Скрининги хатари диабети навъи 1 равиши муайянсозии бармаҳал аст, ки ҳадафаш ошкор кардани раванди пресимптоматикии беморӣ пеш аз пайдоиши гипергликемияи клиникӣ ва диабети симптоматикии навъи 1 тавассути аутоантителоҳои ҷазирачаҳо, нишондиҳандаҳои хатари генетикӣ ва ченкуниҳои метаболикӣ мебошад. Ин баррасии ривоятӣ марҳилабандии диабети навъи 1, стратегияҳои скрининг дар кӯдакон ва калонсолон, барномаҳои скрининг дар ҷаҳон, усулҳои мониторинги аутоантителоҳо ва метаболизм, хатари гузариш ба марҳилаи 3 ва масъалаҳои ҳанӯз ҳалнашудаи илмӣ/амалиро бар асоси 99 манбаи пурраматн ҷамъбаст мекунад. Паёми асосии баррасӣ ин аст, ки скрининг аз як амали танҳо барои мақсадҳои таҳқиқотӣ берун шуда, ба раванди клиникӣ табдил ёфтааст, ки барои мониторинги барвақт ва дахолатҳои ба таъхир андохтани оғози беморӣ роҳ мекушояд; аммо махсусан дар калонсолон дар бораи то чӣ андоза дақиқ пешгӯӣ шудани хатари инфиродӣ, кӣ дар кадом синну сол бояд аз скрининг гузарад ва басомади мониторинг чӣ гуна стандартӣ карда шавад, номуайяниҳои муҳим боқӣ мемонанд.

Баррасӣ аутоантителоҳои инсулин (IAA), аутоантителоҳои антигени инсулинома-2 (IA-2A), аутоантителоҳои декарбоксилазаи кислотаи глутамат 65 (GADA/GAD65) ва аутоантителоҳои интиқолдиҳандаи руҳ 8 (ZnT8A)-ро дар қатори нишондиҳандаҳои асосии иммунологии хатари диабети пресимптоматикии навъи 1 баррасӣ мекунад. Мавҷудияти ду ё зиёда аутоантителои ҷазирачаҳо, махсусан дар кӯдакон, бо хатари баланди гузариш ба бемории клиникӣ алоқаманд аст. Баръакс, маънои пешгӯии мусбат будани як аутоантитело ва аутоантителоҳои сершумор дар калонсолон гетерогенитар аст.

Яке аз пешрафтҳои асосие, ки аҳамияти клиникии скринингро тағйир дод, ба истифода ворид шудани иммуномодулятори teplizumab мебошад, ки метавонад гузаришро аз диабети навъи 1-и марҳилаи 2 ба марҳилаи клиникии 3 ба таъхир андозад. Ҳамин тавр, ҳадаф танҳо муайян кардани шахсе нест, ки дар оянда метавонад диабет пайдо кунад; балки мониторинги шахс, барвақттар ошкор кардани бадшавии метаболикӣ, коҳиш додани эҳтимоли муроҷиати аввал бо кетоацидози диабетӣ ва арзёбии имкони дахолати тағйирдиҳандаи ҷараёни беморӣ дар беморони мувофиқ мебошад.

Бо вуҷуди ин, ин таҳқиқот озмоиши клиникии табобат ё таҳқиқоти назоратшавандае нест, ки барномаҳои скринингро мустақиман муқоиса кунад. Нисбатҳои хатари овардашуда, басомадҳои мониторинг ва натиҷаҳои барномаҳо аз когортҳо, дастурҳо ва барномаҳои гуногуни таҳқиқотӣ гирифта шудаанд. Аз ин рӯ, наметавон фарз кард, ки як рақам барои ҳамаи гурӯҳҳои синну сол, кишварҳо ё шахсон бо як дараҷаи дақиқӣ татбиқ мешавад.

Чаро диабети навъи 1 метавонад пеш аз ташхиси клиникӣ оғоз шавад?

Диабети навъи 1 бемориест, ки бо коҳиши тадриҷии қобилияти истеҳсоли инсулини эндогенӣ дар натиҷаи раванди аутоиммунӣ бар зидди β-ҳуҷайраҳои ғадуди зери меъда алоқаманд аст. Ташхиси клиникӣ аксаран вақте гузошта мешавад, ки гипергликемия ва аломатҳо равшан мешаванд; аммо тағйироти марбут ба системаи масуният метавонанд солҳо пеш аз ин нуқта ошкор шаванд.

Аз ин рӯ, равиши муосир диабети навъи 1-ро танҳо аз марҳилаи «диабети клиникие, ки инсулин талаб мекунад» оғоз намекунад. Пайдоиши аутоантителоҳои ҷазирачаҳо, баъдан вайрон шудани танзими глюкоза ва дар ниҳоят рушди гипергликемияи симптоматикӣ ҳамчун пайдарҳамии беморӣ баррасӣ мешавад, ки метавонад марҳила ба марҳила пеш равад.

Баррасӣ чаҳорчӯбаеро истифода мебарад, ки ин пайдарҳамиро аз марҳилаи 0 то марҳилаи 3 нишон медиҳад. Ин чаҳорчӯба махсусан бо маълумоти ҷараёни табиии кӯдакӣ қавӣ дастгирӣ мешавад; дар калонсолон суръати пешравӣ ва маънои пешгӯии як/чанд аутоантитело тағйирёбандатар аст.

