Ин таҳқиқот як мақолаи тарҳ/preprint дар буриши зеҳни сунъӣ, ҷомеашиносии фарҳанг, психологияи иҷтимоӣ, антропология, психологияи ахлоқӣ ва таҳлили фарҳангӣ тавассути моделҳои бузурги забонӣ мебошад. Азбаски дар матн ибораҳои “Draft v10” ва “Preprint not peer reviewed” ҷой доранд, онро бояд на ҳамчун мақолаи баррасишудаи маҷалла, балки ҳамчун тарҳи назариявӣ ва муқоисавии барои баҳс пешниҳодшуда арзёбӣ кард.

Мавзӯи асосии мақола на он аст, ки моделҳои бузурги забонӣ дар бораи инсоният чӣ мегӯянд, балки он аст, ки фарҳанги инсонӣ дар матнҳои рақамӣ чӣ гуна зич мешавад ва ин зичшавӣ дар баромадҳои гуногуни LLM бо кадом мавзӯъҳои муштарак намоён мегардад. LLM ихтисораи “large language model” аст ва модели зеҳни сунъиро ифода мекунад, ки дар маҷмӯаҳои бузурги матнӣ омӯзонида шуда, қобилияти тавлиди забон ва пешгӯии қолабҳои маъноиро дорад.

Мафҳуми асосии таҳқиқот “cultural condensate”, яъне «зичшавии фарҳангӣ» аст. Муаллиф LLM-ҳоро оинаи мустақими рафтори инсон намедонад, балки онҳоро объектