.

Назарияҳои ифодагаронаи ҷазо шарҳи нозуктар пешниҳод мекунанд. Аз рӯи онҳо, ҷазо танҳо боздорандагӣ ё интиқом нест; балки маҳкумкунии ҷамъиятии ҷиноят аз ҷониби ҷомеа аст. Аммо дар ин ҷо ҳам ду савол пайдо мешавад. Якум, чаро ҷиноятҳои ҷиддӣ ҳатман бояд маҳкум шаванд? Дуюм, чаро маҳкумкунӣ бояд на бо сухан, рамз, эътироз, ҷуброн, дуркунӣ ё роҳи дигар, балки бо ҷазо додани гунаҳкор анҷом дода шавад?

Мушкилоти асосии мақола ҳалли ҳамин ду эътироз аст. Муаллиф ҷиноятро танҳо ҳамчун ҳамла ба мақоми ҷабрдида ё вайрон кардани меъёр намебинад; балки онро санҷише мешуморад, ки арзишҳои бунёдии ҷомеаро аз берун хонданпазир мекунад. Вокуниши ҷомеа нишон медиҳад, ки он воқеан ба чӣ арзиш медиҳад. Аз ин рӯ, баҳси ҷазо танҳо дар бораи гунаҳкор нест; он ҳамчунин ба он вобаста аст, ки ҷомеа худро чӣ гуна таъриф мекунад.

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Таҳқиқот пажӯҳиши таҷрибавии ҳуқуқӣ нест. Пурсиш, модели оморӣ, кори саҳроӣ ё таҳлили маҷмӯи қарорҳои судиро пешниҳод намекунад. Усул сохтани аргументи консептуалӣ дар доираи фалсафаи ҳуқуқ ва фалсафаи ахлоқ мебошад.

Дар марҳилаи аввал муаллиф ду асоси анъанавии ҷазоро меомӯзад: утилитаризм ва retributivism-и бар ҷазои сазовор асосёфта. Утилитаризм зиёд шудани фоидаи умумиро дар марказ мегузорад. Retributivism бошад ба ҷазое тамаркуз мекунад, ки гунаҳкор сазовори он аст. Муаллиф бар он аст, ки ҳар ду равиш мушкилоти ҷиддии фалсафӣ доранд.

Дар марҳилаи дуюм назарияҳои ифодагаронаи ҷазо арзёбӣ мешаванд. Дидгоҳҳои мутафаккироне мисли Igor Primoratz, Antony Duff, Jean Hampton ва Joshua Kleinfeld баррасӣ мегарданд. Ин назарияҳо умуман мегӯянд, ки ҷазо вазифаи маҳкумкунӣ, иртибот, ислоҳи мақом ё аз нав тасдиқ кардани меъёрро иҷро мекунад. Муаллиф бар он аст, ки онҳо ба ду эътироз ҷавоби кофӣ намедиҳанд: зарурати маҳкумкунӣ ва ягонагии ҷазо.

Дар марҳилаи сеюм муаллиф равиши худро таҳия мекунад: condemnation as disavowal. Инро ба тоҷикӣ метавон “маҳкумкунӣ ҳамчун рад кардан” ё “маҳкумкунӣ ҳамчун соҳиб нашудан” фаҳмид. Дар ин ҷо ҷомеа нисбат ба ҷинояти ҷиддӣ бо гуфтани “ин бо арзишҳои мо созгор нест” масофаи ҷамъиятӣ ва қавӣ мегирад.

Дар марҳилаи чорум муаллиф вокунишҳои алтернативиро як ба як меомӯзад. Ӯ бар он аст, ки танҳо маҳкумкунии шифоҳӣ, маҳкумкунии рамзӣ, тафтиш, стандарти далел, арзёбии равонӣ, эътироз, ҷазо додани бегуноҳ, ҷуброн, танҳо безарарсозӣ ва танҳо дуркунӣ барои рад кардани ҷиноятҳои ҷиддӣ ба қадри кофӣ қавӣ нестанд. Дар охири ин муқоиса ба хулоса меояд, ки барои ҷиноятҳои ҷиддӣ ҷазо додани гунаҳкор ягона шакли муносиб барои радди кофист.