Марҳилаҳои Пресимптоматикии Диабети Навъи 1 Чӣ Маъно Доранд?

Диабети пресимптоматикии навъи 1 раванди бемориест, ки дар он аутоиммунитети ҷазирачаҳо ва дар марҳилаи пешрафтатар вайроншавии метаболизми глюкоза пеш аз пайдоиши аломатҳои клиникии диабет ошкор мешаванд; дар баррасӣ марҳилаи 1 бо аутоантителоҳои сершумор ва танзими муқаррарии глюкоза, марҳилаи 2 бо аутоантителоҳои сершумор ва дисгликемия, ва марҳилаи 3 бо гипергликемияи клиникӣ ва аломатҳо муайян мешавад.

Чаҳорчӯбаи марҳилаҳое, ки дар Расми 1-и баррасӣ истифода шудааст

Ин ҷадвал воситаи ҳисоб кардани эҳтимоли дақиқи пешравии як шахси мушаххас нест. Махсусан дар калонсолон синну сол, навъи аутоантитело, титр ва аффинитети он, хатари генетикӣ, метаболизми глюкоза ва нишондиҳандаҳои марбут ба фаъолияти β-ҳуҷайраҳо метавонанд хатари инфиродиро тағйир диҳанд.

Аутоантителоҳои ҷазирачаҳо чиро нишон медиҳанд?

Аутоантителоҳои ҷазирачаҳо биомаркерҳои гардишкунандаи ҷавоби аутоиммунӣ бар зидди сохторҳои марбут ба ҳуҷайраҳои ҷазирачаи ғадуди зери меъда мебошанд. Баррасӣ чор гурӯҳи асосиро таъкид мекунад:

• IAA: аутоантителоҳо бар зидди инсулин.
• IA-2A: аутоантителоҳо бар зидди антигени инсулинома-2.
• GADA/GAD65: аутоантителоҳо бар зидди декарбоксилазаи кислотаи глутамат 65.
• ZnT8A: аутоантителоҳо бар зидди интиқолдиҳандаи руҳ 8.

Хатар танҳо аз мавҷудияти аутоантитело вобаста нест. Шумора, навъ, титр, аффинитет, синни пайдоиш ва тағйироти аутоантителоҳо бо мурури замон барои арзёбии суръати пешравии клиникӣ муҳиманд.

Баррасӣ мегӯяд, ки дар кӯдакон IAA метавонад бо пешравии тезтар ва GADA бо пешравии сусттар алоқаманд бошад; дар калонсолон бошад, ZnT8A метавонад бо пешравии тезтар пайваст бошад. Ҳамчунин муҳокима мешавад, ки мусбат будани IA-2A метавонад нишонаи муҳими алоқаманд бо хатари баланди генетикӣ ва гузариш ба марҳилаи клиникӣ бошад.

Як аутоантитело ва аутоантителоҳои сершумор як чиз нестанд

Манбаъ таъкид мекунад, ки хатар дар ҳолати мусбат будани як аутоантитело аз мусбат будани аутоантителоҳои сершумор ба таври назаррас фарқ мекунад. Дар баррасӣ ҳангоми мавҷудияти як аутоантитело хатари 10 соли оянда тақрибан %15 оварда шудааст, дар ҳоле ки дар шахсони дорои ду аутоантитело хатари тамоми умри T1D-и клиникӣ хеле баланд гузориш мешавад.

Аммо қисми зиёди ин умумисозӣ ба маълумоти ҷараёни табиии педиатрӣ асос ёфтааст. Дар калонсолон устувории як аутоантитело, эҳтимоли гузариш ба аутоантителоҳои сершумор ва вақти пешравӣ ба марҳилаи клиникии 3 камтар дақиқ маълуманд.

Чаро Скрининги Аҳолии Умумӣ Ба Рӯзнома Баромад?

Скрининги аҳолии умумӣ аз он сабаб ба рӯзнома баромад, ки танҳо қисми ками ҳолатҳои нави диабети навъи 1-ро метавон тавассути таърихи T1D дар хеши дараҷаи аввал, ки пешакӣ маълум аст, муайян кард; баррасӣ таъкид мекунад, ки камтар аз %15 беморони навташхиси T1D хеши дараҷаи аввал бо T1D доранд ва аз ин рӯ скрининги танҳо оилавӣ метавонад қисми зиёди ҳолатҳои ояндаро аз даст диҳад.

Таърихи оилавӣ хатари баландро нишон медиҳад, аммо ҳамаи ҳолатҳоро фаро намегирад

Шахсоне, ки хешовандони дараҷаи аввалашон T1D доранд, нисбат ба аҳолии умумӣ хатари баландтар доранд ва аксари таҳқиқоти ибтидоии пешгирӣ ба ин гурӯҳҳо равона шудаанд. Бо вуҷуди ин, қисми зиёди ташхисҳои нави T1D метавонанд дар шахсоне рух диҳанд, ки таърихи маълуми оилавӣ надоранд.

Аз ин рӯ, қисми муҳими барномаҳои муосири таҳқиқотӣ аз интихоби оилавӣ ба моделҳои скрининги ҷамъиятӣ ё бисёрмарҳилавӣ васеъ мешаванд. Комбинатсияҳои гуногуни холҳои хатари генетикӣ, аутоантителоҳои ҷазирачаҳо ва баъдан марҳилаҳои мониторинги метаболикӣ санҷида мешаванд.

