Бул изилдөө соттук илимдерде өлүм убактысын баалоо үчүн өтө маанилүү болгон суроого көңүл бурат: Адам калдыктары суук, нымдуу жана кар баскан климатта ачык жерде калганда чирүү процесси кандай жүрөт жана азыркы чирүүнү упайлоо системалары мындай шарттарда канчалык натыйжалуу иштейт?

Изилдөөдө адам калдыктарынын чиришин моделдөө үчүн кеңири колдонулган чочко өлүктөрү, башкача айтканда Sus scrofa моделдери колдонулган. Изилдөө Канаданын түштүк Ontario аймагындагы нымдуу континенттик климатта жүргүзүлгөн. Бул климат Köppen-Geiger классификациясы боюнча Dfb деп аныкталат. Dfb климаты; суук кыштар, тоңуу-эрүү циклдери, кар катмары, жогорку нымдуулук жана мезгилдик температура өзгөрүүлөрү менен чирүү процессин жылуу климаттарга салыштырганда кыйла татаалдаштырышы мүмкүн.

Изилдөөнүн негизги жыйынтыгы — кышкы шартта чирүү кыйла жайлайт. Кыш айларында жайгаштырылган төрт чочко өлүгүндө жаңы абал узакка созулган, активдүү чирүү кечиккен жана кийинки айларда жарым-жартылай мумиялануу байкалган. Ал эми жазында жайгаштырылган эки салыштырма өлүк тезирээк жана адабиятта типтүү деп эсептелген чирүү траекториясы менен жүргөн.

Изилдөө ошондой эле үч башка Total Body Scoring системасын, башкача айтканда Жалпы Дене Упайлоо ыкмасын салыштырган: Megyesi TBS, Keough TBS жана Ribéreau-Gayon TBS. Натыйжалар бул системалар өзгөчө суук жана нымдуу климаттарда чирүүнүн эрте баскычтарын дайыма так чагылдыра бербеши мүмкүн экенин көрсөткөн. Изилдөөдө сызыктуу моделдер, логарифмдик моделдер, аралаш эффекттүү моделдер жана Generalized Additive Models, башкача айтканда жалпыланган аддитивдик моделдер колдонулган; айрыкча GAM моделдери чирүү көрсөткүчтөрү менен өлгөндөн кийинки убакыт аралыгынын ортосундагы сызыктуу эмес байланышты жакшыраак кармай турганы белгиленген.

Изилдөө адамда эмес, чочко моделдеринде жүргүзүлгөн. Ошондуктан натыйжалар ар бир адамдык ишке түздөн-түз колдонулбашы керек. Бирок табылгалар суук климатта өлүм убактысын баалоо үчүн жылуу же мелүүн климаттардан алынган стандарттар жетишсиз болушу мүмкүн экенин жана аймакка ылайык соттук тафономия стандарттарын иштеп чыгуу керектигин күчтүү көрсөтөт.

Соттук илимдерде сөөк же калдыктар канча убакыттан бери жатканын аныктоо өлүмдү иликтөөдөгү эң маанилүү суроолордун бири. Бул мөөнөт адатта post-mortem interval же кыскача PMI деп аталат. Кыргыз тилинде муну өлгөндөн кийинки убакыт аралыгы деп түшүндүрүүгө болот. PMI баалоосу өлүм убактысын тактоо, окуя болгон жердин сценарийин баалоо, дайынсыз жоголгон адамдардын иштерине салыштыруу, шектүүлөрдүн көрсөтмөлөрүн текшерүү жана иликтөөнүн багытын аныктоо үчүн өтө маанилүү.

Бирок өлгөндөн кийин денеде жүргөн чирүү процесси бардык жерде бирдей ылдамдыкта өтпөйт. Температура, нымдуулук, кар катмары, шамал, күн тийиши, курт-кумурскалардын активдүүлүгү, жаныбарлардын жетүүсү, дененин жерге тийүү формасы, кийим же жабуу болушу, жаракат, ачык жара, ткандан үлгү алуу жана микроайлана-чөйрөдөгү айырмачылыктар чирүүнүн ылдамдыгын жана көрүнүшүн өзгөртөт. Ошондуктан бир аймакта түзүлгөн PMI баалоо ыкмасы башка аймакта ошол эле тактык менен иштебеши мүмкүн.