Формулаҳо чиро шарҳ медиҳанд?

Ин таҳқиқот формулаи математикӣ надорад. Матн тавассути фалсафаи ҳуқуқ ва назарияи ахлоқ аргументи консептуалӣ месозад. Блокҳои MathJax-и зер формулаҳои аслии математикӣ дар мақола нестанд; онҳо схемаҳои консептуалиеанд, ки мантиқи асосии таҳқиқотро сода ва пайгиришаванда мекунанд.

Ин схема идеяи асосии ҷазоро, ки дар таҳқиқот истифода мешавад, содда мекунад. Ҷазо зарари тасодуфӣ нест; балки татбиқи санксия аз ҷониби мақомот ба шахс барои кори нодуруст мебошад.

Ин мушкилоти асосии мақола аст. Агар давлат барои манфиат расондан ба шаҳрвандон вуҷуд дошта бошад, пас татбиқи ҷазое, ки ба онҳо зарар мерасонад, бояд алоҳида асоснок карда шавад.

Дар назари утилитаристӣ ҷазо то вақте қонунӣ шуморида мешавад, ки фоидаи умумиро зиёд кунад. Аммо ба танқиди муаллиф, ин мантиқ метавонад аз ҷиҳати назариявӣ ҳатто ҷазо додани бегуноҳро қонунӣ шуморад, агар он фоидаи умумии ҷомеаро зиёд кунад. Мушкил дар он аст, ки шахс танҳо ба абзоре барои фоидаи дигарон табдил меёбад.

Дар ин равиш ҷазо на аз сабаби натиҷаҳо, балки аз сабаби ҷинояти содиркардаи гунаҳкор сазовор дониста мешавад. Эътирози муаллиф ин аст, ки ин дидгоҳ аксаран ба эҳсосоти қавии ҷазодиҳӣ такя мекунад ва ба қадри кофӣ шарҳ намедиҳад, ки чаро ин эҳсосот ҳақиқати ахлоқиро нишон медиҳанд.

Аз рӯи назарияи ифодагарона, ҷазо шакли маҳкум кардани ҷинояти ҷиддӣ аз ҷониби ҷомеа аст. Аммо муаллиф бар он аст, ки назарияҳои ифодагаронаи мавҷуда ба ду савол ҷавоби кофӣ намедиҳанд: Чаро ҷиноят ҳатман бояд маҳкум шавад ва чаро маҳкумкунӣ ҳатман бояд тавассути ҷазо анҷом ёбад?

Ин ифода фаҳмиши хоси мақоларо аз арзишҳо нишон медиҳад. Арзишҳои ҷомеа танҳо аз изҳороти расмии он фаҳмида намешаванд. Он чизе, ки ҷомеа воқеан арзишманд мешуморад, аз рафтори аъзоён ва муассисаҳои он бароварда мешавад.

Аргументи асосии муаллиф дар ин ҷо ҷамъ мешавад. Агар шахсе барои ҷинояти ҷиддӣ маҳкум шавад ва ҷомеа онро ба қадри кофӣ қавӣ маҳкум накунад, нозири оқил метавонад фикр кунад, ки ҷомеа нисбат ба ин ҷиноят бетафовут аст ё онро бо арзишҳои худ созгор медонад.

Disavowal танҳо изҳори норозигӣ нест. Ин ҷудо кардани равшани ҷинояти ҷиддӣ аз арзишҳои худи ҷомеа аст. Ба тоҷикӣ онро метавон ҳамчун “рад кардан”, “соҳиб нашудан” ё “аз арзишҳои иҷтимоӣ берун гузоштан” фаҳмид.

Муаллиф танҳо гуфта шудани маҳкумкуниро кофӣ намешуморад. Маҳкумкунӣ бояд он қадар қавӣ, боварибахш ва ҷамъиятӣ бошад, ки нишон диҳад ҷиноят бо арзишҳои ҷомеа созгор нест.

