Ин таҳқиқот ба саволе тамаркуз мекунад, ки барои муайян кардани вақти марг дар илмҳои судӣ аҳамияти калидӣ дорад: вақте боқимондаҳои инсон дар муҳити кушод, дар иқлими сард, намнок ва барфпӯш мемонанд, раванди таҷзия чӣ гуна пеш меравад ва низомҳои мавҷудаи баҳодиҳии таҷзия дар чунин шароит то чӣ андоза самараноканд?

Дар таҳқиқот барои моделсозии таҷзияи боқимондаҳои инсон аз ҷасадҳои хук, яъне моделҳои Sus scrofa, ки дар таҳқиқоти тафономияи судӣ васеъ истифода мешаванд, кор гирифта шудааст. Таҳқиқот дар иқлими намноки континенталӣ-и ҷануби Ontario, Канада анҷом дода шудааст. Мувофиқи таснифи Köppen-Geiger ин иқлим ҳамчун Dfb муайян мешавад. Иқлими Dfb бо зимистонҳои сард, давраҳои яхбандӣ-обшавӣ, қабати барф, намии баланд ва тағйироти мавсимии ҳарорат метавонад раванди таҷзияро нисбат ба иқлимҳои гарм хеле мураккабтар гардонад.

Натиҷаи асосии таҳқиқот ин аст, ки дар шароити зимистон таҷзия ба таври назаррас суст мешавад. Дар чор ҷасади хук, ки дар моҳҳои зимистон ҷойгир карда шуданд, марҳилаи тоза тӯлонӣ буд, таҷзияи фаъол дер оғоз ёфт ва дар моҳҳои баъдӣ мумиёшавии қисман мушоҳида гардид. Дар муқоиса, ду ҷасади истинодӣ, ки дар баҳор ҷойгир карда шуданд, бо суръати бештар ва аз рӯи хатти таҷзияи маъмултаре, ки дар адабиёт тавсиф мешавад, пеш рафтанд.

Таҳқиқот ҳамчунин се низоми гуногуни Total Body Scoring, яъне равиши баҳодиҳии умумии бадан-ро муқоиса кардааст: Megyesi TBS, Keough TBS ва Ribéreau-Gayon TBS. Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки ин низомҳо, махсусан дар иқлимҳои сард ва намнок, на ҳамеша марҳилаҳои аввали таҷзияро дуруст сабт мекунанд. Дар таҳқиқот моделҳои хаттӣ, моделҳои логарифмӣ, моделҳои таъсири омехта ва Generalized Additive Models, яъне моделҳои ҷамъшавандаи умумӣ истифода шуданд; махсусан гуфта мешавад, ки моделҳои GAM робитаи ғайрихаттии байни нишондиҳандаҳои таҷзия ва фосилаи вақти пас аз маргро беҳтар инъикос кардаанд.

Таҳқиқот на дар инсонҳо, балки дар моделҳои хук анҷом дода шудааст. Аз ин рӯ, натиҷаҳо набояд бевосита ба ҳар як ҳолати инсон татбиқ карда шаванд. Бо вуҷуди ин, натиҷаҳо ба таври қавӣ нишон медиҳанд, ки стандартҳое, ки аз иқлимҳои гарм ё мӯътадил барои муайян кардани вақти марг бароварда шудаанд, метавонанд дар иқлимҳои сард нокифоя бошанд ва зарурати таҳияи стандартҳои минтақавии тафономияи судиро таъкид мекунанд.

Дар илмҳои судӣ муайян кардани он ки ҷасад ё боқимондаҳо чӣ қадар вақт дар муҳит қарор доштанд, яке аз саволҳои муҳимтарини таҳқиқоти марг мебошад. Ин фосила одатан post-mortem interval ё кӯтоҳ PMI номида мешавад. Ба тоҷикӣ онро метавон фосилаи вақти пас аз марг гуфт. Арзёбии PMI барои танг кардани вақти эҳтимолии марг, баҳодиҳии сенарияи ҷойи ҳодиса, муқоиса бо парвандаҳои шахсони гумшуда, санҷиши гуфтаҳои гумонбарон ва муайян кардани самти тафтишот аҳамияти калидӣ дорад.

Аммо раванди таҷзия пас аз марг дар ҳама ҷо бо як суръат пеш намеравад. Ҳарорат, намӣ, қабати барф, шамол, нури офтоб, фаъолияти ҳашарот, дастрасии ҳайвонот, тарзи тамоси бадан бо замин, мавҷудияти либос ё рӯйпӯш, осеб, захми кушода, гирифтани намунаи бофта ва фарқиятҳои микроэкологӣ метавонанд суръат ва намуди таҷзияро тағйир диҳанд. Аз ин рӯ, усули PMI, ки дар як минтақа таҳия шудааст, метавонад дар минтақаи дигар бо ҳамон дақиқӣ кор накунад.

