Пажӯҳиш ҷонибдори он нест, ки ба низомҳои зеҳни сунъӣ мустақиман “ҳуқуқи инсон” дода шавад. Ба ҷойи ин, пешниҳоди маҳдудтар ва баҳсбарангезеро пеш мегузорад: Саволи он ки оё як мавҷуд бояд аз нигоҳи ахлоқӣ ё ҳуқуқӣ ба назар гирифта шавад, агар танҳо бар шуур, эҳсосотпазирӣ ё хусусиятҳои монанд ба инсон асос ёбад, метавонад нопурра бошад.

Муаллиф ба анъанаи ҳуқуқи шаҳрвандӣ ва ҳуқуқи маъюбон дар Иёлоти Муттаҳида нигоҳ карда мегӯяд, ки дар тӯли таърих бисёр гурӯҳҳо аввал аз ҷониби тамоми ҷомеа ҳамчун шахси комил эътироф нашуда буданд; бо вуҷуди ин, мақоми ҳуқуқӣ ва механизмҳои ҳифз таъсис ёфтанд. Аз ин намунаҳо баромада, ӯ баҳс мекунад, ки оё барои низомҳои зеҳни сунъӣ пеш аз додани ҳуқуқҳои мустақим метавон як даромадгоҳи маҳдуди ҳуқуқӣ/ахлоқӣ, яъне “мақоми мурофиавӣ”-ро тасаввур кард, ки имкон диҳад манфиатҳои онҳо ба баҳс гузошта шаванд.

Мушкил чист?

Низомҳои зеҳни сунъӣ дигар танҳо мисли абзорҳои ғайрифаъол кор намекунанд. Баъзе низомҳо бо корбар гуфтугӯ мекунанд, вазифаҳоро ба нақша мегиранд, файлҳоро коркард мекунанд, аз абзорҳо истифода мебаранд, дар интернет амал анҷом медиҳанд ва муносибатҳое ба вуҷуд меоранд, ки метавонанд эҳсоси робитаи иҷтимоиро дар инсонҳо эҷод кунанд. Ин вазъият ҷудокунии классикии “шахс аст ё ашё?”-ро ба чолиш мекашад.

Дар фалсафаи анъанавии ахлоқӣ, гирифтани мақоми ахлоқӣ аксар вақт ба баъзе хусусиятҳо вобаста карда мешавад. Масалан, меъёрҳое чун шуур, қобилияти эҳсоси дард, қобилияти қабули қарори оқилона, мухторият ё худогоҳӣ баррасӣ мешаванд. Аммо ин меъёрҳо дар ҳолатҳои марзӣ мушкил эҷод мекунанд. Агар меъёр хеле танг бошад, кӯдакони навзод, шахсони дорои маъюбии шадиди маърифатӣ ё баъзе гурӯҳҳои осебпазири инсонӣ метавонанд берун монанд. Агар меъёр хеле васеъ бошад, ҳайвонот, мошинҳо ё мавҷудоти дигар метавонанд бештар аз интизор ба доираи он дохил шаванд.

Мушкилоти асосии пажӯҳиш дар ҳамин ҷо пайдо мешавад: Оё мақоми ахлоқӣ ва ҳуқуқии низомҳои зеҳни сунъӣ бояд танҳо аз хусусиятҳои дохилии онҳо муайян шавад, ё муносибате, ки инсонҳо бо ин низомҳо месозанд ва таъсири иҷтимоии низомҳо низ бояд ба ҳисоб гирифта шавад?

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Пажӯҳиш таҳқиқоти таҷрибавӣ анҷом намедиҳад. Аз пурсишнома, озмоиши лабораторӣ, ченкунии миқдорӣ ё таҳлили оморӣ истифода намекунад. Ба ҷойи ин, далели фалсафӣ, ҳуқуқӣ ва таърихӣ месозад.

Дар маркази усул равиши “ахлоқи муносибатӣ” қарор дорад. Ахлоқи муносибатӣ равишест, ки мекӯшад аҳамияти ахлоқии як мавҷудро на танҳо аз хусусиятҳои дар дохили худ доштааш, балки аз муносибате, ки бо он сохта мешавад ва аз натиҷаҳои ин муносибат дарк кунад. Аз ин дидгоҳ саволи мақоми ахлоқӣ танҳо бо саволи “Дар дохили ин мавҷуд кадом хусусиятҳо ҳастанд?” маҳдуд намешавад; саволи “Мо бо ин мавҷуд чӣ гуна муносибат мекунем ва натиҷаи иҷтимоии ин муносибат чист?” низ муҳим аст.