Изилдөөнүн негизги көйгөйү дал ушул жерден башталат: Суук жана нымдуу континенттик климатта азыркы чирүүнү упайлоо системалары өлгөндөн кийинки убакыт аралыгын так баалоого жетиштүүбү? Изилдөөчүлөр өзгөчө түндүк жана тоолуу аймактарда суук климат боюнча маалымат чектелүү экенин белгилешет. Ал эми төмөн температура, кар катмары жана тоңуу-эрүү циклдери чирүүнү жайлатып, баскычтарды узартып же күтүлбөгөн түрдө өзгөртүшү мүмкүн.

Чирүү адатта жаңы абал, көөп кетүү, активдүү чирүү, өнүккөн чирүү жана кургаш/скелеттенүү сыяктуу баскычтар менен сүрөттөлөт. Бирок изилдөө маанилүү нерсени эске салат: Чирүү чындыгында так чек менен бөлүнгөн баскычтардан турбайт. Ал бири-бирине өтүп кеткен, жай өнүккөн жана айлана-чөйрө шарттарына жараша ылдамдап же жайлай турган процесс. Күндөлүк мисал менен айтканда, жемиш бөлмө температурасында бир нече күндө бузулуп, муздаткычта кыйла узак убакытта өзгөргөндөй, өлгөндөн кийинки ткандардын чириши да айлана-чөйрөдөгү энергияга жана микроайлана шарттарына байланыштуу. Бирок адам же жаныбар калдыктарында процесс алда канча татаал; анткени курт-кумурскалар, бактериялар, ткандын түзүлүшү, нымдуулук, кар жана тоңуу-эрүү сыяктуу көптөгөн факторлор бирге иштейт.

Бул изилдөөдө адам калдыктарынын ордуна чочко моделдери колдонулган. Чочко соттук тафономия изилдөөлөрүндө адамдын чиришине аналог катары көптөн бери колдонулуп келет. Себеби чочконун дене анатомиясы, ткандын түзүлүшү, майдын бөлүштүрүлүшү жана чирүү өзгөчөлүктөрү көзөмөлдөнгөн эксперименттерде практикалык жана салыштырууга ылайыктуу модель берет. Бирок бул жагдайды этият түшүнүү керек: Чочко модели адамдын чиришин толук бирдей чагылдырбайт; ал изилдөө шарттарын стандартташтыруу жана ыкмаларды текшерүү үчүн колдонулган илимий ыкма.

Изилдөөдө жалпы алты чочко өлүгү колдонулган. Алардын төртөө Октябрь 2023-жылы Trent University аймагына жайгаштырылып, кыштан кийинки айларга чейин көзөмөлдөнгөн. Бул өлүктөр P24_1, P24_2, P24_3 жана P24_4 деп коддолгон. Дагы эки өлүк жазгы шарттарды салыштыруу үчүн Ontario Tech University аймагына жайгаштырылган. Алар P22 жана P23 деп көрсөтүлгөн. Ошентип изилдөөчүлөр кышкы жана жазгы чирүү траекторияларын салыштыра алышкан.

Өлүктөр ачык жерде, чалкасынан жаткырылып, табигый чирүүгө калтырылган. Кышкы топтогу P24_1 өлүгү кар катмарынын таасирин түшүнүү үчүн кыш айларында полиэтилен жабуу менен жабылып, кар катмарына карата терс көзөмөл катары колдонулган. Айрым өлүктөрдөн жумшак ткандын биопсиялары алынган; бул иш айрыкча post-mortem молекулалык анализ үчүн талап кылынган үлгү алууну моделдейт. Изилдөө табигый экологиялык таасирлерди гана эмес, изилдөө же соттук үлгү алуу процесси чирүүнү өзгөртүшү мүмкүнбү деген суроону да баалайт.

Изилдөөнүн эң маанилүү түшүнүктөрүнүн бири Total Body Scoring, башкача айтканда TBS. TBS чирүүнүн визуалдык белгилерине упай берип, дене канчалык чиригенин сандык түрдө көрсөтүүгө аракет кылган система. Мисалы, жаңы көрүнүш, түс өзгөрүү, көөп кетүү, ткандын жоголушу, кургаш, скелеттенүү сыяктуу байкоолорго упай берилет. Бул упайлар PMI баалоо үчүн колдонулушу мүмкүн. Бирок изилдөө TBS системалары суук климатта күтүлгөн чирүү үлгүсүн дайыма эле туура кармабай турганын көрсөтөт.

Изилдөөдө үч TBS системасы салыштырылган. Биринчиси Megyesi TBS системасы. Бул система адам калдыктары үчүн иштелип чыгып, денени баш-моюн, тулку жана бут-кол деп үч бөлүккө бөлүп упайлайт. Экинчиси Keough TBS системасы; бул система Megyesi ыкмасын чочко моделдерине ылайыкташтырган. Үчүнчүсү Ribéreau-Gayon TBS системасы; бул система денени бөлүктөргө бөлбөстөн толугу менен баалап, нымдуу континенттик Dfb климатында иштелип чыккан.

Изилдөөдө TBS менен бирге дагы бир маанилүү көрсөткүч — Accumulated Degree Days, башкача айтканда ADD колдонулган. Кыргызча муну топтолгон градус-күндөр деп түшүндүрүүгө болот. ADD өлгөндөн кийинки убакыт ичинде температуранын таасири кантип топтолгонун көрсөтөт. Чирүү календардык күндөргө гана эмес, дене алган жылуулукка да байланыштуу. Мисалы, 10 күн жылуу жерде жаткан калдык менен 10 күн тоңуу чекитине жакын суукта жаткан калдык бирдей чирүү деңгээлине жетпеши мүмкүн.

Изилдөөдө ADD эки башка ыкма менен эсептелген. Биринчи ыкма күнүмдүк орточо температура 0°C чегинен жогору болгон күндөрдө температура маанилерин топтоого негизделет. Бул логиканы төмөнкү негизги байланыш аркылуу түшүнүүгө болот:

\[ ADD_{temp} = \sum \text{ortalama günlük sıcaklık değerleri} \quad (\text{0°C eşiğini geçen günler için}) \]

Бул жерде ADD_temp температура маалыматтарынан эсептелген топтолгон градус-күндөрдү билдирет. Күндүк орточо температура канчалык жогору жана убакыт канчалык узак болсо, жалпы жылуулук топтолушу ошончолук көбөйөт. Бул чирүүнү “канча күн өттү?” деген суроо менен эле эмес, “ошол күндөрдө канча жылуулук топтолду?” деген суроо менен да түшүнүү керек экенин көрсөтөт.

Экинчи ыкма Megyesi жана Keough TBS маанилеринен ADD эсептөө үчүн колдонулган формула. Изилдөөдө берилген формула төмөнкүдөй:

\[ ADD = 10^{(0.002 \times TBS \times TBS + 1.81)} \pm 388.16 \]

Бул формулада ADD TBS маанисинен болжолдонгон топтолгон градус-күндөрдү; TBS жалпы дене упайын; 0.002 жана 1.81 формула коэффициенттерин; ±388.16 болсо болжолдун белгисиздигин билдирет. Формуланын мааниси мындай: Визуалдык чирүү упайы жогорулаган сайын калдыктын топтолгон жылуулук таасири да көбөйдү деп кабыл алынат. Бирок бул формула суук климатта эрте чирүү баскычтарында канчалык ишенимдүү экени изилдөө түздөн-түз сураган маселелердин бири.

Изилдөөнүн кышкы табылгалары өзгөчө көңүл бурат. Кышкы өлүктөрдө чирүү кыйла узарган. Жаңы абал көпкө созулган, активдүү чирүү кечиккен жана кийин жарым-жартылай мумиялануу байкалган. Мумиялануу адатта кургак, ысык же нымдуулугу төмөн чөйрөдө кездешчү сакталуу формасы катары каралат. Бирок бул изилдөөдө кышкы өлүктөрдүн башы жана бут-кол аймактарында нымдуулук жогору болсо да, теринин бетинде тери сымал кургаш, башкача айтканда жарым-жартылай мумиялануу байкалган.