Дигар бемориҳои аутоиммунӣ низ қисми заминаи хатар мебошанд

Баррасӣ ба таҳқиқоте ишора мекунад, ки дар онҳо паҳншавии T1D дар шахсони гирифтори тиреоидити Hashimoto, бемории Graves ва бемории Addison нисбат ба аҳолии умумӣ мутаносибан 6,1; 9,9 ва 11,7 маротиба баландтар гузориш шудааст. Аз ин рӯ, баъзе тавсияҳо шахсони гирифтори бемориҳои аутоиммунӣ, аз қабили селиак ё бемории сипаршаклро дар гурӯҳҳои афзалиятноки скрининги васеъшудаи хатар баррасӣ мекунанд.

Чаро Teplizumab Маънои Скрининги Диабети Навъи 1-ро Тағйир Дод?

Ба як интихоби иммуномодулятории тағйирдиҳандаи ҷараёни беморӣ табдил ёфтани teplizumab, ки метавонад гузаришро аз марҳилаи 2 T1D ба марҳилаи клиникии 3 ба таъхир андозад, маънои клиникии скринингро тағйир дод, зеро ба ҷойи танҳо мушоҳида кардани шахси дар скрининг мусбат муайяншуда, дар баъзе беморон арзёбии дахолати барвақт имконпазир гардид.

Дар чаҳорчӯбаи таърихии баррасӣ, дар даврае, ки дахолати муассире барои ба таъхир андохтани оғози беморӣ вуҷуд надошт, фоидаи скрининги васеи аҳолӣ баҳснок буд. Арзиши пасти пешгӯии мусбат, хароҷот, изтироб, доғгузорӣ ва маҳдуд будани имкони табобат, бо вуҷуди огоҳ шудани шахс аз хатари баландаш, эътирозҳои асосӣ буданд.

Бо ворид шудани teplizumab ба истифода, муайян кардани шахсони мувофиқ дар марҳилаи 2 аз пешниҳоди танҳо иттилои пешгӯӣ берун рафта, метавонад натиҷаи эҳтимолии терапевтӣ дошта бошад. Манбаъ инро ҳамчун як нуқтаи гардиши муҳим дар скрининги T1D арзёбӣ мекунад.

Ин маънои онро надорад, ки ҳамаи шахсони аутоантитело-мусбат бояд teplizumab гиранд. Баррасӣ марҳилаҳо, синну сол ва профилҳои хатарро аз ҳам ҷудо мекунад ва зарурати арзёбӣ ва мониторинги инфиродиро таъкид менамояд.

Кодгузории марҳилаҳои пресимптоматикӣ дар Иёлоти Муттаҳидаи Амрико

Манбаъ мегӯяд, ки дар ИМА ба системаи ICD-10 кодҳои нав барои T1D-и пресимптоматикӣ илова шудаанд; барои марҳилаи 1 E10.A01 ва барои марҳилаи 2 E10.A02 истифода шуда метавонанд. Баррасӣ инро ҳамчун нишонаи он мебинад, ки марҳилаҳои 1 ва 2 танҳо нишонаи хатари оянда нестанд, балки ҳамчун марҳилаҳои барвақти беморӣ эътироф мешаванд.

Моделҳои скрининг дар Аврупо

Барномаҳои берун аз Аврупо

Тарҳҳои барномаҳо яксон нестанд. Баъзе барномаҳо ба скрининги мустақими аутоантителоҳо, баъзеҳо аввал ба муайян кардани хатари генетикӣ ва баъзеҳо ба омезиши марҳилаҳои генетикӣ ва иммунологӣ такя мекунанд. Хуни капиллярӣ яке аз усулҳои маъмултарини гирифтани намуна аст; дар баъзе барномаҳо намунаи оби даҳон низ истифода мешавад.

Баррасӣ маълумотеро меорад, ки тибқи он гузаронидани скрининги педиатрӣ тақрибан дар синнҳои 2, 6 ва 10 метавонад ҳадди ақал %80 кӯдакони зери хатарро муайян кунад. Ин рақам ҳамзамон маъно дорад, ки тақрибан гурӯҳи %20 метавонад бо ин стратегияи вақтбандӣ аз назар дур монад.

Чаро Скрининги Диабети Навъи 1 Дар Калонсолон Номуайянтар Аст?

Скрининги T1D дар калонсолон номуайянтар аст, зеро маълумоти дарозмуддат дар бораи ҷараёни табиии бемории пресимптоматикӣ, маънои мусбат будани як аутоантитело, ҳадди поёнӣ ва болоии синн барои скрининг, панели оптималии антителоҳо ва басомади мониторинги метаболикӣ мисли кӯдакон қавӣ нест.

Пешравӣ дар калонсолон ва кӯдакон метавонад бо суръати яксон набошад

Дар маълумоти TrialNet тақрибан 100.000 хеши калонсоли беморон арзёбӣ шудааст ва гузориш шудааст, ки дар калонсолон нисбат ба кӯдакон мусбат будани як аутоантитело бештар аст: %4,0 дар муқобили %2,6. Баръакс, мусбат будани аутоантителоҳои сершумор дар калонсолон камтар аст: %0,83 дар муқобили %2,8.

Дар калонсолони марҳилаи 1 хатари панҷсолаи гузариш ба марҳилаи 3 %17 оварда шудааст, дар ҳоле ки дар кӯдакон тақрибан %47 аст. Аммо дар гурӯҳи калонсолони марҳилаи 2 хатари панҷсола то %78 боло рафта, ба сатҳи хатари гурӯҳи педиатрӣ наздик мешавад.

Ин натиҷа нишон медиҳад, ки синну сол суръати бемориро тағйир медиҳад, аммо вақте шахс ба марҳилаи 2, ки бо дисгликемия тавсиф мешавад, мерасад, хатар дар калонсолон низ ба таври ҷиддӣ меафзояд.

Хусусиятҳои панели аутоантитело дар калонсолон

GADA яке аз нишондиҳандаҳои маъмул дар диабети аутоиммунии оғози калонсолӣ аст. Баррасӣ маълумотеро меорад, ки илова кардани ZnT8A ба панели GADA ва IA-2A метавонад ҳассосияти ташхисиро дар калонсолон %5–10 зиёд кунад.

Азбаски дар калонсолон аутоантителоҳои титрашон паст ва бе пешравӣ бештар дучор шуданашон мумкин аст, муҳокима мешавад, ки усулҳои озмоиши аффинитети баланд метавонанд арзишмандтар бошанд. Натиҷаҳои аутоантитело инчунин метавонанд дар якҷоягӣ бо параметрҳое, ки захираи β-ҳуҷайраҳоро инъикос мекунанд, аз ҷумла ченкуниҳои C-пептид дар ҳолати ғайринаҳорӣ, арзёбӣ шаванд.

Баррасӣ нокифоя будани таҳқиқотро дар бораи скрининги хатари T1D дар аҳолии умумии калонсолони аз 45 сола боло ҳамчун холигии равшани дониш муайян мекунад.

Хатар дар калонсоли дорои як аутоантителои мусбат

Дар манбаъ оварда шудааст, ки хатари панҷсолаи T1D дар калонсолони дорои як аутоантителои мусбати ҷазирача тақрибан %5 аст ва ин бо хатари панҷсолаи диабети навъи 2 дар аҳолии умумии калонсолони аз 40 сола боло, ки тақрибан %4 гузориш шудааст, муқоиса мешавад. Ин муқоиса нишон медиҳад, ки мусбат будани як аутоантитело худ ба худ маънои пайдо шудани T1D-и клиникӣ дар ояндаи наздикро надорад.

Ҷанбаи равонӣ-иҷтимоии скрининг

Ба шахсе, ки ҳанӯз ягон аломат надорад, хабар додан дар бораи хатари баланди пайдо шудани бемории ҷиддии музмин дар оянда танҳо натиҷаи лабораторӣ нест. Манбаъ изтироб, доғгузории иҷтимоӣ, фишори оилавӣ, номуайянӣ дар бораи имкониятҳои табобат ва бори иловагӣ ба хадамоти тандурустиро дар қатори омилҳое баррасӣ мекунад, ки ба татбиқпазирии воқеии барномаҳои скрининг таъсир мерасонанд.

Аз ин рӯ, барои барномаи муваффақи скрининг танҳо интихоби озмоиши дуруст кофӣ нест. Чӣ гуна шарҳ додани натиҷа, ба кадом марказ равона кардани шахс, чӣ гуна идома додани мониторинг ва чӣ гуна фаҳмидани иттилои хатар аз ҷониби оила/иштирокчӣ низ қисми тарҳи барнома мебошанд.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Усули баррасӣ

Таҳқиқот баррасии ривоятӣ мебошад. Ҷустуҷӯи адабиёт дар PubMed, Medline ва Google Scholar барои давраи Январ 2015-Декабр 2025 гузаронида шудааст. Нашрияҳои қадимтар бо сабаби аҳамияти илмӣ, аҳамияти клиникӣ ё мувофиқати консептуалӣ дохил карда шудаанд.

Дар байни истилоҳҳои ҷустуҷӯӣ “type 1 diabetes”, “stages”, “screening”, “monitoring”, “prediction”, “first degree relatives of patients with Type 1 diabetes”, “antibodies” ва “prevention” истифода шудаанд.

Муҳаққиқон инчунин дастурҳои ҷории Ассотсиатсияи Диабети Амрико; манбаъҳои интернетии консорсиумҳо/созмонҳои таҳқиқотӣ аз қабили INNODIA, Breakthrough T1D, EDENT1FI ва GPPAD; инчунин сабтҳои ClinicalTrials.gov-ро баррасӣ кардаанд.

Мантиқи дохилкунӣ ва хориҷкунӣ

Меъёрҳои дохилкунӣ таҳқиқотеро дар бар мегирифтанд, ки стратегияҳои скрининг ва мониторингро дар T1D-и пресимптоматикӣ баррасӣ мекарданд, таҳқиқоти ҷараёни беморӣ пеш аз T1D ва нашрияҳои англисии аз баррасии ҳамтоён гузашта. Озмоишҳои клиникии тасодуфӣ, таҳқиқоти мушоҳидавӣ ва баррасиҳои систематикӣ/фарогир дар ҳавзаи манбаъҳо арзёбӣ шудаанд.

Дар оғоз ҳамагӣ 129 нашрия муайян карда шуд, 26 нашрия дар марҳилаи баррасии унвон ва хулоса хориҷ карда шуд ва дар ниҳоят 99 матни пурра ба синтези ривоятӣ дохил гардид. Манбаъ нашрияҳои ғайрианглисӣ, такрориҳо, нашрияҳоеро, ки ба ҷойи скрининги хатари T1D, масалан, ба скрининги оризаҳои микроваскулярӣ равона шудаанд, инчунин мақолаҳои таҳрирӣ ва нуқтаи назарҳоро дар қатори меъёрҳои хориҷкунӣ номбар мекунад.