Мушкилоти асосии таҳқиқот маҳз аз ҳамин ҷо оғоз мешавад: Оё дар иқлимҳои сард ва намноки континенталӣ низомҳои мавҷудаи баҳодиҳии таҷзия барои дақиқ муайян кардани фосилаи вақти пас аз марг кофӣ ҳастанд? Муҳаққиқон таъкид мекунанд, ки маълумоти иқлими сард, махсусан барои минтақаҳои шимолӣ ва кӯҳистон, маҳдуд аст. Дар ҳоле ки ҳарорати паст, қабати барф ва давраҳои яхбандӣ-обшавӣ метавонанд таҷзияро суст, марҳилаҳоро тӯлонӣ ё онҳоро ба таври ғайричашмдошт тағйир диҳанд.

Таҷзия одатан бо марҳилаҳое монанди тозагӣ, варам, пӯсиши фаъол, пӯсиши пешрафта ва хушкшавӣ/скелетшавӣ тавсиф карда мешавад. Аммо таҳқиқот нуктаи муҳимро хотиррасон мекунад: таҷзия дар воқеият аз зинаҳои дорои сарҳадҳои қатъӣ иборат нест. Ин бештар як раванди ба ҳам пайваста, тадриҷӣ ва вобаста ба муҳит аст, ки метавонад тез ё суст шавад. Бо як ташбеҳи рӯзмарра, ҳамон тавр ки мева дар ҳарорати хонагӣ дар чанд рӯз вайрон мешавад, вале дар яхдон хеле дертар тағйир меёбад, таҷзияи бофтаҳои пас аз марг низ аз энергияи муҳит ва шароити микроэкологӣ вобаста аст. Аммо дар боқимондаҳои инсон ё ҳайвон раванд хеле мураккабтар аст, зеро ҳашарот, бактерияҳо, сохтори бофта, намӣ, барф ва яхбандӣ-обшавӣ ҳамзамон таъсир мекунанд.

Дар ин таҳқиқот ба ҷои боқимондаҳои инсон моделҳои хук истифода шуданд. Хукҳо муддати тӯлонӣ дар таҳқиқоти тафономияи судӣ ҳамчун аналоги таҷзияи инсон истифода мешаванд. Сабаб ин аст, ки анатомияи бадан, сохтори бофта, тақсимоти чарб ва хусусиятҳои таҷзияи хукҳо барои таҷрибаҳои назоратшаванда модели амалӣ ва муқоисашаванда медиҳанд. Аммо ин нукта бояд бо эҳтиёт хонда шавад: модели хук таҷзияи инсонро айнан такрор намекунад; он як равиши илмӣ барои стандартсозии шароити таҷриба ва санҷиши усулҳост.

Дар таҳқиқот ҳамагӣ шаш ҷасади хук истифода шудааст. Чортои онҳо моҳи октябри 2023 дар ҳудуди Trent University ҷойгир карда шуданд ва то моҳҳои баъди зимистон пайгирӣ гардиданд. Ин ҷасадҳо P24_1, P24_2, P24_3 ва P24_4 кодгузорӣ шуданд. Ду ҷасади иловагӣ барои муқоисаи шароити баҳор дар ҳудуди Ontario Tech University ҷойгир шуданд. Онҳо ҳамчун P22 ва P23 зикр шудаанд. Ҳамин тавр, муҳаққиқон тавонистанд хатҳои таҷзияи зимистон ва баҳорро муқоиса кунанд.

Ҷасадҳо дар муҳити кушод, ба пушт хобонда ва барои таҷзияи табиӣ гузошта шуданд. Яке аз ҷасадҳои гурӯҳи зимистон, P24_1, барои фаҳмидани таъсири қабати барф дар моҳҳои зимистон бо рӯйпӯши полиэтиленӣ пӯшонида шуда, ҳамчун назорати манфии қабати барф истифода шуд. Аз баъзе ҷасадҳо биопсияҳои бофтаи нарм гирифта шуданд; ин раванд намунагириро, ки барои таҳлилҳои молекулавии post-mortem лозим мешавад, тақлид мекард. Таҳқиқот на танҳо таъсири табиии муҳит, балки он ки оё равандҳои тадқиқотӣ ё намунагирии судӣ метавонанд таҷзияро тағйир диҳанд, арзёбӣ кардааст.