Бул табылга абдан маанилүү; анткени табигый мумияланууну жалаң гана төмөн нымдуулук менен түшүндүрүүгө болбой турганын көрсөтөт. Изилдөөдө кыш бою нымдуулук %49 менен %97 аралыгында өзгөргөнү белгиленет. Ошого карабастан жарым-жартылай мумиялануу болгон. Изилдөөчүлөр муну төмөн температура жана тоңуу-эрүү циклдери жергиликтүү ткандын кургашын күчөтүшү мүмкүн деп түшүндүрүшөт. Башкача айтканда суук чирүүнү гана жайлатпастан, дененин айрым жерлеринде сакталууга окшош таасир да жаратышы мүмкүн.

Изилдөөдөгү биринчи сүрөт кышкы өлүктөрдө байкалган мумияланууну жана калган курт-кумурска активдүүлүгүн көрсөтөт. P24_1 194. күнү, P24_2 жана P24_3 203. күнү мумияланган; P24_4 болсо 203. күнү дагы эле курт-кумурска активдүүлүгүн көрсөткөнү белгиленет. Бул сүрөт суук климатта чирүү бир калыпта жүрбөй турганын жана бир эле мезгилде ар башка өлүктөрдө микроайлана-чөйрөгө байланыштуу айырмачылыктар пайда болорун так көрсөтөт.

Экинчи сүрөт изилдөө учурундагы температура жана салыштырма нымдуулук деңгээлдерин, ошондой эле жаз менен кыштын орточо температура/нымдуулук айырмасын көрсөтөт. Графикте жазында температура кыйла жогору, кышында болсо температура төмөн жана орточо нымдуулук жогору экени көрүнөт. Изилдөөдө жаз менен кыш температурасынын айырмасы үчүн t = 17.094 жана p < 2.2e-16; нымдуулук айырмасы үчүн t = -4.4744 жана p = 9.40e-06 берилген. Бул маанилер мезгилдердин экологиялык шарттары статистикалык жактан олуттуу айырмаланганын көрсөтөт.

Үчүнчү сүрөт үч TBS системасы ар бир чочко өлүгүндө PMI өткөн сайын кандай өзгөргөнүн салыштырат. Жазгы өлүктөрдө TBS упайлары тезирээк көтөрүлүп, чирүү баскычтары кыска убакытта өткөн. Кышкы өлүктөрдө болсо TBS упайлары жай өскөн, жаңы абал узакка созулган, активдүү чирүү кечиккен жана өнүккөн чирүү кечирээк башталган. Бул сүрөт суук климатта “чирүү жайлайт” дегенден да көбүрөөк нерсени көрсөтөт: Упайлоо системаларынын баскычтык чектери да мындай шартта күтүлгөндөй иштебеши мүмкүн.

Изилдөөнүн маанилүү табылгаларынын бири — Megyesi жана Keough TBS системаларындагы эрте баскычтын аныктамалары байкалган чирүү белгилери менен толук дал келбейт. Изилдөөчүлөр бул системаларда көрсөтүлгөн белгилер менен изилдөө өлүктөрүндө көрүлгөн белгилердин ортосунда шайкешсиздиктер бар экенин белгилешет. Ошондуктан упайлоо түзүмүндө тизмедеги бардык белгилердин эмес, алардын бирөөсүнүн гана болушу тиешелүү упай үчүн жетиштүү деп эсептелген өзгөртүү киргизилген. Бул детал маанилүү; анткени учурдагы системаларды суук жана нымдуу климатта түздөн-түз колдонуу жаңылыштыкка алып келиши мүмкүн экенин көрсөтөт.