Мақола диаграммаи муфассали ҷараёни PRISMA, протоколи сабтиномшудаи баррасии систематикӣ, арзёбии формалии risk-of-bias дар сатҳи таҳқиқот ё усули якҷоякунии мета-таҳлилӣ пешниҳод намекунад. Аз ин рӯ, натиҷаҳо набояд ҳамчун «як андозаи умумии таъсир, ки аз 99 таҳқиқот ҳисоб шудааст» хонда шаванд.

Бартариҳои скрининг ва мониторинг, ки дар баррасӣ оварда шудаанд

Натиҷаҳои овардашуда вобаста ба DKA

Дар барномаи Fr1da ҳангоми муқоисаи кӯдаконе, ки тавассути скрининги ҷамъиятӣ T1D-и пресимптоматикӣ дар онҳо муайян шуда буд, бо кӯдаконе, ки бе скрининги қаблӣ бо T1D-и клиникӣ ташхис шудаанд, дар гурӯҳи скринингшуда DKA камтар ва ҳангоми ташхис профили беҳтари HbA1c/C-пептид гузориш шудааст.

Дар маълумоти барномаи ASK гузориш шудааст, ки дар кӯдакони pre-T1D, ки скрининг ва мониторинг шудаанд, басомади DKA ҳангоми ташхис аз сатҳи %60 то сатҳи %5 коҳиш ёфтааст. Ин натиҷа арзиши эҳтимолии клиникии барномаҳои скрининг ва мониторингро дастгирӣ мекунад; аммо маълумоти мушоҳидавӣ аз барномаҳои гуногун худ аз худ исбот намекунад, ки ҳамин таъсир дар ҳамаи ҷомеаҳо рух медиҳад.

Дар арзёбиҳое, ки аз маълумоти Fr1da анҷом шудаанд, гузориш шудааст, ки муҳлати бистарӣ метавонад %18, рӯзҳои аломатҳо пеш аз ташхиси клиникӣ %60 ва ҳиссаи кӯдаконе, ки пеш аз ташхис талафи вазн доранд, %71 коҳиш ёбад. Инҳо натиҷаҳои барномавие мебошанд, ки баррасӣ овардааст; онҳо натиҷаҳои нави таҷрибавии ин баррасии ривоятӣ нестанд.

Монеаҳои асосии скрининг

Мониторинги Метаболикӣ Дар Хатари Диабети Навъи 1 Чӣ Гуна Гузаронида Мешавад?

Мониторинги метаболикии T1D-и пресимптоматикӣ бо усулҳое аз қабили HbA1c, глюкозаи тасодуфӣ ё венозӣ/капиллярӣ, озмоиши ду-соатаи таҳаммулпазирии глюкозаи даҳонӣ (OGTT) ва мониторинги пайвастаи глюкоза (CGM) анҷом дода мешавад; баррасӣ нишон медиҳад, ки гурӯҳҳои гуногуни коршиносон метавонанд барои як марҳила басомадҳои гуногун пешниҳод кунанд, аммо дар бораи зиёд кардани басомади мониторинг бо афзоиши хатар самти умумии муштарак вуҷуд дорад.

Чаро тавсияҳои гуногун яксон нестанд?

Андешаҳои коршиносӣ ва дастурҳое, ки дар манбаъ муқоиса шудаанд, махсусан дар бораи он ки кӯдакони марҳилаи 1 бояд бо кадом басомад мониторинг шаванд, пурра мувофиқ нестанд. Барои кӯдакони хеле хурд ва дорои хатари баланд мониторинги ҳар се моҳ тавсия шуда метавонад, дар ҳоле ки барои кӯдакони калонтар ё калонсолон фосилаҳои 12–36 моҳа низ вуҷуд доранд.

Дар марҳилаи 2 ҳамфикрӣ қавитар аст. Мониторинги метаболикӣ ҳар се моҳ дар кӯдакон дар бисёр тавсияҳо нуқтаи муштарак мебошад. Барои ҷавонон ё калонсолон тавсияҳои мониторинги ҳар шаш моҳ бештар таъкид мешаванд.

Тавсияҳои ADA дар баррасӣ чунин ҷамъбаст шудаанд: барои марҳилаи 1 ва марҳилаи 2 HbA1c ҳар шаш моҳ, OGTT-и ду-соата ҳар сол арзёбӣ шавад ва басомад мувофиқи хатари инфиродӣ мутобиқ карда шавад.

Ин фосилаҳои вақт дастурҳои тиббии Verianla барои пайгирии шахсии бемор нестанд. Онҳо баёни илмии дастурҳо ва тавсияҳои коршиносӣ мебошанд, ки дар манбаъ муқоиса шудаанд.

Оё OGTT, HbA1c ва CGM як иттилоъро медиҳанд?

Не. Ҳар озмоиш ҷанбаи гуногуни танзими глюкозаро нишон медиҳад. OGTT ҷавоби метаболикиро пас аз боркунии стандартии глюкоза чен мекунад, HbA1c таъсири миёнаи гликемии дарозмуддатро инъикос мекунад. CGM бошад, метавонад тағйироти глюкозаро дар давоми рӯз ва вақти берун аз нормогликемия нишон диҳад.