Яке аз мафҳумҳои муҳимтарини таҳқиқот Total Body Scoring, яъне TBS мебошад. TBS низомест, ки нишонаҳои визуалии таҷзияро ба хол табдил дода, кӯшиш мекунад дараҷаи таҷзияи баданро миқдорӣ кунад. Масалан, намуди тоза, тағйири ранг, варам, талафи бофта, хушкшавӣ ва скелетшавӣ ба холҳо табдил дода мешаванд. Ин холҳо метавонанд барои арзёбии PMI истифода шаванд. Аммо таҳқиқот нишон медиҳад, ки низомҳои TBS дар иқлимҳои сард на ҳамеша намунаи интизоршудаи таҷзияро дуруст сабт мекунанд.

Дар таҳқиқот се низоми TBS муқоиса шудааст. Якум Megyesi TBS мебошад. Ин низом барои боқимондаҳои инсон таҳия шуда, баданро ба се минтақаи сар-гардан, тана ва дасту пой ҷудо карда, хол медиҳад. Дуюм Keough TBS аст; ин низом равиши Megyesi-ро ба моделҳои хук мутобиқ кардааст. Сеюм Ribéreau-Gayon TBS мебошад; ин низом ба ҷои ҷудо кардани бадан ба минтақаҳо онро ҳамчун як воҳиди умумӣ арзёбӣ мекунад ва дар иқлими намноки континенталии Dfb таҳия шудааст.

Дар баробари TBS як нишондиҳандаи муҳими дигар, яъне Accumulated Degree Days ё ADD низ истифода шудааст. Ба тоҷикӣ онро метавон рӯзҳои дараҷаи ҷамъшуда номид. ADD ҷамъшавии таъсири ҳароратро дар давраи пас аз марг ифода мекунад. Таҷзия на танҳо ба шумораи рӯзҳои тақвимӣ, балки ба гармие, ки ҷисм дар ин муддат гирифтааст, вобаста аст. Масалан, боқимондае, ки 10 рӯз дар муҳити гарм мондааст, метавонад нисбат ба боқимондае, ки 10 рӯз дар наздикии нуқтаи яхбандӣ мондааст, ба сатҳи тамоман дигаре аз таҷзия расад.

Дар таҳқиқот ADD бо ду равиши гуногун ҳисоб карда шудааст. Равиши аввал ба ҷамъ кардани ҳароратҳои миёнаи рӯзона дар рӯзҳое асос меёбад, ки онҳо аз ҳадди 0°C мегузаранд. Ин мантиқро бо муносибати асосии зерин метавон фаҳмид:

\[ ADD_{temp} = \sum \text{ortalama günlük sıcaklık değerleri} \quad (\text{0°C eşiğini geçen günler için}) \]

Дар ин ифода ADD_temp рӯзҳои дараҷаи ҷамъшударо, ки аз маълумоти ҳарорат ҳисоб шудаанд, нишон медиҳад. Ҳар қадар ҳарорати миёнаи рӯзона баландтар ва муддат тӯлонитар бошад, ҷамъшавии умумии гармӣ ҳамон қадар зиёд мешавад. Ин нишон медиҳад, ки раванди таҷзияро на танҳо бо саволи “чанд рӯз гузашт?”, балки бо саволи “дар ин рӯзҳо чӣ қадар гармӣ ҷамъ шуд?” низ бояд фаҳмид.

Равиши дуюм формулаест, ки барои ҳисоб кардани ADD аз арзишҳои Megyesi ва Keough TBS истифода шудааст. Формула дар таҳқиқот чунин дода шудааст:

\[ ADD = 10^{(0.002 \times TBS \times TBS + 1.81)} \pm 388.16 \]

Дар ин формула ADD рӯзҳои дараҷаи ҷамъшудаи аз TBS тахминшударо; TBS холҳои умумии баданро; 0.002 ва 1.81 коэффисиентҳои формуларо; ±388.16 бошад номуайянии тахминро ифода мекунад. Маънои формула ин аст: бо зиёд шудани холҳои визуалии таҷзия, миқдори гармии ҷамъшудае, ки боқимондаҳо дучор шудаанд, низ бештар қабул карда мешавад. Аммо то чӣ андоза ин формула дар марҳилаҳои аввали таҷзия дар иқлими сард боэътимод аст, яке аз саволҳои бевоситаи таҳқиқот мебошад.