Ин хулосаи ниҳоии мақола аст. Муаллиф бар он аст, ки барои ҷиноятҳои ҷиддӣ танҳо сухан, рамз, эътироз, ҷуброн, дуркунӣ ё безарарсозӣ кофӣ нест; радди ба қадри кофӣ қавӣ танҳо тавассути ҷазо додани гунаҳкор сохта мешавад.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Дар таҳқиқот графики миқдорӣ ё ҷадвали додаҳо ба маънои классикӣ вуҷуд надорад. Аммо матн асосноккунии ҷазоро ҳамчун схемаи консептуалии марҳилавӣ месозад. Схемаи аввал аз асосҳои анъанавӣ оғоз мешавад: утилитаризм ва retributivism. Утилитаризм ба натиҷаҳо, retributivism ба ҷазои сазовор тамаркуз мекунад. Муаллиф бар он аст, ки ҳеҷ яке қонуниятии ахлоқии ҷазоро пурра асоснок намекунад.

Схемаи дуюми консептуалӣ назарияҳои ифодагаронаи ҷазо мебошанд. Ин назарияҳо мегӯянд, ки ҷазо паём медиҳад: ҷомеа ҷиноятро маҳкум мекунад, арзиши ҷабрдидаро тасдиқ менамояд, меъёрро аз нав месозад ё иддаои бартарии гунаҳкорро рад мекунад. Аммо муаллиф мегӯяд, ки онҳо ба қадри кофӣ шарҳ намедиҳанд, ки чаро ҷиноятҳо ҳатман бояд маҳкум шаванд ва чаро ин маҳкумкунӣ бояд тавассути ҷазо анҷом ёбад.

Схемаи сеюм идеяи “арзишҳои ҷомеа аз рафтор фаҳмида мешаванд” аст. Ҷомеа метавонад бигӯяд, ки ҳаётро арзишманд мешуморад; аммо агар нисбат ба вайронкуниҳои ҷиддии ҳаёт бетафовут монад, ин изҳорот эътимодашро аз даст медиҳад. Аз ин рӯ, баҳси ҷазо танҳо ба он вобаста нест, ки гунаҳкор ба чӣ сазовор аст; балки ба он ҳам марбут аст, ки ҷомеа дар асл кадом арзишҳоро дорад.

Схемаи чорум нокофӣ будани вокунишҳои алтернативиро нишон медиҳад. Маҳкумкунии шифоҳӣ хеле арзон аст. Маҳкумкунии рамзӣ дар рӯ ба рӯи ҷиноятҳои вазнин ба қадри кофӣ қавӣ нест. Тафтиш ва стандарти далел маҳкумкунӣ нестанд, балки кафолатҳои мурофиавӣ мебошанд. Эътироз метавонад самимӣ ва хароҷотнок бошад, аммо ҷойи радди расмӣ ва кофии ҷомеаро барои ҷиноятҳои ҷиддӣ намегирад. Ҷуброн метавонад ба ҷабрдида фоида расонад, аммо дар вайрон кардани арзишҳои асосӣ мисли ҳаёт вазни радро ба қадри кофӣ бардошта наметавонад. Танҳо безарарсозӣ ё дуркунӣ бошад бештар ба таъмини амният равона аст, на ба маҳкум кардани ҷиноят.

Схемаи охирин ҷазо додани гунаҳкор аст. Ба иддаои муаллиф, барои он ки ҷомеа дар ҷиноятҳои ҷиддӣ паёми “ин амал бо арзишҳои мо созгор нест”-ро ба қадри кофӣ қавӣ диҳад, санксия бояд ба шахсе равона шавад, ки ҷиноятро содир кардааст. Бо ин роҳ ҷомеа ҳам ҷиноятро рад мекунад ва ҳам садоқати худро ба арзишҳои бунёдӣ намоён месозад.

Таҷрибаҳо чӣ гуна гузаронида шуданд?