Дар як таҳлили тӯлонӣ, ки баррасӣ овардааст, иҷроиши ченкуниҳои ибтидоии OGTT ва CGM дар пешгӯии гузариш ба марҳилаи 3 монанд буд, дар ҳоле ки HbA1c заифтар монд. Дар маълумоти такрории дарозмуддат OGTT нисбат ба CGM пешгӯии қавитар дод; баръакс, комбинатсияи CGM + HbA1c ҳамчун равиши амалӣ барои мониторинг, ки метавонад иттилои ба OGTT-и такрорӣ наздик диҳад, гузориш шудааст.

Дар тағйири HbA1c кадом сигнал метавонад муҳим бошад?

Манбаъ маълумотеро меорад, ки афзоиши HbA1c бештар аз %10 дар давоми 3–12 моҳ, ҳатто агар арзиши он ҳанӯз дар доираи муқаррарӣ бошад, метавонад нишонаи гузариш ба марҳилаи 3 бошад. Нуқтаи муҳим дар ин ҷо на як рақами HbA1c, балки тағйир дар силсилаи вақтии худи шахс аст.

Маълумоти CGM дар бораи хатари пешравӣ чӣ нишон дода метавонад?

Дар таҳқиқоти ASK оварда шудааст, ки дар кӯдакони дорои ду аутоантителои мусбат, танҳо %10 вақти болотар аз нормогликемия гузаронидан бо боло рафтани хатари гузариш ба марҳилаи 3 то %80 дар як соли оянда алоқаманд буд.

Дар наврасони марҳилаи 1, ки дар TrialNet пайгирӣ шудаанд, гузаронидани %5 вақт бо сатҳи аз 7,8 mmol/L боло бо хатари тақрибан %40-и гузариш дар ду соли оянда алоқаманд буд; вақте остона 8,8 mmol/L буд, хатар аз %60 боло мерафт.

Ин остонаҳо аз гурӯҳҳои гуногуни таҳқиқотӣ гирифта шудаанд ва набояд мустақиман ҳамчун қоидаи ташхисии инфиродӣ истифода шаванд. Ҳадафи баррасӣ таъкид кардани он аст, ки CGM метавонад бадшавии динамикии гликемияро дар давраи пресимптоматикӣ нишон диҳад, ки глюкозаи классикии наҳорӣ шояд онро ошкор накунад.

Чаро таснифи хатарро танҳо ба шумораи антителоҳо маҳдуд кардан мумкин нест?

Баррасӣ омилҳои таъсиррасон ба гузариш ба марҳилаи клиникиро ба чор гурӯҳи калон муттаҳид мекунад: генетикӣ, иммунологӣ, метаболикӣ ва муҳитӣ.

• Генетикӣ: Холи хатари генетикии T1D ба арзёбии хатари гузариш ба марҳилаи пешрафта мусоидат мекунад.
• Синну сол: Яке аз тағйирдиҳандаҳои асосии суръати гузариш ба бемории клиникӣ дар ҳолати мусбат будани аутоантителоҳои сершумор мебошад.
• Профили аутоантитело: Ғайр аз шумора, навъ, титр, аффинитет ва тағйироти он бо мурури замон муҳиманд.
• Ҳолати метаболикӣ: Бадшавӣ дар OGTT, HbA1c ва CGM метавонад инъикоси клиникии тағйир дар захираи β-ҳуҷайраҳо бошад.
• Функсияи β-ҳуҷайра: Саҳми нишондиҳандаҳо аз қабили таносуби проинсулин/C-пептид ва глюкоза/C-пептид дар табақабандии хатар таҳқиқ мешавад.
• Марги β-ҳуҷайра: Биомаркерҳои номзад, аз қабили DNA-и метилнашуда, соҳаҳои рушдёбандаи таҳқиқот мебошанд.
• Равишҳои омикӣ: Истифодаи маълумоти бисёрқабатаи биологӣ барои пешгӯии дақиқтари хатари инфиродӣ таҳқиқ мешавад.

Мафҳумҳои «палитра», «градиент» ва «шабака-остона» чиро ифода мекунанд?

Дар чаҳорчӯбаи нави коршиносӣ, ки баррасӣ пешниҳод мекунад, мафҳуми «палитра» ифода мекунад, ки хатари T1D аз омилҳои сершумор ва гуногун иборат аст; мафҳуми «градиент» нишон медиҳад, ки системаи мавҷудаи марҳилабандӣ махсусан хатари инфиродӣ ва калонсолонро худ аз худ пурра шарҳ дода натавонад; равиши «шабака-остона» бошад, ғояеро ифода мекунад, ки нишонаҳои сершумори хатар метавонанд якҷоя ҷамъ шуда, ба остонаҳое расанд, ки пешравии бемориро ба ҳаракат меоранд.

Ин мафҳумҳо озмоиши нави ташхисии клиникӣ нестанд. Онҳо моделҳои консептуалӣ мебошанд, ки таъкид мекунанд гетерогении T1D-ро танҳо бо саволи «чанд аутоантитело вуҷуд дорад?» шарҳ додан мумкин нест.