Натиҷаҳои зимистонаи таҳқиқот хеле ҷолибанд. Дар ҷасадҳои зимистона таҷзия ба таври назаррас тӯл кашид. Марҳилаи тоза дароз шуд, пӯсиши фаъол дер оғоз ёфт ва дар раванди баъдӣ мумиёшавии қисман дида шуд. Одатан мумиёшавӣ ҳамчун шакли нигоҳдории бофта дар муҳити хушк, гарм ё камнам тасаввур мешавад. Аммо дар ин таҳқиқот дар қисматҳои сар ва дасту пойи ҷасадҳои зимистона, сарфи назар аз намии баланд, хушкшавии чарммонанди сатҳи пӯст, яъне мумиёшавии қисман, мушоҳида шуд.

Ин натиҷа бисёр муҳим аст, зеро нишон медиҳад, ки мумиёшавии табииро наметавон танҳо бо намии паст шарҳ дод. Дар таҳқиқот гуфта мешавад, ки намӣ дар зимистон байни %49 ва %97 тағйир ёфтааст. Бо вуҷуди ин, мумиёшавии қисман ба вуҷуд омад. Муҳаққиқон инро чунин шарҳ медиҳанд, ки ҳарорати паст ва давраҳои яхбандӣ-обшавӣ метавонанд хушкшавии маҳаллии бофтаро тақвият диҳанд. Яъне сардӣ на танҳо таҷзияро суст кардааст, балки дар баъзе минтақаҳои бофта таъсири монанд ба нигоҳдорӣ низ эҷод карда метавонад.

Тасвири якуми таҳқиқот мумиёшавӣ ва фаъолияти боқимондаи ҳашаротро дар ҷасадҳои зимистона нишон медиҳад. Гуфта мешавад, ки P24_1 дар рӯзи 194., P24_2 ва P24_3 дар рӯзи 203. мумиё шудаанд; дар P24_4 бошад дар рӯзи 203. ҳанӯз фаъолияти боқимондаи ҳашарот дида мешуд. Ин тасвир ба таври равшан нишон медиҳад, ки таҷзия дар иқлими сард яксон пеш намеравад ва ҳатто дар як мавсим байни ҷасадҳо фарқиятҳои микроэкологӣ метавонанд вуҷуд дошта бошанд.

Тасвири дуюм сатҳҳои ҳарорат ва намии нисбиро дар тӯли таҳқиқот ва фарқиятҳои миёнаи ҳарорат/намӣ байни баҳор ва зимистон нишон медиҳад. Дар график дида мешавад, ки ҳароратҳо дар баҳор ба таври назаррас баландтар, дар зимистон бошад пасттар ва намӣ ба ҳисоби миёна баландтар буд. Барои фарқи ҳарорати баҳор ва зимистон дар таҳқиқот t = 17.094 ва p < 2.2e-16; барои фарқи намӣ t = -4.4744 ва p = 9.40e-06 дода шудааст. Ин арзишҳо нишон медиҳанд, ки фарқиятҳои муҳитӣ байни мавсимҳо аз ҷиҳати оморӣ хеле қавӣ мебошанд.

Тасвири сеюм тағйири се низоми TBS-ро дар ҳар як ҷасади хук дар тӯли PMI муқоиса мекунад. Дар ҷасадҳои баҳорӣ холҳои TBS тезтар боло рафта, марҳилаҳои таҷзия дар муддати кӯтоҳтар пеш рафтаанд. Дар ҷасадҳои зимистона бошад холҳои TBS сусттар афзуда, марҳилаи тоза тӯлонӣ, пӯсиши фаъол дер ва таҷзияи пешрафта дертар пайдо шудааст. Ин тасвир бештар аз танҳо “таҷзия дар сардӣ суст мешавад” нишон медиҳад: ҳадҳои марҳилаҳои низомҳои холгузорӣ низ дар ин шароит метавонанд рафтори интизоршударо нишон надиҳанд.

Яке аз натиҷаҳои муҳими таҳқиқот ин аст, ки тавсифҳои марҳилаҳои аввали низомҳои Megyesi ва Keough TBS бо хусусиятҳои воқеии таҷзияи мушоҳидашуда пурра мувофиқат накардаанд. Муҳаққиқон фарқ байни хусусиятҳои дар ин низомҳо номбаршуда ва он чизеро, ки дар ҷасадҳои таҳқиқот дида шуд, зикр мекунанд. Аз ин сабаб, дар сохтори холгузорӣ мутобиқсозие истифода шудааст, ки барои гирифтани хол дида шудани танҳо яке аз хусусиятҳои номбаршуда кофӣ ҳисобида шуд, на ҳамаи онҳо. Ин ҷузъ муҳим аст, зеро нишон медиҳад, ки истифодаи бевоситаи низомҳои мавҷуда дар иқлимҳои сард ва намнок метавонад гумроҳкунанда бошад.