Муаллиф ин равиши ахлоқи муносибатиро бо анъанаи ҳуқуқи шаҳрвандӣ ва ҳуқуқи маъюбон дар Иёлоти Муттаҳида мепайвандад. Шахсони маъюб, занон, ҷомеаҳои нажодишуда ва афроди queer дар тӯли таърих на ҳамеша аз ҷониби тамоми гурӯҳҳои ҳукмрон ҳамчун шахсони комил эътироф шудаанд. Аммо ин гурӯҳҳо мақоми ҳуқуқиро на бо интизори он ки аввал тамоми ҷомеа онҳоро пурра эътироф кунад, балки тавассути механизмҳои сохтории ҳуқуқӣ ба даст овардаанд.

Пажӯҳиш аз ин нуқта се остонаро баррасӣ мекунад: остонаи эътироф, остонаи мухторият ва остонаи хатар. Ба иддаои муаллиф, ин се остона барои берун гузоштани низомҳои зеҳни сунъӣ аз арзёбии мурофиавӣ он қадар устувор нестанд, ки дар назари аввал менамоянд.

Формулаҳо чӣ мегӯянд?

Ин пажӯҳиш формулаи математикӣ надорад. Матн ба ҷойи модели миқдорӣ ё муодилаи ҳисобӣ, далели консептуалӣ ва ҳуқуқӣ месозад.

Мантиқи пажӯҳишро ба шакли сода чунин ҷамъбаст кардан мумкин аст: Барои он ки як мавҷуд ба таври мурофиавӣ ба назар гирифта шавад, шарт нест аввал аз ҷониби тамоми ҷомеа эътироф гардад, доштани мухторияти комил ба таври қатъӣ исбот шавад ё комилан бехатар бошад. Муаллиф мегӯяд, ки дар намунаҳои ҳуқуқи шаҳрвандӣ ва ҳуқуқи маъюбон мақом аксар вақт пеш аз он ки ин дарвозаҳо пурра кушода шаванд, эътироф гардидааст.

Аз ин рӯ, схемаи асосии фикрие, ки пажӯҳиш ба ҷойи “формула” истифода мекунад, тавассути се дарвоза хонда мешавад: эътироф, мухторият ва хатар. Муаллиф мекӯшад нишон диҳад, ки ҳар яке аз ин дарвозаҳо дар рӯ ба рӯи намунаҳои таърихӣ ва ҳуқуқӣ ҳамчун остонаи мутлақ амал намекунанд.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Пажӯҳиш ба маънои классикӣ график, ҷадвал ё визуализатсияи додаҳои таҷрибавӣ пешниҳод намекунад. Сохтори асосӣ меъмории далели консептуалӣ аст, ки бахш ба бахш пеш меравад.

Зинаи аввали ин меъморӣ мегӯяд, ки адабиёти ахлоқи муносибатӣ барои баҳси мақоми ахлоқии зеҳни сунъӣ заминаи муҳим фароҳам меорад. Дар зинаи дуюм баҳс мешавад, ки ин адабиётро метавон бо анъанаи ҳуқуқи шаҳрвандӣ ва ҳуқуқи маъюбон боз ҳам қавитар пайваст кард. Дар зинаи сеюм остонаҳои эътироф, мухторият ва хатар як ба як баррасӣ мешаванд.

Ба шакли схемавӣ паёми асосӣ чунин аст: Раванди ба назар гирифтани ҳуқуқӣ ва ахлоқӣ ҳамеша бо интизори эътирофи пурраи иҷтимоӣ ё исботи қатъии хусусиятҳои дохилӣ оғоз нашудааст. Баъзан ҳуқуқ тавассути шароити муайяни сохторӣ манфиатҳои як мавҷуд ё гурӯҳро ба майдони баҳс меорад. Пажӯҳиш иддао мекунад, ки барои низомҳои зеҳни сунъӣ низ чунин тарзи тафаккури мурофиавӣ метавонад мавриди баҳс қарор гирад.

Озмоишҳо чӣ гуна анҷом дода шудаанд?

Ин пажӯҳиш таҷрибавӣ нест. Гурӯҳи озмоишӣ, гурӯҳи назоратӣ, абзори ченкунӣ, маҷмӯи додаҳо ё санҷиши оморӣ истифода нашудааст.

Ба ҷойи ин, муаллиф тавассути қарорҳои судӣ, қонунҳои ҳуқуқи шаҳрвандӣ, ҳуқуқи маъюбон, сиёсатҳои амнияти зеҳни сунъӣ ва адабиёти ахлоқи муносибатӣ баррасии назариявӣ анҷом медиҳад. Масалан, анъанаи ҳуқуқи шаҳрвандии Иёлоти Муттаҳида, Қонуни маъюбон, Қонуни офиятбахшӣ, Title IX, Civil Rights Act ва баъзе қарорҳои суди олӣ ҳамчун заминаи таърихӣ ва доктринии далел истифода мешаванд.