Төртүнчү сүрөт температура боюнча эсептелген ADD маанилери PMI өткөн сайын кандай көбөйгөнүн көрсөтөт. Жазгы өлүктөрдө ADD эрте мезгилде тез топтолгон. Кышкы өлүктөрдө болсо ADD жайыраак жана созулган өсүш көрсөткөн. Бул мезгил чирүүгө жеткиликтүү жылуулук энергиясын кандай өзгөртөрүн ачык көрсөтөт. Календардык убакыт бирдей болсо да, жаз жана кыш шарттарында ткандар алган температуралык топтолуу башкача болот.

Изилдөөдө Pearson корреляция таблицасы да берилген. Keough TBS менен Megyesi TBS ортосунда 0.99 сыяктуу өтө жогорку корреляция бар. Бул эки система жалпысынан абдан окшош чирүү упайларын берерин көрсөтөт. Ribéreau-Gayon TBS менен Keough жана Megyesi системаларынын ортосундагы корреляциялар да жогору; тиешелүүлүгүнө жараша 0.85 жана 0.84 деп берилген. Бирок TBS негизиндеги ADD маанилери менен температура негизиндеги ADD байланышы өзгөрмөлүү жана айрым учурларда алсызыраак. Бул визуалдык упайлардан чыгарылган жылуулук топтолуу баалары суук климатта туруктуу болбой калышы мүмкүн экенин көрсөтөт.

Изилдөөдө PMI баалоо үчүн ар кандай моделдер колдонулган. Алар — сызыктуу моделдер, логарифмдик моделдер, жалпыланган аддитивдик моделдер жана аралаш эффекттүү моделдер. Айрыкча Generalized Additive Models, башкача айтканда GAM моделдери жогорку R² маанилерин берип, чирүү менен PMI ортосундагы сызыктуу эмес байланышты жакшыраак кармаганы белгиленет. Бул логикалуу; анткени чирүү көп учурда түз сызык менен жүрбөйт. Суукта көпкө дээрлик токтоп, андан кийин температура жогорулаганда ылдамдап же кар катмарына жараша өзгөрүшү мүмкүн.

Изилдөөдө аралаш эффекттүү моделдер үчүн жалпы модель түзүмү төмөнкүдөй берилген:

\[ TBS\ metric \sim PMI + Location + Season + (1|Pig) \]

Бул моделде TBS metric колдонулган чирүүнү упайлоо көрсөткүчүн; PMI өлгөндөн кийин өткөн убакытты; Location изилдөө жайын; Season мезгилдин таасирин; (1|Pig) болсо ар бир чочконун өзүнө таандык баштапкы деңгээлин же жеке вариациясын көрсөткөн кокустук эффектти билдирет. Моделдин максаты бардык өлүктөрдү бирдей деп кабыл албай, ар биринин өз өзгөрмөлүүлүгүн эсепке алуу менен чирүү көрсөткүчтөрү жана PMI байланышын баалоо.

Аралаш эффекттүү модель натыйжалары PMI менен бардык чирүү көрсөткүчтөрүнүн ортосунда маанилүү оң байланыш бар экенин көрсөткөн. Keough жана Megyesi системалары PMI менен туруктуу өсүш көрсөткөн; экөөндө тең ылдый/жогору багыт коэффициенти β = 0.09 жана p < 0.001 деп берилген. Ribéreau-Gayon системасы да маанилүү байланыш көрсөткөн; бирок өсүш жайыраак, β = 0.04 жана p < 0.001. ADD менен PMI байланышы да маанилүү; бирок жеке өлүктөрдүн ортосунда өзгөрмөлүүлүк көбүрөөк.

Бул натыйжалардын практикалык мааниси мындай: Чирүү упайлары жалпысынан PMI менен өсөт, башкача айтканда убакыт өткөн сайын чирүү упайы көбөйөт. Бирок өсүштүн ылдамдыгы жана формасы мезгилге, жайгашкан жерге, кар катмарына, үлгү алууга жана жеке өлүктүн өзгөчөлүктөрүнө жараша өзгөрөт. Ошондуктан соттук иште жалпы TBS таблицасына гана таянып так PMI чыгаруу тобокелдүү. Өзгөчө суук климатта аймактык маалымат абдан маанилүү.