Ин мақола озмоиши лабораторӣ, пурсиш, кори саҳроӣ ё таҳлили омории додаҳо анҷом намедиҳад. Таҳқиқот дар бораи асосноккунии фалсафии ҳуқуқи ҷиноятӣ аргументи меъёрӣ ва консептуалӣ пешниҳод мекунад.

Муаллиф аввал аз таҷрибаи фикрӣ оғоз мекунад. Муқоиса мешавад, ки ҳамсоя шуморо як сол дар утоқ маҳкам кунад ва давлат дар натиҷаи мурофиаи қонунӣ шуморо ба ҳабс андозад. Ин таҷрибаи фикрӣ барои пурсидани он истифода мешавад, ки чаро ҷазо оддӣ ва қабулшаванда менамояд.

Сипас асосҳои анъанавии ҷазо баррасӣ мешаванд. Утилитаризм аз рӯи фоидаи умумӣ шарҳ дода шуда, бо эътирози ҷазо додани бегуноҳ танқид мешавад. Retributivism бошад бинобар такя ба эҳсосоти қавии ҷазодиҳӣ нокофӣ дониста мешавад.

Дар марҳилаи сеюм назарияҳои ифодагаронаи ҷазо арзёбӣ мешаванд. Равишҳои Primoratz, Duff, Hampton ва Kleinfeld ҷудогона баррасӣ мегарданд. Иддаои Primoratz дар бораи зарурати ҷазо барои маҳкумкунӣ, вазифаи иртиботӣ ва ислоҳии ҷазо дар Duff, равиши Hampton барои барқарор кардани арзиши ҷабрдида ва дидгоҳи Kleinfeld дар бораи аз нав сохтани тартиби меъёрӣ танқид мешаванд.

Дар марҳилаи чорум муаллиф назарияи худро месозад. Арзишҳои бунёдии ҷомеа аз рафтори аъзоён ва муассисаҳои он фаҳмида мешаванд. Ҷиноятҳои ҷиддӣ ин арзишҳоро месанҷанд. Агар ҷомеа ҷинояти ҷиддиро ба қадри кофӣ қавӣ рад накунад, мумкин аст чунин фаҳмида шавад, ки нисбат ба он бетафовут аст ё онро бо арзишҳои худ созгор медонад.

Дар марҳилаи охирин вокунишҳои алтернативӣ санҷида мешаванд. Муаллиф маҳкумкунии шифоҳӣ ва рамзӣ, танҳо равандҳои мурофиавӣ, эътироз, ҷазо додани бегуноҳ, ҷуброн, безарарсозӣ ва дуркуниро ҷудогона арзёбӣ мекунад. Бо шарҳи он ки чаро ҳар кадом дар рӯ ба рӯи ҷиноятҳои ҷиддӣ нокофӣ аст, ӯ нақши беназири ҷазо додани гунаҳкорро ҳимоят мекунад.

Натиҷаҳо чиро нишон медиҳанд?

Натиҷаи аввал ин аст, ки асосҳои анъанавии ҷазо мушкилоти ҷиддӣ доранд. Утилитаризм бо пеш гузоштани фоидаи умумӣ метавонад ҳуқуқҳои гунаҳкорро ба қадри кофӣ ҳифз накунад. Фаҳмиши ҷазои сазовор бошад метавонад ба эҳсосоти ҷазодиҳӣ аз ҳад зиёд эътимод кунад. Аз ин рӯ, барои қонуниятии ҷазо шарҳи дигар лозим аст.

Натиҷаи дуюм ин аст, ки назарияҳои ифодагаронаи ҷазо муҳим, вале нопурраанд. Ҷазо воқеан паём медиҳад; нишон медиҳад, ки ҷомеа ҷиноятро маҳкум мекунад. Аммо танҳо гуфтани “ҷазо маҳкумкунӣ аст” кофӣ нест. Бояд алоҳида ҷавоб дода шавад, ки чаро маҳкумкунӣ зарур аст ва чаро бояд тавассути ҷазо анҷом ёбад.

