Бозорҳои ихтиёрии карбон (Voluntary Carbon Markets, VCM) бозорҳое мебошанд, ки ба ширкатҳо ва дигар иштирокчиён имкон медиҳанд қисми эмиссияҳои худро бо кредитҳое ҷуброн кунанд, ки аз фаъолиятҳои коҳиши эмиссия ё хориҷсозии карбон дар ҷойҳои дигар ба даст омадаанд. Ин issue paper фарзияҳои илмӣ, иқтисодӣ ва идоракунии ин механизмро ба таври интиқодӣ баррасӣ мекунад.

Муаллиф махсусан ба чор масъала тамаркуз мекунад: маҳдудиятҳои баробарии як-тоннагӣ байни манбаъҳои гуногуни карбон ва усулҳои хориҷсозӣ; масъалаи additionality, ки нишон медиҳад лоиҳа бе кредити карбон низ амалӣ мешуд ё не; устуворӣ ва баргаштпазирии захиракунии биологии карбон; номувозинии ангезаҳо ва иттилоот байни созмонҳои хусусии стандартгузор, санҷишгарон, харидорон ва фурӯшандагон.

Равиши таҳқиқот озмоиши эмпирикии бозор нест. Мақола худро ошкоро дар мавқеи “devil's advocate” қарор дода, бо такя ба таҳқиқоти илмии мавҷуда, ҳуҷҷатҳои сиёсӣ ва гузоришҳои бозорӣ сохтори кунунии VCM-ҳоро зери савол мегузорад. Гарчанде баъзе танқидҳо бо манбаъҳои мустақили академӣ ва институтсионалӣ дастгирӣ мешаванд, баъзе таносубҳо ва истинодҳои истифодашуда дар манбаъ низ бояд алоҳида ва боэҳтиёт арзёбӣ шаванд.

Махсусан, дар яке аз графикҳои таҳқиқот иддао мешавад, ки %92 кредитҳои Verra REDD+ “phantom credit” мебошанд ва ин рақам ба кори Guizar-Coutiño ва ҳамкоронаш аз соли 2022 нисбат дода мешавад. Аммо таҳқиқоти академии дахлдор ин таносубро мустақиман гузориш намедиҳад. Аз ин рӯ, ин рақам дар ин ҷо ҳамчун натиҷаи илмии тасдиқшуда истифода намешавад.

Бозори Ихтиёрии Карбон Чист?

Дар бозори ихтиёрии карбон барои ҳар як тоннаи метрии эквиваленти гази карбон, ки ҳисоб мешавад тавассути лоиҳаҳои муайян пешгирӣ, коҳиш ё аз атмосфера хориҷ шудааст, кредитҳои карбон тавлид шуда метавонанд. Сипас ин кредитҳоро ширкатҳо, созмонҳо ё шахсоне, ки мехоҳанд ҳадафҳои ихтиёрии иқлимиро дастгирӣ кунанд, харидорӣ карда метавонанд.

Дар байни лоиҳаҳо метавонанд ҳифзи ҷангал ва барқарорсозии ҷангал, энергияи барқароршаванда, гирифтани метан, корҳои вобаста ба хок ва карбони кабуд, гирифтани мустақим аз ҳаво ва технологияҳои тозаи пухтупаз бошанд.

Кредити Карбон Чӣ Гуна Эҷод Мешавад?

Меъмории VCM, ки дар манбаъ оварда шудааст, дар маҷмӯъ чунин занҷирро нишон медиҳад:

1. Лоиҳаи коҳиши эмиссия ё хориҷсозии карбон таҳия мешавад.
2. Таъсири эмиссионии лоиҳа чен, гузориш ва аз ҷониби созмонҳои мустақили санҷишӣ баррасӣ мешавад.
3. Дар доираи стандартҳо ва низомҳои сабти монанди Verra/VCS, Gold Standard, American Carbon Registry ё Climate Action Reserve кредит эҷод мешавад.
4. Кредит бо рақами силсилавии нодир дар низоми registry сабт мешавад.
5. Кредит тавассути созишномаҳои мустақим, брокерҳо, биржаҳо ё фондҳои карбон фурӯхта мешавад.
6. Ширкат ё харидори дигар кредитро истифода мебарад.
7. Кредити истифодашуда барои пешгирӣ аз фурӯши дубора дар registry ба ҳолати “retired” гузаронда мешавад.