Изилдөөдө кар катмарынын таасири өзгөчө көңүл бурат. P24_1 кар катмарынан корголуп, үзгүлтүксүз ткандан үлгү алынган. P24_2 жана P24_3 кар менен тийишип, үлгү алуу шарттары башка болгон. P24_4 болсо кар астында калып, үлгү алынган эмес. Натыйжалар P24_1, P24_2 жана P24_3 окшош ылдамдыкта чиригенин, P24_4 болсо жайыраак чиригенин көрсөткөн. Изилдөөчүлөр муну кар катмары да, инвазивдүү ткандан үлгү алуу да чирүү траекториясын өзгөртүшү мүмкүн деп түшүндүрүшөт.

Бул табылга соттук практика үчүн маанилүү. Чыныгы окуяларда дене кар астында калышы, жарым-жартылай ачык болушу, жаныбарлар тарабынан бузулушу, жаракат же ачык жара болушу, окуя болгон жерди кароодо ткандан үлгү алынышы мүмкүн. Майда көрүнгөн мындай айырмачылыктар суук климатта чирүү ылдамдыгын өзгөртө алат. Ошондуктан PMI баалоодо жалпы аба ырайы гана эмес, калдыктын микроайлана-чөйрөсү да эске алынышы керек.

Изилдөөнүн тарыхый мааниси соттук тафономия адабиятында жылуу жана мелүүн климаттарга салыштырганда суук климат боюнча маалымат аз экенине байланыштуу. Учурдагы TBS жана ADD системаларынын маанилүү бөлүгү башка климаттарда иштелип чыккан же текшерилген. Бул изилдөө Канаданын Dfb климатында кышкы чирүү кандай айырмаланарын көрсөтүп, адабияттагы аймактык маалымат боштугун азайтат.

Бүгүнкү мааниси — түндүк өлкөлөрдө, тоолуу аймактарда, континенттик климат зонасында жана узак кыш болгон жерлерде соттук өлүм иликтөөлөрү үчүн этият стандарттар керек экенин көрсөтөт. Суук климатта дененин “аз чириген” көрүнүшү өлүм жакында эле болгон дегенди дайыма эле билдирбейт. Төмөн температура жана кар катмары чирүүнү күндөргө, жумаларга, атүгүл айларга чейин олуттуу жайлатышы мүмкүн.

Келечек үчүн изилдөө аймакка ылайык PMI моделдерин иштеп чыгуу керектигин баса белгилейт. Учурдагы TBS системаларын толугу менен таштоо керек деп айтылбайт; бирок аларды суук климатта текшерип, ылайыкташтырып же жаңы стандарттар менен колдоо зарыл экенин көрсөтөт. Айрыкча чирүүнүн эрте баскычтары соттук жактан өтө маанилүү болгондуктан, бул баскычтардагы 5 упайга чейин жеткен чектин дал келбестиги маанилүү.

Изилдөөнүн күчтүү жактарынын бири — реалдуу ачык аба шартында узак убакыт байкоо жүргүзүлгөнү. Кышкы өлүктөр Октябрдан Июнга чейин, жазгы өлүктөр болсо тиешелүү мезгилдер бою көзөмөлдөнгөн. Сүрөткө тартуу, TBS упайлоо, ADD эсептөөлөрү, метеорологиялык маалыматтар жана статистикалык моделдөө бирге колдонулган. Ошондой эле изилдөө мезгилдин гана эмес, кар катмары жана инвазивдүү үлгү алуу сыяктуу процедуралык өзгөрмөлөрдүн таасирин да эске алууга аракет кылган.

Чектөөлөрдү да этият баалоо керек. Изилдөө адам калдыктарында эмес, чочко моделдеринде жүргүзүлгөн. Үлгү саны алты өлүк менен чектелген. Кышкы жана жазгы өлүктөр ар башка жерде болгон; ошондуктан жайгашуу жана мезгил таасирин толук ажыратуу кыйын. Айрым кошумча маалыматтар кошумча файлдарда берилген. Мындан тышкары чыныгы соттук иштерде кийим, көмүү, сууга тийүү, жаныбарлардын жетүүсү, травма, дене массасы, адам анатомиясы жана окуя болгон жердин шарттары кыйла татаал болушу мүмкүн.