Тасвири чорум нишон медиҳад, ки ADD-и аз ҳарорат ҳисобшуда дар тӯли PMI чӣ гуна зиёд мешавад. Дар ҷасадҳои баҳорӣ ADD ҷамъшавии босуръати аввали гармиро нишон дод. Дар ҷасадҳои зимистона бошад ADD сусттар ва дар муддати дарозтар зиёд шуд. Ин ба таври равшан нишон медиҳад, ки мавсим энергияи гармии барои таҷзия дастрасро чӣ гуна тағйир медиҳад. Ҳатто агар як миқдор рӯзи тақвимӣ гузашта бошад, ҷамъшавии ҳарорате, ки бофтаҳо дар баҳор ва зимистон мегиранд, фарқ мекунад.

Дар таҳқиқот ҷадвали коррелятсияи Pearson низ дода шудааст. Байни Keough TBS ва Megyesi TBS коррелятсияи хеле баланд, 0.99, вуҷуд дорад. Ин нишон медиҳад, ки ҳар ду низом умуман холҳои таҷзияи хеле монанд медиҳанд. Коррелятсияҳои Ribéreau-Gayon TBS бо Keough ва Megyesi низ баланд буда, мутаносибан 0.85 ва 0.84 мебошанд. Аммо робита байни ADD-и бар асоси TBS ва ADD-и бар асоси ҳарорат тағйирёбандатар ва дар баъзе ҳолатҳо заифтар аст. Ин метавонад нишон диҳад, ки тахминҳои ҷамъшавии гармӣ, ки аз холҳои визуалӣ бароварда мешаванд, дар иқлимҳои сард устувор набошанд.

Барои арзёбии PMI дар таҳқиқот моделҳои гуногун истифода шудаанд: моделҳои хаттӣ, моделҳои логарифмӣ, моделҳои ҷамъшавандаи умумӣ ва моделҳои таъсири омехта. Махсусан Generalized Additive Models, яъне GAM, арзишҳои баланди R² дода, робитаи ғайрихаттии байни таҷзия ва PMI-ро беҳтар гирифтаанд. Ин натиҷа мантиқӣ аст, зеро таҷзия аксар вақт мисли хатти рост пеш намеравад. Он метавонад дар сардӣ муддати дароз қариб бозистад, баъд бо баланд шудани ҳарорат тез шавад ё вобаста ба қабати барф тағйир ёбад.

Сохтори умумии модели таъсири омехта дар таҳқиқот чунин дода шудааст:

\[ TBS\ metric \sim PMI + Location + Season + (1|Pig) \]

Дар ин модел TBS metric нишондиҳандаи холгузории таҷзия; PMI вақти гузашта пас аз марг; Location ҷойи таҳқиқот; Season таъсири мавсим; (1|Pig) бошад таъсири тасодуфиро ифода мекунад, ки сатҳи ибтидоӣ ё тағйирёбии инфиродии ҳар хукро нишон медиҳад. Ҳадафи модел ин аст, ки ҳамаи ҷасадҳо яксон ҳисоб карда нашаванд ва робитаи байни нишондиҳандаҳои таҷзия ва PMI бо дарназардошти фарқиятҳои инфиродӣ арзёбӣ гардад.

Натиҷаҳои модели таъсири омехта нишон доданд, ки байни PMI ва ҳамаи нишондиҳандаҳои таҷзия робитаи мусбати аҳамиятнок вуҷуд дорад. Низомҳои Keough ва Megyesi бо PMI афзоиши хеле устувор нишон доданд; барои ҳар ду нишебӣ β = 0.09 ва p < 0.001 дода шудааст. Низоми Ribéreau-Gayon низ робитаи аҳамиятнок дошт, аммо афзоиш сусттар буд: β = 0.04 ва p < 0.001. Робитаи ADD бо PMI ҳам аҳамиятнок буд, вале байни ҷасадҳои алоҳида тағйирёбии бештар дошт.

Маънои амалии ин натиҷаҳо чунин аст: холҳои таҷзия умуман бо PMI зиёд мешаванд, яъне ҳар қадар вақт гузарад, хол баландтар мешавад. Аммо суръат ва шакли ин афзоиш аз мавсим, ҷой, қабати барф, намунагирӣ ва хусусиятҳои инфиродии ҷасад вобаста аст. Аз ин рӯ, дар парвандаи судӣ танҳо бо нигоҳ ба ҷадвали умумии TBS PMI-и дақиқ додан хатарнок буда метавонад. Дар иқлимҳои сард маълумоти маҳаллӣ махсусан муҳим аст.