Гарчанде ин занҷир аз ҷиҳати техникӣ муназзам менамояд, саволи асосӣ барои иқлим худи эҷоди кредит нест, балки он аст, ки коҳиши намояндагишаванда воқеӣ, иловагӣ, ченшаванда, пойдор ва дар ҷои дигар дубора ҳисобнашуда ҳаст ё не.

Оё Кредити Карбон Метавонад Ҷойи Коҳиши Эмиссияи Худи Ширкатро Гирад?

Ин фарқ дар маркази баҳси бозори ихтиёрии карбон қарор дорад. Коҳиш додани мустақими эмиссияҳои аз фаъолияти худи ширкат ба вуҷудомада ва харидани кредити карбон тавассути маблағгузории лоиҳаи иқлимӣ дар ҷои дигар як амал нестанд.

Равиши тамомияти net-zero-и Созмони Милали Муттаҳид барои non-state actors таъкид мекунад, ки созмонҳо бояд пеш аз ҳама ба коҳиши зуд ва амиқи эмиссияҳо дар занҷирҳои арзиши худ авлавият диҳанд. Кредитҳои ихтиёрии карбони дорои тамомияти баланд метавонанд фаъолиятҳои иловагии коҳишдиҳиро берун аз занҷири арзиш дастгирӣ кунанд; аммо онҳо набояд ба ҷойи ҳадафҳои фосилавии коҳиши эмиссияи ширкат ҳисоб шаванд.

Аз ин рӯ, баробарии муҳосибавии “100 тонна партоб кардам, дар ҷои дигар 100 тонна кредит харидам, натиҷа сифр аст” худ аз худ баробарии физикӣ ва экологиро кафолат намедиҳад.

Чаро Ҳар Як Тонна CO₂ Яксон Нест?

Дар ҳисобдории карбон як тонна CO₂e ҳамчун воҳиди умумии чен истифода мешавад. Аммо манбаъ таъкид мекунад, ки ин баробарии математикӣ тамоми хусусиятҳои равандҳои гуногуни карбонро ифода намекунад.

Масалан, сӯзондани сӯзишвории канданиҳо карбонеро, ки муддати хеле тӯлонӣ дар захираҳои геологӣ буд, ба гардиши фаъоли карбон ворид мекунад. Карбоне, ки тавассути афзоиши ҷангал ба таври биологӣ захира мешавад, метавонад бар асари сӯхтор, хушксолӣ, беморӣ, тағйири истифодаи замин ё дахолати инсон дубора ба атмосфера баргардад.

Аз ин рӯ, барои тамомияти иқлимӣ танҳо саволи “чанд тонна?” кофӣ нест. Манбаи карбон, давомнокии захиракунӣ, воқеан аз ҳисоби кредит амалӣ шудани коҳиш ва хатари баргашт дар оянда низ бояд арзёбӣ шаванд.

Additionality Чист ва Чаро Яке аз Мушкилоти Асосии Кредитҳои Карбон Аст?

Additionality маънои онро дорад, ки коҳиши эмиссияе, ки барои он кредит дода шудааст, бе маблағгузории карбон амалӣ намешуд.

Бо як мисоли сода, агар неругоҳи бодӣ бе кредити карбон ҳам аз ҷиҳати иқтисодӣ сохта мешуд, баъдтар гуфтан, ки “ба туфайли ин кредит эмиссия кам шуд”, баҳсбарангез мегардад. Зеро кредит шояд коҳиши нав ба вуҷуд наоварда, танҳо фаъолияти аз пеш ҳам амалишавандаро маблағгузорӣ карда бошад.

Натиҷаи %85-и Таҳқиқоти CDM Чӣ Маъно Дорад?