Холигоҳҳои асосии дониш, ки баррасӣ муайян кардааст

• Ҷараёни табиии калонсолони дорои T1D-и пресимптоматикӣ мисли аҳолии педиатрӣ муфассал маълум нест.
• Маънои дарозмуддати мусбат будани як аутоантитело дар калонсолон номуайян аст.
• Ҳадҳои оптималии поёнӣ ва болоии синну сол барои скрининги калонсолон муайян нашудаанд.
• Дар бораи он ки кадом ва чанд аутоантитело бояд дар скрининги муқаррарии калонсолон истифода шавад, стандартизатсия нокифоя аст.
• Маълум нест, ки ҳар як калонсоли дорои дисгликемия дар марҳилаи 2 ба T1D-и клиникӣ пеш меравад ё не.
• Гузориш шудааст, ки баъзе шахсони марҳилаи 2 метавонанд ба нормогликемия баргарданд.
• Ба саволи инфиродии «кӣ, кай ба марҳилаи 3 мегузарад?» ҳоло ҷавоби дақиқ дода намешавад.
• Биомаркерҳои нави марбут ба стресси β-ҳуҷайра, аз даст рафтани функсия ва марги ҳуҷайра бояд тасдиқ карда шаванд.
• Азбаски дақиқии озмоиш, хароҷот ва басомади T1D/DKA аз кишвар ба кишвар фарқ мекунад, татбиқпазирии як барномаи универсалии скрининг муайян нест.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• Нишондиҳандаҳои аутоиммунии марбут ба T1D метавонанд солҳо пеш аз оғози бемории клиникӣ ошкор шаванд.
• Аутоантителоҳои сершумори ҷазирачаҳо, махсусан дар аҳолии педиатрӣ, нишонаи хатари баланди гузариш ба T1D-и клиникӣ мебошанд.
• Скрининг ва мониторинги мунтазам метавонанд DKA ва бадшавии шадиди метаболикиро дар оғози клиникӣ коҳиш диҳанд.
• Пайдо шудани табобатҳои тағйирдиҳандаи беморӣ, аз қабили teplizumab, муайян кардани марҳилаҳои пресимптоматикиро аз ҷиҳати клиникӣ амалишавандатар кардааст.
• Барномаҳои скрининги T1D аз моделҳои оилавӣ ба моделҳои аҳолии умумӣ васеъ мешаванд.
• CGM, HbA1c ва OGTT метавонанд пешравии метаболикии бемории пресимптоматикиро аз ҷанбаҳои гуногун назорат кунанд.
• Кӯдакон ва калонсолон динамикаи якхелаи пешравӣ надоранд.
• Синну сол, хатари генетикӣ ва профили аутоантитело барои арзёбии хатари инфиродӣ муҳиманд.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

• Исбот нашудааст, ки ҳамаи ҷомеаҳо бояд дар синнҳои яксон ва бо як панели озмоишҳо скрининг шаванд.
• Мусбат будани як аутоантитело маънои онро надорад, ки шахс ҳатман T1D-и клиникӣ пайдо мекунад.
• Сатҳи пасти DKA дар як барномаи скрининг кафолат намедиҳад, ки дар ҳамаи кишварҳо ҳамин таъсир рух медиҳад.
• Фоизҳои хатаре, ки аз кӯдакон гирифта шудаанд, наметавонанд худкор ба калонсолон татбиқ шаванд.
• Нишон дода нашудааст, ки яке аз CGM, HbA1c ё OGTT барои ҳамаи беморон бартарии мутлақ дорад.
• Системаи мавҷудаи марҳилабандӣ вақти дақиқи пешравии бемории инфиродиро пешгӯӣ карда наметавонад.
• Ин баррасӣ ҳассосият/хусусияти озмоиши нави скринингро ба таври таҷрибавӣ тасдиқ накардааст.
• Ин баррасӣ оид ба самаранокӣ ё бехатарии teplizumab маълумоти нави озмоиши клиникӣ тавлид накардааст.

Номувофиқии ҷуғрофӣ дар дохили манбаъ

Баррасӣ дар байни барномаҳои берун аз Аврупо VISION-T1D дар Арабистони Саудӣ ва ADIR дар Исроилро ба таври возеҳ тавсиф мекунад. Бо вуҷуди ин, дар бахши баъдӣ ҷумлаи мутлақе ҳаст, ки мегӯяд дар Осиё, Африка ва Амрикои Ҷанубӣ барномаи скрининг вуҷуд надорад. Барномаи дар Арабистони Саудӣ тавсифшуда бо ин изҳорот мувофиқ нест. Аз ин рӯ, ин ҷумла дар баёни Verianla ҳамчун ҳақиқати глобалӣ умумӣ карда нашудааст.

Маҳдудиятҳои методологии баррасӣ

Маҳдудияти муҳими методологии таҳқиқот сохтори синтези ривоятӣ мебошад. Гарчанде стратегияҳои ҷустуҷӯ ва меъёрҳои дохилкунӣ дода шудаанд, ҷадвали формалии risk-of-bias барои сифати манбаъҳо, дараҷабандии эътимоднокии далелҳо ё усули якҷоякунии таъсирҳои мета-таҳлилӣ пешниҳод нашудааст.

Синну соли ҳадаф, озмоишҳо, кишварҳо ва тарҳҳои барномаҳои скрининг аз ҳам фарқ мекунанд. Аз сабаби ин гетерогенӣ муқоисаи мустақими натиҷаҳои рақамии барномаҳои гуногун бо саволи «кадомаш беҳтар аст?» мувофиқ нест.