Таъсири қабати барф дар таҳқиқот махсусан ҷолиб аст. P24_1 аз қабати барф муҳофизат шуда, мунтазам аз он намуна гирифта шуд. P24_2 ва P24_3 бо барф тамос доштанд ва шароити намунагирии онҳо фарқ мекард. P24_4 бошад зери барф монда, намунагирӣ нашуд. Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки P24_1, P24_2 ва P24_3 бо суръати монанд таҷзия шуданд, дар ҳоле ки P24_4 сусттар таҷзия гардид. Муҳаққиқон пешниҳод мекунанд, ки ҳам қабати барф ва ҳам намунагирии инвазивии бофта метавонанд хатти таҷзияро тағйир диҳанд.

Ин натиҷа барои амалияи судӣ муҳим аст. Дар ҳолатҳои воқеӣ ҷасад метавонад зери барф бошад, қисман кушода бошад, аз ҷониби ҳайвонот осеб бинад, травма ё захми кушода дошта бошад, ё дар ҷараёни таҳқиқи ҷойи ҳодиса аз он намунаи бофта гирифта шавад. Чунин фарқиятҳои ба назар хурд метавонанд дар иқлими сард суръати таҷзияро тағйир диҳанд. Аз ин рӯ, ҳангоми арзёбии PMI на танҳо ҳавои умумӣ, балки микроэкологияи боқимондаҳо низ бояд ба назар гирифта шавад.

Аҳамияти таърихии таҳқиқот ба он бармегардад, ки дар адабиёти тафономияи судӣ маълумоти иқлими сард нисбат ба иқлимҳои гарм ва мӯътадил камтар аст. Қисми зиёди низомҳои TBS ва ADD дар иқлимҳои дигар таҳия ё санҷида шудаанд. Ин таҳқиқот бо нишон додани фарқиятҳои таҷзияи зимистона дар иқлими Dfb-и Канада холигии минтақавии маълумотро коҳиш медиҳад.

Аз нигоҳи имрӯз, таҳқиқот нишон медиҳад, ки кишварҳои шимолӣ, минтақаҳои кӯҳӣ, иқлимҳои континенталӣ ва минтақаҳои дорои зимистонҳои тӯлонӣ барои таҳқиқоти марг ба стандартҳои эҳтиёткортар ниёз доранд. Дар иқлими сард, “кам таҷзияшуда” будани ҷасад ҳамеша маънои онро надорад, ки марг ба наздикӣ рух додааст. Ҳарорати паст ва қабати барф метавонанд таҷзияро рӯзҳо, ҳафтаҳо ва ҳатто моҳҳо ба таври назаррас суст кунанд.

Аз нигоҳи оянда, таҳқиқот зарурати таҳияи моделҳои минтақавии PMI-ро таъкид мекунад. Он намегӯяд, ки низомҳои мавҷудаи TBS бояд комилан партофта шаванд; балки нишон медиҳад, ки онҳо бояд барои иқлимҳои сард тасдиқ, мутобиқ ё бо стандартҳои нав дастгирӣ карда шаванд. Азбаски марҳилаҳои аввали таҷзия барои илмҳои судӣ бисёр муҳиманд, номувофиқатии ҳадҳо то 5 хол дар ин марҳилаҳо аҳамият дорад.

Яке аз ҷиҳатҳои қавии таҳқиқот пайгирии дарозмуддат дар шароити воқеии берунӣ аст. Ҷасадҳои зимистона аз октябр то июн, ҷасадҳои баҳорӣ бошад дар давраҳои дахлдор мушоҳида шуданд. Суратгирӣ, холгузории TBS, ҳисобҳои ADD, маълумоти метеорологӣ ва моделсозии оморӣ якҷоя истифода шуданд. Ҳамчунин таҳқиқот кӯшиш кард на танҳо таъсири мавсим, балки тағйирёбандаҳои расмӣ, аз ҷумла қабати барф ва намунагирии инвазивиро низ ба назар гирад.

Маҳдудиятҳо низ бояд бо эҳтиёт арзёбӣ шаванд. Таҳқиқот на дар боқимондаҳои инсон, балки дар моделҳои хук анҷом дода шудааст. Шумораи намуна танҳо шаш ҷасад аст. Ҷасадҳои зимистона ва баҳорӣ дар ҷойҳои гуногун буданд; аз ин рӯ, таъсири ҷой ва мавсимро комилан аз ҳам ҷудо кардан душвор аст. Баъзе маълумоти иловагӣ ба файлҳои такмилдиҳанда гузошта шудаанд. Ғайр аз ин, дар ҳолатҳои воқеии судӣ либос, дафн, таъсири об, дастрасии ҳайвонот, травма, массаи бадан, анатомияи инсон ва шароити ҷойи ҳодиса метавонанд мураккабтар бошанд.