Арзёбии Clean Development Mechanism аз ҷониби Cames ва ҳамкорон дар соли 2016, ки манбаъ ба он истинод мекунад, нишон додааст, ки дар тақрибан %85 лоиҳаҳои CDM эҳтимоли ҳам воқеан иловагӣ будани коҳиши эмиссия ва ҳам аз ҳад зиёд арзёбӣ нашудани он паст буд.

Ин огоҳии ҷиддӣ оид ба тамомият аст. Аммо ин рақам маънои онро надорад, ки %85 ҳамаи кредитҳои ихтиёрии карбони имрӯза беэътиборанд. CDM механизми алоҳида буд, ки дар доираи Протоколи Киото амал мекард ва дар давраи 2005–2020 истифода мешуд. Ин натиҷа махсусан нишон медиҳад, ки санҷиши additionality таърихан то чӣ андоза душвор будааст.

Мушкилоти Зиддифактуалӣ

Душвории асосии additionality дар он аст, ки он чен кардани сенарияи ояндаеро талаб мекунад, ки воқеан рух надодааст.

Агар ҷангал ҳифз намешуд, чӣ қадар бурида мешуд? Агар даромади карбон намебуд, лоиҳаи энергетикӣ боз ҳам сохта мешуд? Оё ширкат сармоягузории алтернативӣ мекард?

Ба ин саволҳо ҷавобҳои мустақиман мушоҳидашаванда вуҷуд надоранд. Аз ин рӯ, лоиҳаҳо “baseline” ё сенарияи зиддифактуалӣ месозанд. Ҳаҷми кредит аксаран аз фарқи байни мушоҳидаи воқеӣ ва ин сенарияи фарзиявӣ ҳисоб мешавад. Агар baseline аз ҳад баланд таъин шавад, лоиҳа метавонад барои коҳишҳое ҳам кредит эҷод кунад, ки воқеан таъмин накардааст.

Мушкилоти Сифат дар Бозорҳои Ихтиёрии Карбон То Чӣ Андоза Бузург Аст?

Яке аз таҳқиқоти муҳими нави истифодашуда дар манбаъ дар соли 2024 дар Nature Communications нашр шуда, ширкатҳоеро омӯхтааст, ки дар солҳои 2020–2023 аз ҳама бештар кредитҳои карбон истифода кардаанд; шумораи ин ширкатҳо 20 буд.

Дар таҳқиқот %87 кредитҳои харидашуда аз ҷиҳати таъмини коҳиши воқеӣ ва иловагии эмиссия ба гурӯҳи навъҳои лоиҳаҳои дорои хатари баланд дохил карда шудаанд.

Дуруст фаҳмидани ин ибора муҳим аст. Таҳқиқот намегӯяд, ки %87 кредитҳо як ба як санҷида шуда, “қалбакӣ” буданашон исбот шудааст. Таснифи хавф истифода шудааст, ки майли навъҳои лоиҳаро ба additionality, кредитдиҳии зиёдатӣ ё мушкилоти дигари сифат арзёбӣ мекунад.

Чаро Ширкатҳо Метавонанд Кредитҳои Сифаташон Пасттарро Харанд?

Манбаъ иддао мекунад, ки дар низоми ангезаҳои бозори ихтиёрӣ эҳтимоли номувофиқӣ вуҷуд дорад. Агар барои ширкат иддаои намоёни иқлимӣ ё натиҷаи муҳосибавӣ яксон боқӣ монад, кредити арзонтар метавонад аз ҷиҳати иқтисодӣ ҷолибтар бошад.

Таҳлили Trencher ва ҳамкорон аз соли 2024 низ гузориш додааст, ки ширкатҳои калони омӯхташуда миқдори назарраси кредитҳоро аз навъҳои лоиҳаҳои арзон ва дорои хатари баланд харидорӣ кардаанд.

Ин метавонад ба мушкилоти классикии асимметрияи иттилоот табдил ёбад: арзёбии сифати воқеии иқлимии кредити карбон метавонад ниҳоят техникӣ бошад, дар ҳоле ки харидор ва ҷомеа аксаран танҳо нишонаи “як тонна кредити CO₂”-ро мебинанд.