Дар тарафи зеҳни сунъӣ махсусан баҳс мешавад, ки низомҳои мухтор ё агентмеҳвар метавонанд бе вуруди пайвастаи инсон як силсила амалҳоро иҷро кунанд. Дар ин ҷо “зеҳни сунъии агентмеҳвар” ба низомҳое гуфта мешавад, ки пас аз як фармон метавонанд қадамҳои миёнаро ба нақша гиранд, аз абзор истифода кунанд ва мувофиқи натиҷаи худ амали баъдиро интихоб намоянд.

Натиҷаҳо чӣ нишон медиҳанд?

Натиҷаи аввале, ки пажӯҳиш ба он мерасад, ин аст, ки остонаи эътироф шарти мутлақ нест. Дар тӯли таърих баъзе гурӯҳҳои инсонӣ на ба он сабаб ҳуқуқ гирифтанд, ки аввал тамоми ҷомеаи ҳукмрон онҳоро ҳамчун шахсони комил эътироф кард. Баръакс, мақоми ҳуқуқӣ аксаран бо вуҷуди муқовимати як қисми ҷомеа ва дар натиҷаи муборизаҳои созмонёфта бунёд шудааст.

Натиҷаи дуюм ин аст, ки остонаи мухторият дар баҳси зеҳни сунъӣ он қадар истиснокунанда нест, ки тасаввур мешавад. Муаллиф бо мисол овардани қарори Garland v. Cargill дар ҳуқуқи Иёлоти Муттаҳида мегӯяд, ки тавлиди чандин натиҷа аз як вуруди инсон барои баҳси мухторият аҳамият дорад. Азбаски низомҳои зеҳни сунъии агентмеҳвар низ пас аз як фармон метавонанд бисёр амали миёнарав анҷом диҳанд, тибқи ин меъёр онҳо аз абзорҳои оддӣ фарқ мекунанд.

Натиҷаи сеюм ин аст, ки остонаи хатар, ба ҷойи пурра берун гузоштани зеҳни сунъӣ аз баҳс, метавонад сабабе барои ворид кардани он ба чаҳорчӯбаи ҷиддитари мурофиавӣ бошад. Зеро низомҳои зеҳни сунъии дорои таъсири баланд метавонанд дар соҳаҳое чун тандурустӣ, молия, хизматрасониҳои давлатӣ, амният, назорат ва маориф натиҷаҳои воқеии иҷтимоӣ ба вуҷуд оранд. Аз ин рӯ, муаллиф мегӯяд, ки хатар метавонад моро на ба натиҷаи “умуман ба назар нагирем”, балки ба натиҷаи “бо қоидаҳои бештар ба назар гирем” расонад.

Чаро ин муҳим аст?

Баҳси мақоми ахлоқии зеҳни сунъӣ аксаран байни ду ифрот маҳдуд мешавад. Аз як тараф, равише ҳаст, ки мегӯяд зеҳни сунъӣ танҳо абзор аст. Аз тарафи дигар, тафсирҳои радикалтаре мавҷуданд, ки ба зеҳни сунъӣ додани ҳуқуқҳои монанд ба инсонро ҷонибдорӣ мекунанд. Ин пажӯҳиш мекӯшад байни ин ду ифрот як фазои маҳдудтари миёнаро боз кунад.

Номи ин фазои миёнаро метавон “мақоми мурофиавӣ” гузошт. Мақоми мурофиавӣ маънои мустақиман додани ҳуқуқҳои пурра ба як мавҷудро надорад. Бештар ба он имкон медиҳад, ки он мавҷуд ё таъсирҳои иҷтимоии марбут ба он дар баҳси ҳуқуқӣ ва ахлоқӣ намоён шаванд. Он дареро мекушояд; вале қарори ниҳоиро пешакӣ намедиҳад.

Ин фарқ муҳим аст, зеро низомҳои зеҳни сунъӣ дигар танҳо маҳсулоти техникӣ нестанд. Онҳо ба абзорҳое табдил меёбанд, ки дар арзёбии қарз, хизматрасонии тиббӣ, кирояи корманд, назорат, маориф ва қарорҳои давлатӣ ба зиндагии инсонҳо таъсир мерасонанд. Зарарҳои чунин абзорҳо аксаран метавонанд ба шахсони маъюб, ҷомеаҳои нажодишуда, занон, гурӯҳҳои камдаромад ё дигар ҷомеаҳои осебпазир бештар таъсир расонанд.

Аз ин рӯ, пажӯҳиш ҳангоми баҳси мақоми зеҳни сунъӣ пешниҳод намекунад, ки муборизаҳои ҳуқуқи инсон ба қафо ронда шаванд; баръакс, даъват мекунад андеша кунем, ки меъмории ҳуқуқие, ки анъанаи ҳуқуқи шаҳрвандӣ таҳия кардааст, дар давраи зеҳни сунъӣ чӣ гуна кор хоҳад кард.