Изилдөө айткан нерсе мындай: Суук, кар менен байланышкан жана нымдуу Dfb климатында чирүү жылуу климатка караганда жайыраак, өзгөрмөлүүрөөк жана айрым жактарынан башкача жүрүшү мүмкүн. Учурдагы TBS системалары PMI менен байланыштуу болгону менен, айрыкча эрте баскычтарда суук климатка мүнөздүү чектөөлөрдү көрсөтүшү мүмкүн. Изилдөө айтпаган нерсе болсо мындай: Бул модель ар бир адамдык иште түз жана так PMI берет. Изилдөө соттук практика үчүн абсолюттук кепилдик эмес, суук климатта ыкмаларды ылайыкташтыруу керектигин көрсөткөн эксперименттик жана моделдөө негизиндеги салым.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөө Канаданын түштүк Ontario аймагындагы нымдуу континенттик Dfb климатында жүргүзүлгөн эксперименталдык соттук тафономия иши. Адам калдыктарынын ордуна чочко өлүктөрү колдонулган. Максат — кышкы шартта чирүү кандай жүрөрүн, учурдагы TBS системалары мындай шартта кандай иштей турганын жана PMI баалоо үчүн кайсы моделдер ылайыктуураак көрүнөрүн аныктоо.

Изилдөө модели жана үлгү:

Талаа жана үлгү алуу тартиби:

• Кышкы өлүктөр Trent University аймагына болжол менен 12 метр аралык менен жайгаштырылган.
• Өлүктөр чалкасынан жаткырылып, табигый чирүүгө калтырылган.
• P24_1 кыш айларында полиэтилен жабуу менен жабылып, кар катмарына карата терс көзөмөл катары колдонулган.
• P24_2 жана P24_3 сыяктуу айрым кышкы өлүктөрдөн жумшак ткандын биопсиялары алынган.
• Жазгы өлүктөр Ontario Tech University аймагында көзөмөлдөнгөн.
• Жалпы 141 жумшак ткандын биопсия үлгүсү алынган.

Визуалдык байкоо:

• Кышкы өлүктөр болжол менен ар 7 күндө текшерилген.
• Жазгы өлүктөр алгач күн сайын, чирүү өнүккөн сайын сейрек текшерилген.
• Ар бир өлүк үчүн тор менен көрүнүш, бүтүндөй калдык, баш, тулку/карын, жогорку буттар, төмөнкү буттар жана маанилүү жакын деталдар сүрөткө тартылган.
• Сүрөттөр TBS упайлоо үчүн колдонулган.

Колдонулган TBS системалары:

Изилдөөдө колдонулган ADD формуласы:

\[ ADD = 10^{(0.002 \times TBS \times TBS + 1.81)} \pm 388.16 \]

Бул формула Megyesi жана Keough TBS маанилеринен ADD баалоо үчүн колдонулган. Бул жерде TBS визуалдык чирүү упайын, ADD болсо топтолгон градус-күндөрдү билдирет. Формула чирүү упайы көбөйгөн сайын жылуулук топтолушу да көбөйөт деп эсептейт. Бирок изилдөө бул байланыш суук климатта, өзгөчө эрте баскычтарда туруксуз болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Аралаш эффекттүү моделдин формуласы:

\[ TBS\ metric \sim PMI + Location + Season + (1|Pig) \]

Бул моделде PMI убакыттын таасирин, Location жайгашуунун таасирин, Season мезгилдин таасирин, (1|Pig) болсо ар бир өлүктүн жеке айырмасын эсепке алат. Модель бардык өлүктөр бирдей чирүү сызыгы менен жүрөт деп кабыл албастан, жеке вариацияны статистикалык көзөмөлдөйт.