Натиҷаи сеюм ин аст, ки арзишҳои ҷомеа на танҳо аз сухан, балки аз амал фаҳмида мешаванд. Ҷомеа метавонад бигӯяд, ки ҳаёт, озодӣ ва моликиятро арзишҳои бунёдӣ медонад. Аммо агар дар рӯ ба рӯи ҳамлаҳои вазнин ба ин арзишҳо вокуниши кофӣ ва қавӣ нишон надиҳад, савол ба миён меояд, ки арзишҳои воқеии он чистанд.

Натиҷаи чорум ин аст, ки ҷиноятҳои ҷиддӣ барои ҷомеа санҷиши арзишҳо мебошанд. Ҷиноятҳои вазнин мисли куштор, одамрабоӣ ва таҷовуз танҳо хатои инфиродӣ нестанд; онҳо воқеаҳоеанд, ки нишон медиҳанд ҷомеа кадом арзишҳоро ҷиддӣ ҳифз мекунад. Бетафовут мондан нисбат ба чунин ҷиноятҳо метавонад маънои зиддият бо арзишҳои бунёдии худи ҷомеаро дошта бошад.

Натиҷаи панҷум ин аст, ки маҳкумкунӣ бояд ба қадри кофӣ қавӣ бошад. Танҳо маҳкумкунии шифоҳӣ ё ишораҳои рамзӣ метавонанд нишон дода натавонанд, ки ҷиноятҳои вазнин бо арзишҳои ҷомеа созгор нестанд. Маҳкумкунӣ бояд он қадар вазнин бошад, ки нозири оқил ва бетарафро бовар кунонад, ки ҷомеа воқеан ин ҷиноятро рад мекунад.

Натиҷаи шашум ин аст, ки барои ҷиноятҳои ҷиддӣ вокунишҳои алтернативӣ нокофӣ мебошанд. Ҷуброн метавонад ба ҷабрдида ё ҷомеа фоида расонад, аммо дар ҷиноятҳои вазнин мисли куштор барои нишон додани он ки ҳаёт яке аз арзишҳои баландтарин аст, нокофӣ буда метавонад. Эътироз метавонад самимӣ бошад, вале дар рӯ ба рӯи ҷиноятҳои вазнин ва давомдор ҳамчун ҷавоби расмии ҷомеа модели устувор ва муносиб пешниҳод намекунад. Безарарсозӣ ё дуркунӣ метавонанд амният диҳанд, аммо ҷиноятро дар сатҳи арзишҳо рад намекунанд.

Натиҷаи ҳафтум ва баҳсбарангезтарин ин аст, ки дар ҷиноятҳои ҷиддӣ радди кофӣ танҳо бо ҷазо додани гунаҳкор имконпазир аст. Муаллиф бар он аст, ки ҷазо додани гунаҳкор ба ҷомеа чунин паём медиҳад: Ин ҷиноят бо арзишҳои бунёдии мо созгор нест; мо ин амалро на танҳо бо сухан, балки бо санксияи ҷиддӣ ва ҷамъиятӣ рад мекунем.

Чаро ин муҳим аст?

Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки ҷазо танҳо масъалаи амният ё интиқом нест. Ҷазо ҳамчунин ба он вобаста аст, ки ҷомеа арзишҳои худро чӣ гуна таъриф мекунад. Ҷомеа тавассути он ки ба кадом амалҳо вокуниши қавӣ нишон медиҳад ва нисбат ба кадом амалҳо бетафовут мемонад, худро намоён мекунад.