Он чизе, ки таҳқиқот мегӯяд, чунин аст: дар иқлимҳои сард, барфӣ ва намноки Dfb таҷзия нисбат ба иқлимҳои гарм сусттар, тағйирёбандатар ва аз баъзе ҷиҳатҳо фарқкунанда буда метавонад. Низомҳои мавҷудаи TBS, гарчанде бо PMI робита доранд, метавонанд махсусан дар марҳилаҳои аввал маҳдудиятҳои хоси иқлими сард нишон диҳанд. Он чизе, ки таҳқиқот намегӯяд: ин модел барои ҳар як парвандаи инсон PMI-и бевосита ва қатъӣ медиҳад. Таҳқиқот кафолати дақиқи амалияи судӣ нест, балки саҳми таҷрибавӣ ва моделсозист, ки зарурати мутобиқсозии усулҳоро дар иқлимҳои сард нишон медиҳад.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Таҳқиқот як омӯзиши таҷрибавии тафономияи судӣ мебошад, ки дар иқлими намноки континенталии Dfb дар ҷануби Ontario, Канада анҷом шудааст. Ба ҷои боқимондаҳои инсон ҷасадҳои хук истифода шуданд. Ҳадаф арзёбии раванди таҷзия дар шароити зимистон, иҷрои низомҳои мавҷудаи TBS ва мувофиқати моделҳои гуногун барои арзёбии PMI буд.

Модели таҳқиқот ва намуна:

Тартиби майдон ва намунагирӣ:

• Ҷасадҳои зимистона дар ҳудуди Trent University бо фосилаи тақрибан 12 метр ҷойгир карда шуданд.
• Ҷасадҳо ба пушт гузошта шуда, ба таҷзияи табиӣ вогузор шуданд.
• P24_1 дар зимистон бо рӯйпӯши полиэтиленӣ пӯшида шуда, ҳамчун назорати манфии қабати барф истифода шуд.
• Аз баъзе ҷасадҳои зимистона, аз ҷумла P24_2 ва P24_3, биопсияҳои бофтаи нарм гирифта шуданд.
• Ҷасадҳои баҳорӣ дар ҳудуди Ontario Tech University пайгирӣ шуданд.
• Дар маҷмӯъ 141 намунаи биопсияи бофтаи нарм гирифта шуд.

Пайгирии визуалӣ:

• Ҷасадҳои зимистона тақрибан ҳар 7 рӯз мушоҳида шуданд.
• Ҷасадҳои баҳорӣ дар аввал ҳар рӯз ва бо пешрафти таҷзия камтар пайгирӣ шуданд.
• Барои ҳар ҷасад намуди дохили қафас, тамоми боқимондаҳо, сар, тана/шикам, дасту пойҳои болоӣ, дасту пойҳои поёнӣ ва ҷузъиёти муҳими наздик суратгирӣ шуданд.
• Суратҳо барои холгузории TBS истифода гардиданд.

Низомҳои TBS-и истифодашуда:

Формулаи ADD дар таҳқиқот:

\[ ADD = 10^{(0.002 \times TBS \times TBS + 1.81)} \pm 388.16 \]

Ин формула барои тахмини ADD аз арзишҳои Megyesi ва Keough TBS истифода шудааст. Дар ин ҷо TBS холҳои визуалии таҷзия, ADD бошад рӯзҳои дараҷаи ҷамъшударо ифода мекунад. Формула қабул мекунад, ки бо афзоиши холҳои таҷзия ҷамъшавии гармӣ низ меафзояд. Аммо таҳқиқот нишон медиҳад, ки ин робита махсусан дар марҳилаҳои аввал дар иқлими сард метавонад ноустувор бошад.

Формулаи модели таъсири омехта:

\[ TBS\ metric \sim PMI + Location + Season + (1|Pig) \]

Дар ин модел PMI таъсири вақт, Location таъсири ҷой, Season таъсири мавсим ва (1|Pig) фарқияти инфиродии ҳар ҷасадро ба назар мегирад. Модел ба ҷои он ки ҳамаи ҷасадҳоро дорои хатти яксони таҷзия ҳисоб кунад, тағйирёбии инфиродиро аз ҷиҳати оморӣ назорат мекунад.