Негизги жыйынтыктар:

Аралаш эффекттүү модель жыйынтыктары:

Моделдөө боюнча түшүндүрмө:

• Сызыктуу моделдер чирүү процессин чектелүү деңгээлде гана кармай алат.
• Логарифмдик моделдер жана GAM моделдери жалпысынан жогору түшүндүрүү жөндөмүн көрсөткөн.
• GAM моделдери чирүүнүн сызыктуу эмес табиятын жакшыраак көрсөткөн.
• ADD айлана-чөйрөнүн температуралык топтолушун көрсөткөнү менен, жеке өлүктөрдүн айырмасынан көбүрөөк таасир алган.
• TBS системалары PMI менен күчтүү байланыш көрсөткөн; бирок эрте баскычтарда жана суук климат шарттарында чектөөлөрү бар.

Изилдөөнүн негизги жыйынтыктары:

• Суук, кар катмары жана инвазивдүү ткандан үлгү алуу чирүү процессин өзгөртө алат.
• Кышкы шартта чирүү узарат, жаңы абал кеңейет жана активдүү чирүү кечигет.
• Жогорку нымдуулукта да төмөн температура жана тоңуу-эрүү циклдери жарым-жартылай мумияланууга алып келиши мүмкүн.
• Megyesi жана Keough системалары PMI менен күчтүү байланыш көрсөткөнү менен, эрте баскычтарда суук климат үчүн толук ишенимдүү болбошу мүмкүн.
• Ribéreau-Gayon системасы бүтүндүү жана сүрөттөөчү; бирок ADD моделдөөсүнө түз шайкеш эмес.
• GAM моделдери PMI менен чирүү көрсөткүчтөрүнүн ортосундагы сызыктуу эмес байланышты жакшыраак кармаган.
• Суук климатта PMI баалоо үчүн учурдагы ыкмаларды аймактык түрдө текшерүү же жаңы стандарттарды иштеп чыгуу керек.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Бул макала Irina Badell, Lesley Hewett, Theresa Stotesbury, Shari L. Forbes жана Aaron B. A. Shafer даярдаган “Winter decomposition metrics of human remain models (Sus scrofa) in southern Ontario, Canada” аттуу изилдөөгө негизделип даярдалган.

Изилдөө соттук тафономия жана PMI баалоо тармагында эксперименталдык байкоо, сүрөткө негизделген чирүүнү упайлоо, метеорологиялык маалыматтарды талдоо жана статистикалык моделдөөнү камтыган изилдөө макаласы болуп саналат. PDFде DOI, журналга кабыл алуу маалыматы же ачык рецензия статусу көрсөтүлбөгөндүктөн, эмгек рецензиялангандыгы тексттин өзүнөн ырасталбаган изилдөө макаласы катары бааланышы керек.

Бул мазмун даярдалганда изилдөөнүн ыкмасы, чочко моделин колдонуу, кыш-жаз салыштыруусу, TBS системалары, ADD эсептөөлөрү, колдонулган формулалар, статистикалык моделдер, сүрөттөр, таблицалар, сандык натыйжалар, күчтүү жактар жана чектөөлөр сакталды. PDFде жок адам иштерине түз колдонуу, абсолюттук соттук кепилдик же аймактык стандарт сунушунан тышкаркы кошумча дооматтар киргизилген жок.

Изилдөө адам калдыктарында эмес, Sus scrofa, башкача айтканда чочко өлүктөрүндө жүргүзүлгөн. Ошондуктан натыйжалар адамдык иштерге түз жана бирдей көчүрүлбөшү керек. Чочко моделдери адамдын чиришин түшүнүү үчүн кеңири колдонулган жана баалуу аналог болгону менен, чыныгы соттук иштерде адам анатомиясы, кийим, травма, көмүү, жаныбарлардын жетүүсү, микроайлана-чөйрө жана окуя болгон жердин шарттары кыйла татаал болушу мүмкүн.

Изилдөөнүн негизги баалуулугу — суук жана нымдуу Dfb климатында кышкы чирүү узак, өзгөрмөлүү жана учурдагы TBS системалары үчүн татаал болушу мүмкүн экенин көрсөтүү. Табылгалар өзгөчө түндүк климаттарда өлүм убактысын баалоодо жылуу климаттардан алынган моделдерди этият колдонуу жана аймакка ылайык текшерүү изилдөөлөрүн өнүктүрүү зарылдыгын колдойт.