Аз нуқтаи назари фалсафаи ҳуқуқ, таҳқиқот ба назарияҳои ифодагаронаи ҷазо самти нав медиҳад. Ҷазоро танҳо ҳамчун иртибот бо гунаҳкор, барқарор кардани мақоми ҷабрдида ё аз нав эълон кардани меъёр намебинад; балки ҳамчун радди ошкорои ҷинояти ҷиддие тафсир мекунад, ки бо арзишҳои ҷомеа созгор нест.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқи ҷиноятӣ, таҳқиқот робитаи байни вазни санксия ва арзишҳои ҷомеаро ба баҳс мегузорад. Вокуниши хеле сабук метавонад чунин таассурот диҳад, ки ҷинояти ҷиддӣ ба қадри кофӣ муҳим нест. Вокуниши аз ҳад вазнин бошад метавонад нишон диҳад, ки ҷомеа баъзе арзишҳоро нодуруст аз ҳад калон мекунад ё ҳуқуқҳои гунаҳкорро аз ҳад кам мешуморад. Аз ин рӯ, ҷазо бояд ҳам кофӣ ва ҳам мутаносиб бошад.

Аз нуқтаи назари хотираи ҷамъиятӣ таҳқиқот махсусан муҳим аст. Тафтиш нашудан, таъқиб нашудан ё ҷазо дода нашудани баъзе ҷиноятҳо танҳо хатои низоми ҳуқуқӣ нест; метавонад маънои онро дошта бошад, ки ҷомеа ҳаёт, озодӣ ё амнияти баъзе одамонро ба қадри кофӣ арзишманд намешуморад. Тавре муаллиф тавассути мисоли lynching баҳс мекунад, беҷазоӣ баъзан чеҳраи воқеии арзишҳои ҷамъиятиро ошкор карда метавонад.

Аз назари Verianla мақола нишон медиҳад, ки назарияи ҳуқуқ баҳси абстрактӣ нест. Ҷазо танҳо ҳукми суд ё низоми зиндон нест; он ҷавоби институтсионалии ҷомеа ба саволҳои “мо кистем, ба чӣ арзиш медиҳем ва чиро қабулнопазир мешуморем?” мебошад.

Нуктаҳои эҳтиётӣ

Ин таҳқиқот мақолаи ҳуқуқии меъёрӣ ва фалсафӣ аст. Додаҳои нави эмпирикӣ тавлид намекунад; аз ин рӯ, натиҷаҳо набояд ҳамчун бозёфтҳои омории санҷидашуда хонда шаванд.

Мақола танҳо ба ҷиноятҳои ҷиддӣ тамаркуз мекунад. Муаллиф мегӯяд, ки барои ҷиноятҳои хурд ё вайронкуниҳои сабук зарурати ҳамон сатҳи маҳкумкунӣ камтар равшан аст. Аз ин рӯ, аргумент маънои онро надорад, ки барои ҳар ҷиноят ҷазои ҳамвазн лозим аст.

Равиши муаллиф ба шарте такя мекунад, ки арзишҳои ҷомеа арзишҳои дуруст бошанд. Агар ҷомеа арзишҳои нодурустро ҳимоят кунад, низоми ҷазо метавонад ҳамон арзишҳои нодурустро қавитар кунад. Аз ин рӯ, мафҳуми “арзишҳои ҷомеа” худ аз худ кофӣ нест; дурустии ахлоқии ин арзишҳо низ бояд алоҳида баррасӣ шавад.

Мақола меъёри қатъие пешниҳод намекунад, ки дар кадом ҷиноят кадом ҷазо маҳкумкунии кофиро таъмин мекунад. Муаллиф барои ҳамаи навъҳо ва миқдорҳои ҷазо низоми муфассали таносуб намесозад. Ин нишон медиҳад, ки назария барои татбиқи амалӣ ба кори бештар ниёз дорад.

Ҳарчанд ҷазо додани гунаҳкор ҳамчун роҳи ягонаи радди кофӣ дар ҷиноятҳои ҷиддӣ ҳимоят мешавад, ин иддао баҳсбарангез аст. Адолати барқароркунанда, моделҳои ҷабрдидамеҳвар, тавонбахшӣ, ҷуброн ва барқарорсозии иҷтимоӣ дар муҳитҳои гуногуни фалсафаи ҳуқуқ қавӣ ҳимоят мешаванд. Мақола ин алтернативаҳоро арзёбӣ мекунад, аммо баҳс пурра баста нашудааст.