Оё Низоми Санҷиш Мушкилотро Ҳал Мекунад?

Дар бозорҳои ихтиёрӣ созмонҳои санҷиши тарафи сеюм, таҳиягарони стандартҳо ва низомҳои registry вуҷуд доранд. Пас бозор комилан беназорат нест.

Бо вуҷуди ин, муваффақияти санҷиш ба методологияи истифодашуда, воқеияти baseline, сифати додаҳо, идоракунии бархӯрди манфиатҳо ва тарзи баррасии хатарҳои дарозмуддат, аз ҷумла permanence, вобаста аст.

Аз ин рӯ, “сертификатшуда” будан бо “таъсири иқлимӣ ягон номуайянӣ надорад” як чиз нест.

Чаро Иддаои %92 “Phantom Credit”-и Манбаъ Истифода Нашуд?

Дар яке аз графикҳои манбаъ иддао мешавад, ки %92 кредитҳои Verra REDD+ “phantom credit” мебошанд ва ин рақам ба таҳқиқоти Guizar-Coutiño ва ҳамкорон аз соли 2022 нисбат дода мешавад.

Аммо мақолаи академии дахлдор дар Science не, балки дар Conservation Biology дар 9 кишвар 40 лоиҳаи ихтиёрии REDD+-ро арзёбӣ кардааст. Мақола ин рақами %92-ро ба ин шакл мустақиман гузориш намедиҳад.

Иддаои зиёда аз %90 “phantom credit” баъдан дар таҳлили журналистие, ки натиҷаҳои чанд таҳқиқоти илмиро якҷоя арзёбӣ мекард, паҳн шуд ва Verra ба усули extrapolation-и истифодашуда эътироз кард.

Аз ин рӯ, дар ин ҷо равиши аз ҷиҳати илмӣ эҳтиёткортар интихоб шуда, ин таносуб танҳо ҳамчун иддаои таҳқиқоти манбаъ қайд шудааст, на ҳамчун натиҷаи миқдории тасдиқшуда.

Оё Бозорҳои Карбон Метавонанд Сармоягузории Энергияи Барқароршавандаро Маблағгузорӣ Кунанд?

Яке аз вазифаҳои ҳимоятшавандаи кредитҳои ихтиёрии карбон ин аст, ки ба лоиҳаҳои коҳишдиҳандаи эмиссия даромади иловагӣ дода, сармоягузориҳои навро ҳавасманд кунанд.

Манбаъ намегӯяд, ки ин вазифа тамоман вуҷуд надорад. Он мепазирад, ки даромади карбон метавонад ба баъзе лоиҳаҳо саҳми молиявӣ гузорад. Аммо махсусан дар сармоягузориҳои бузурги энергияи барқароршаванда мушкилоти асосии маблағгузорӣ метавонанд аз нархи кредити карбон хеле васеътар бошанд.

Тибқи додаҳои овардаи манбаъ, дар зиёда аз 1.700 лоиҳаи энергияи барқароршавандаи омӯхташуда кредитҳои карбон камтар аз %4 даромади умумиро ташкил додаанд. Муаллиф аз ин натиҷа бармеояд, ки дар бисёр сармоягузориҳои калони офтобӣ, бодӣ ё гидроэнергетикӣ эҳтимоли он ки даромади кредит сабаби асосии қарори ибтидоии сармоягузорӣ бошад, паст аст.

Чаро Арзиши Сармоя Муҳим Аст?

Лоиҳаҳои энергияи барқароршаванда сармоягузории калони ибтидоиро талаб мекунанд. Бо боло рафтани хароҷоти маблағгузорӣ арзиши умумии нерӯи барқе, ки ҳамон неругоҳи офтобӣ ё бодӣ истеҳсол мекунад, метавонад ба таври назаррас афзоиш ёбад.