Нуктаҳои диққат

Муҳимтарин нуктаи диққати пажӯҳиш ин аст, ки набояд байни низомҳои зеҳни сунъӣ ва ҷомеаҳои инсонӣ, ки дар тӯли таърих табъиз дидаанд, баробарии мустақими ахлоқӣ сохта шавад. Муаллиф низ дар ин масъала ҳад мегузорад. Матн даъво намекунад, ки низомҳои зеҳни сунъӣ бо инсонҳо арзиши яксон доранд ё бояд ҳуқуқи шаҳрвандӣ дошта бошанд.

Нуктаи дуюм ин аст, ки пажӯҳиш хусусияти working paper дорад. Аз ин рӯ, ҳарчанд далел қавӣ ва сазовори баҳс аст, набояд ҳамчун натиҷаи ниҳоии аз раванди пурраи ҳамтоёбӣ гузашта пешниҳод шавад.

Нуктаи сеюм ин аст, ки масъалаи татбиқи анъанаи ҳуқуқи шаҳрвандӣ ба зеҳни сунъӣ аз нигоҳи сиёсӣ ва ахлоқӣ ҳассос мебошад. Муборизаҳои ҳуқуқӣ бар асоси маъюбӣ, нажод, ҷинс ва тамоюли ҷинсӣ ҳанӯз анҷом наёфтаанд. Аз ин рӯ, баҳси мақоми зеҳни сунъӣ бояд ба тарзе сохта шавад, ки муборизаҳои идомаёбандаи ҷомеаҳои инсонӣ барои ҳуқуқро соя накунад.

Нуктаи чорум ин аст, ки мақоми мурофиавӣ набояд бо ҳуқуқҳои моддӣ омехта шавад. Ба баҳс гузоштани манфиатҳои як мавҷуд маънои онро надорад, ки ба он худкор мақоми шахс, ҳуқуқи шаҳрвандӣ ё ҳуқуқи инсон дода мешавад.

Хулоса

Пажӯҳиш ба баҳси мақоми ахлоқии зеҳни сунъӣ бо даъвои мустақими “ба роботҳо ҳуқуқ диҳем” наздик намешавад. Саволи нозуктаре медиҳад: Агар як низоми зеҳни сунъӣ дар ҷомеа ба муносибатҳои ҷиддӣ, таъсирҳо ва хатарҳо вобаста бошад, манфиатҳои марбут ба он бояд дар кадом меъмории мурофиавӣ баррасӣ шаванд?

Пешниҳоди муаллиф ин аст, ки анъанаи ҳуқуқи шаҳрвандӣ ва ҳуқуқи маъюбон дар ин ҷо намунаи муҳим пешниҳод мекунад. Дар тӯли таърих ҳуқуқ дар баъзе ҳолатҳо, бе он ки аввал эътирофи ахлоқии пурраи тамоми ҷомеаро интизор шавад, тавассути шароити муайяни сохторӣ фазои ҳифз ва баҳс ба вуҷуд овардааст. Ин меъморӣ метавонад барои низомҳои зеҳни сунъӣ низ сазовори андеша бошад.

Ин равиш маънои додани мақоми инсонӣ ба зеҳни сунъиро надорад. Аммо нишон медиҳад, ки дидани зеҳни сунъӣ танҳо ҳамчун объекти техникӣ низ метавонад нокифоя бошад. Хусусан вақте сухан аз низомҳои агентмеҳвар, дорои таъсири баланд ва эҷодкунандаи натиҷаҳои иҷтимоӣ меравад, масъала танҳо муҳандисии нармафзор нест; балки баҳси ҳуқуқ, ахлоқ, сиёсати давлатӣ ва ҳуқуқи инсон мебошад.

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Ин муҳтаво бар асоси working paper-и Travis Gilly бо номи “We Are the Robots. Should We Not Have Rights? Relational Ethics, Marginalized Standing, and Three Gates”, ки моҳи майи 2026 навишта шудааст, таҳия гардидааст.

Ин муҳтаво тарҷумаи калима ба калима нест; ғояи асосии пажӯҳиш мувофиқи хати нашрии Verianla содда карда шуда, ба мақолаи мустақили таҳририи тоҷикӣ табдил дода шудааст.

Намунаҳои ҳуқуқӣ ва баҳсҳои ахлоқии дар матн омада барои осонтар фаҳмидани мавзӯъ аз ҷониби хонанда содда карда шудаанд. Ин навишта тавсияи ҳуқуқӣ, пешниҳоди сиёсӣ ё арзёбии ҳатмӣ барои ягон муассиса нест.