Ин муҳтаво маслиҳати ҳуқуқӣ нест. Амалияи ҳуқуқи ҷиноятӣ, ҳуқуқҳои конститутсионӣ, мурофиаи одилона, мутаносибӣ, ҳуқуқи инсон ва низомҳои иҷрои ҷазо соҳаҳоеанд, ки тахассус талаб мекунанд.

Хулоса

Мақола мекӯшад қонуниятии ахлоқии ҷазоро тавассути идеяи “ҷомеа ҷинояти ҷиддиро аз арзишҳои худ ошкоро хориҷ мекунад” аз нав созад. Муаллиф бар он аст, ки утилитаризм хатари ҷазо додани бегуноҳро дорад ва retributivism ба эҳсосоти ҷазодиҳӣ аз ҳад зиёд эътимод мекунад. Назарияҳои ифодагаронаи мавҷуда, ҳарчанд мегӯянд ҷазо маҳкумкунӣ аст, ба қадри кофӣ шарҳ дода наметавонанд, ки чаро маҳкумкунӣ зарур аст ва чаро ҷазо беназир мебошад.

Дар равиши пешниҳодкардаи Pickering, ҷинояти ҷиддӣ воқеаест, ки арзишҳои ҷомеаро месанҷад. Агар ҷомеа онро ба қадри кофӣ қавӣ рад накунад, нозири оқил метавонад фикр кунад, ки он ҷиноят бо арзишҳои ҷомеа созгор аст. Аз ин рӯ, маҳкум кардани ҷиноятҳои ҷиддӣ танҳо вокуниши эҳсосӣ нест, балки амали ҷамъиятиест, ки арзишҳои бунёдии ҷомеаро ҳифз мекунад.

Қавитарин ва баҳсбарангезтарин иддаои таҳқиқот ин аст, ки барои ҷиноятҳои ҷиддӣ радди ба қадри кофӣ қавӣ танҳо тавассути ҷазо додани гунаҳкор имконпазир аст. Маҳкумкунии шифоҳӣ, рамзҳо, эътирозҳо, ҷуброн ё танҳо безарарсозӣ метавонанд дар баъзе ҳолатҳо маънодор бошанд; аммо муаллиф бар он аст, ки онҳо барои ба таври қатъӣ ҷудо кардани ҷиноятҳои ҷиддӣ аз арзишҳои ҷомеа кофӣ нестанд.

Аз назари Verianla ин мақола даъват мекунад, ки ҳуқуқи ҷиноятӣ на танҳо бо саволи “ҷинояткор чӣ қадар бояд азоб кашад?”, балки бо саволи “ҷомеа воқеан кадом арзишҳоро ҳифз мекунад?” баррасӣ шавад. Паёми сода чунин аст: ҷазо танҳо интиқом нест; дар чаҳорчӯбаи пешниҳодкардаи муаллиф ҷазо роҳи гуфтани “ин мо нестем” аз ҷониби ҷомеа нисбат ба ҷинояти ҷиддӣ аст.

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Ин навишта бар асоси мақолаи академии ҳуқуқии Mark Pickering бо номи “This Is Not Who We Are: Punishment Is Justified as Disavowal” омода шудааст. Таҳқиқот асосноккунии ахлоқии ҳуқуқи ҷиноятӣ, утилитаризм, retributivism, назарияи ифодагаронаи ҷазо, маҳкумкунӣ, disavowal, арзишҳои ҷомеа, ҷиноятҳои ҷиддӣ ва беназирии ҷазо додани гунаҳкорро якҷо баррасӣ мекунад.

Ин муҳтаво тарҷумаи калима ба калима нест; идеяи асосии таҳқиқот мувофиқи хатти нашрии Verianla содда карда шуда, ба мақолаи мустақили таҳририи тоҷикӣ табдил дода шудааст.

Матн баҳси академиро дар бораи фалсафаи ҳуқуқ ва назарияи ҷазо содда мекунад. Ҳадафи он пешниҳоди татбиқи ҳуқуқӣ, стратегияи даъво, сиёсати ҷазо ё тафсири қонунгузорӣ нест.