Манбаъ таъкид мекунад, ки дар иқтисодҳои рӯ ба рушд омилҳое чун хавфи кишвар, ноустувории қурби асъор, номуайянии танзимӣ, камбуди таърихи сармоягузорӣ ва муҳити заифи молиявӣ метавонанд арзиши сармояро боло баранд.

Дар ин замина маблағгузории имтиёзнок, кафолатҳои муассисаҳои молияи рушд, blended finance ва сиёсати пешбинишавандаи энергетикӣ воситаҳое мебошанд, ки аз кредитҳои карбон фарқ мекунанд. Ба назари муаллиф, бозори ихтиёрии карбонро ҳамчун ҳалли асосии ин мушкилоти васеътари маблағгузорӣ дидан метавонад мушкилот ва воситаи сиёсиро бо ҳам омехта кунад.

Оё VCM Тамоман Бе Самар Аст?

Гарчанде манбаъ мавқеи хеле интиқодӣ дорад, бояд хулосаи маҳдудтар бароварда шавад. Ҳама лоиҳаҳои бозори ихтиёрии карбон як сифат надоранд ва чаҳорчӯбаҳои институтсионалие ҳастанд, ки нақши иловагии кредитҳои карбони дорои тамомияти баландро дар маблағгузории иқлим эътироф мекунанд.

Равиши Созмони Милали Муттаҳид низ кредитҳои ихтиёрии баландсифатро комилан рад намекунад. Шарти асосӣ ин аст, ки ширкатҳо ин кредитҳоро ба ҷойи коҳиши эмиссияҳо дар занҷирҳои арзиши худ истифода накунанд ва кредитҳо ба стандартҳои баланди тамомияти экологӣ ва иҷтимоӣ ҷавоб диҳанд.

Самтҳои Ислоҳоти Пешниҳодкардаи Манбаъ

Дар бахши хулосаи issue paper гуфта мешавад, ки барои истифодаи сохтори кунунии VCM дар коҳиши ҷиддии эмиссия тағйироти густарда лозиманд. Самтҳои асосӣ чунинанд:

• Ташкили сохтори боэътимодтар ва қавитари идоракунӣ.
• Таҳияи механизмҳои татбиқшавандаи мукофот ва ҷазо, ки танҳо ба риояи ихтиёрӣ такя намекунанд.
• Ба таври равшан муайян кардани нақши кредитҳои ихтиёрӣ дар стратегияи глобалии коҳиш.
• Таҳияи усулҳои қавитар барои чен кардани таъсири воқеии иқлимии лоиҳаҳо.
• Арзёбии боэътимодтари меъёрҳои асосии тамомият ба монанди additionality, пойдорӣ ва baseline.
• Ба таври равшан ҷудо кардани коҳиши эмиссияи худи ширкатҳо аз кредитҳои аз берун харидашуда.

Хулосаҳои Дастгиришаванда аз Таҳқиқот

• Тамомияти иқлимии кредитҳои карбонро танҳо бо шумораи кредитҳо арзёбӣ кардан мумкин нест.
• Additionality дар низомҳои кредитдиҳии карбон мушкили муҳим ва хуб ҳуҷҷатгузоришуда мебошад.
• Захиракунии биологии карбон хавфҳои пойдорӣ ва баргашт дорад.
• Дар бозорҳои гузашта ва имрӯзаи карбон далелҳои муҳими эмпирикӣ оид ба кредитдиҳии зиёдатӣ ва сифати паст мавҷуданд.
• Қисми муҳими кредитҳое, ки харидорони калони корпоративӣ истифода кардаанд, аз навъҳои лоиҳаҳои дорои хавфи баланд омадаанд.
• Коҳиши эмиссия дар занҷири арзиши худи ширкатҳо набояд бо истифодаи кредитҳои ихтиёрӣ иваз карда шавад.
• Арзёбии сифати VCM ченкунӣ, ҳисоботдиҳӣ, санҷиш ва идоракунии қавиро талаб мекунад.