Маҳдудияти дигаре, ки худи баррасӣ таъкид мекунад, бартарии маълумоти педиатрӣ дар далелҳо мебошад. Қисми муҳими тавсияҳо барои калонсолон ба маълумоти маҳдудтари ҷараёни табиӣ ва андешаҳои коршиносӣ такя мекунад.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Унвони аслӣ: Screening and Monitoring of Risk for Type 1 Diabetes: Evolving Field and Challenges Ahead—A Narrative Review

Муаллифон: Tanja Milicic; Nebojsa M. Lalic; Aleksandra Jotic.

Corresponding author: Tanja Milicic.

Муассисаҳо: Clinic for Endocrinology, Diabetes and Metabolic Diseases, University Clinical Centre of Serbia, Belgrade; Faculty of Medicine, University of Belgrade, Belgrade; аффилиатсияи сеюм дар PDF-и манбаъ ва саҳифаи ношир дар шакли пайдарпай такрор шудани ду намуди номи муассиса — “Serbian Academy of Science and Arts Serbian Academy of Sciences and Arts” — оварда шудааст.

Маҷалла: Diabetology.

Ношир: MDPI.

Ҷилд / шумора / мақола: 2026; 7(5); 91.

DOI: 10.3390/diabetology7050091

Ирсол: 11 Март 2026.

Таҳрир: 19 Апрел 2026.

Қабул: 28 Апрел 2026.

Нашр: 6 Май 2026.

Навъи манбаъ: Баррасии ривоятӣ бо ҷустуҷӯи сохторёфтаи адабиёт.

Ҳолати баррасии ҳамтоён: Баррасие, ки дар маҷаллаи илмии аз баррасии ҳамтоён гузашта нашр шудааст.

Иҷозатнома: Creative Commons Attribution (CC BY).

Ҷустуҷӯи адабиёт: PubMed, Medline ва Google Scholar; Январ 2015-Декабр 2025. Нашрияҳои қадимтар бо асоси аҳамияти илмӣ, мувофиқати клиникӣ ё аҳамияти консептуалӣ алоҳида арзёбӣ шудаанд. Дастурҳои ADA, консорсиумҳои таҳқиқотии T1D ва сабтҳои ClinicalTrials.gov низ баррасӣ шудаанд.

Интихоби мақола: 129 нашрия муайян карда шуда, 26-тои онҳо дар марҳилаи унвон/хулоса хориҷ карда шуданд ва 99 матни пурра дар синтези ниҳоии ривоятӣ арзёбӣ шуданд. Манбаъ тақсимоти рақамии ҳамаи сабабҳои хориҷкуниро дар марҳилаи миёна бо диаграммаи ҷараёни алоҳида пешниҳод намекунад.

Маблағгузорӣ: Гузориш шудааст, ки таҳқиқот маблағгузории беруна нагирифтааст.

Кумитаи ахлоқ: Азбаски таҳқиқоти нави иштирокчиёни инсонӣ вуҷуд надошт, ҳамчун татбиқнашаванда гузориш шудааст.

Ризоияти огоҳона: Татбиқнашаванда.

Дастрасии маълумот: Азбаски дар таҳқиқот маълумоти нав эҷод ё таҳлил нашудааст, мубодилаи алоҳидаи маълумот татбиқшаванда нест.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллифон изҳор кардаанд, ки бархӯрди манфиатҳо вуҷуд надорад.

Саҳми муаллифон: Консептуализатсия T.M. ва A.J.; методология ва таҳлили формалӣ T.M.; санҷиш T.M., A.J. ва N.M.L.; таҳқиқот T.M.; тарҳи аввал T.M. ва A.J.; бозбинӣ/таҳрир T.M., A.J. ва N.M.L.; назорат аз ҷониби A.J. анҷом дода шудааст.

Ҳадди асосии тафсир: Манбаъ натиҷаҳои когортҳо, дастурҳо ва барномаҳои скрининги сершуморро ба таври ривоятӣ синтез мекунад. Фоизҳои аз популятсияҳои гуногун гирифташуда набояд ҳамчун як модели ягонаи муттаҳидаи хатар ё як протоколи ягонаи скрининг барои ҳамаи ҷомеаҳо тафсир карда шаванд.

Ёддошти манбаи визуалӣ: Расми 1 дар саҳифаи 3-и PDF аутоиммунитет, ҳолати гликемикӣ, хатарҳои пешравӣ дар кӯдак/калонсол, коҳиши массаи β-ҳуҷайраҳо ва соҳаҳои дахолатро дар тамоми марҳилаҳои 0-3 дар як схема нишон медиҳад. Барои Verianla ба ҷойи нусхабардории тарҳи расми манбаъ, бозсозии ин робитаҳои илмӣ ҳамчун диаграммаи аслии марҳила-ҷараён мувофиқ аст. Ҷадвали 1 дар саҳифаи 8-и PDF бартариҳо ва монеаҳои скринингро; Ҷадвали 2 дар саҳифаи 9 бошад тавсияҳои мониторингро дар дастурҳои гуногун муқоиса мекунад.

Ҳадди иттилои тиббӣ: Ин матн шарҳи таълимии як баррасии илмӣ мебошад. Он тавсияи тиббии инфиродӣ дар бораи озмоиши аутоантитело, озмоиши генетикӣ, OGTT, CGM, истифодаи teplizumab ё басомади пайгирӣ нест.