Натиҷаҳои асосӣ:

Натиҷаҳои модели таъсири омехта:

Шарҳи моделсозӣ:

• Моделҳои хаттӣ раванди таҷзияро танҳо ба таври маҳдуд гирифта метавонанд.
• Моделҳои логарифмӣ ва GAM умуман қудрати шарҳдиҳии баландтар нишон доданд.
• Моделҳои GAM табиати ғайрихаттии таҷзияро беҳтар ифода карданд.
• ADD ҷамъшавии ҳарорати муҳитро нишон медиҳад, аммо бештар аз фарқиятҳои инфиродии ҷасадҳо таъсир гирифт.
• Низомҳои TBS бо PMI робитаи қавӣ нишон доданд, аммо дар марҳилаҳои аввал ва шароити иқлими сард маҳдудият доранд.

Натиҷаҳои асосии таҳқиқот:

• Сардӣ, қабати барф ва намунагирии инвазивии бофта метавонанд раванди таҷзияро тағйир диҳанд.
• Дар зимистон таҷзия тӯл мекашад, марҳилаи тоза васеъ ва пӯсиши фаъол дер мешавад.
• Ҳатто дар намии баланд ҳарорати паст ва давраҳои яхбандӣ-обшавӣ метавонанд мумиёшавии қисман ба вуҷуд оранд.
• Низомҳои Megyesi ва Keough бо PMI робитаи қавӣ доранд, аммо дар марҳилаҳои аввал барои иқлими сард пурра боэътимод набошанд.
• Низоми Ribéreau-Gayon бештар умумӣ ва тавсифӣ аст, аммо ба моделсозии ADD мустақиман мувофиқ нест.
• Моделҳои GAM робитаи ғайрихаттии байни PMI ва нишондиҳандаҳои таҷзияро беҳтар гирифтанд.
• Барои арзёбии PMI дар иқлимҳои сард усулҳои мавҷуда бояд минтақавӣ санҷида ё стандартҳои нав таҳия шаванд.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Ин мақола бар асоси таҳқиқоти Irina Badell, Lesley Hewett, Theresa Stotesbury, Shari L. Forbes ва Aaron B. A. Shafer бо унвони “Winter decomposition metrics of human remain models (Sus scrofa) in southern Ontario, Canada” таҳия шудааст.

Таҳқиқот як мақолаи илмӣ дар соҳаи тафономияи судӣ ва арзёбии PMI мебошад, ки мушоҳидаи таҷрибавӣ, холгузории таҷзия аз рӯи суратҳо, таҳлили маълумоти метеорологӣ ва моделсозии омориро дар бар мегирад. Азбаски дар PDF DOI, маълумоти қабул ба маҷалла ё ҳолати равшани peer review нишон дода нашудааст, он бояд ҳамчун мақолаи илмие, ки ҳолати peer review-и он аз матн тасдиқ намешавад арзёбӣ гардад.

Ҳангоми омода кардани ин матн усули таҳқиқот, истифодаи модели хук, муқоисаи зимистон ва баҳор, низомҳои TBS, ҳисобҳои ADD, формулаҳо, моделҳои оморӣ, тасвирҳо, ҷадвалҳо, натиҷаҳои ададӣ, ҷиҳатҳои қавӣ ва маҳдудиятҳо ҳифз шудаанд. Иддаоҳое, ки дар PDF нестанд, аз ҷумла татбиқи мустақим ба ҳолатҳои инсон, кафолати қатъии судӣ ё иддаоҳои берун аз тавсияи стандартҳои минтақавӣ, илова нашудаанд.

Таҳқиқот на дар боқимондаҳои инсон, балки дар Sus scrofa, яъне ҷасадҳои хук анҷом шудааст. Аз ин рӯ, натиҷаҳо набояд бевосита ва як ба як ба парвандаҳои инсон татбиқ шаванд. Моделҳои хук барои фаҳмидани таҷзияи инсон аналоги маъмул ва арзишманданд, аммо дар ҳолатҳои воқеии судӣ анатомияи инсон, либос, травма, дафн, дастрасии ҳайвонот, микроэкология ва шароити ҷойи ҳодиса метавонанд мураккабтар бошанд.

Арзиши асосии таҳқиқот дар он аст, ки таҷзияи зимистона дар иқлими сард ва намноки Dfb метавонад тӯлонӣ, тағйирёбанда ва барои низомҳои мавҷудаи TBS мушкилсоз бошад. Натиҷаҳо дастгирӣ мекунанд, ки ҳангоми арзёбии вақти марг дар иқлимҳои шимолӣ моделҳои аз иқлими гарм гирифташуда бояд бо эҳтиёт истифода шаванд ва санҷишҳои минтақавӣ таҳия гарданд.