Он Чизҳое, ки Таҳқиқот Худ Аз Худ Исбот Намекунад

• Исбот нашудааст, ки ҳамаи кредитҳои ихтиёрии карбон беарзишанд.
• Нишон дода нашудааст, ки ҳар як технологияи хориҷсозии карбон бесамар аст.
• Хулоса баровардан мумкин нест, ки ҳамаи лоиҳаҳои REDD+ нокоманд.
• Натиҷаи %85 additionality дар CDM-ро наметавон мустақиман ба ҳамаи кредитҳои имрӯзаи VCM татбиқ кард.
• Исбот нашудааст, ки бозорҳои карбон дар ҳеҷ шароит ба маблағгузории иқлим саҳм гузошта наметавонанд.
• Таносуби %92 “phantom credit”, ки дар манбаъ оварда шудааст, аз таҳқиқоти илмии истинодшуда мустақиман тасдиқ намешавад.

Эзоҳи Манбаъ ва Усул

Унвони аслӣ: All in good faith…or so we wish? Everything that is wrong with Voluntary Carbon Markets

Муаллиф: Kumar Sourabh.

Силсила: Issue Paper Series: Climate Governance.

Навъи манбаъ: Issue paper-и интиқодӣ дар меҳвари идоракунии иқлим, иқтисоди муҳити зист ва фалсафаи илм/иқтисод.

Равиши таҳқиқот: Муаллиф ошкоро мавқеи “devil's advocate”-ро мегирад; фарзияҳои илмӣ, иқтисодӣ ва адолатии VCM-ҳоро тавассути адабиёт, гузоришҳои институтсионалӣ ва ҳуҷҷатҳои сиёсӣ зери савол мегузорад.

Додаҳои аслии эмпирикӣ: Таҳқиқот маҷмӯи додаҳои лоиҳавӣ, озмоиши саҳроӣ ё таҳлили эконометрии худро тавлид намекунад. Таносубҳои миқдорӣ аз таҳқиқот ва гузоришҳои дигар оварда шудаанд.

Мафҳумҳои асосӣ: voluntary carbon markets, carbon credits, additionality, permanence, baseline, net zero, carbon removal, market integrity, information asymmetry, climate governance.

Эзоҳи санҷиши беруна: Натиҷаи Cames et al. (2016), ки дар он тақрибан %85 ҳолат additionality-и паст арзёбӣ шудааст, ва натиҷаи Trencher et al. (2024), ки %87 кредитҳои харидорони калон аз навъҳои лоиҳаҳои дорои хавфи баланд омадаанд, аз манбаъҳои мустақил тасдиқ мешаванд.

Огоҳӣ оид ба тамомияти истинод: Дар Шакли 2-и манбаъ ба таҳқиқоти Guizar-Coutiño et al. (2022) ибораи “%92 phantom Verra REDD+ credits” нисбат дода шудааст, аммо ин натиҷаи мустақими мақолаи баррасишудаи ҳамсолон нест. Илова бар ин, таҳқиқот дар рӯйхати адабиёт ҳамчун Science нишон дода шудааст, дар ҳоле ки нашри тасдиқшуда дар Conservation Biology мебошад. Ин рақам дар мақолаи Verianla ҳамчун натиҷаи илмии тасдиқшуда истифода нашудааст.

Ҳолати нашр: Ҳуҷҷати боршуда версияи 17-саҳифагии issue paper аст. Ҳамон унвон ва муаллиф дар SSRN низ рӯйхат шудаанд; азбаски дар натиҷаҳои ҷустуҷӯи оммавӣ чанд сабт бо шумораи гуногуни саҳифаҳо ва идентификаторҳо пайдо мешаванд, ягон идентификатори SSRN, ки дар PDF-и боршуда нишон дода нашудааст, дар ин ҷо ҳамчун идентификатори қатъии библиографӣ истифода намешавад.

Ҳудуди тафсир: Арзёбиҳои васеътари мақола дар бораи қонуният ва легитимияти илмӣ ва ахлоқии VCMҳо далелҳои худи муаллиф мебошанд. Баёни Verianla ин арзёбиҳои нормативиро аз натиҷаҳои эмпирикие, ки мустақиман тасдиқ мешаванд, ҷудо нигоҳ медорад.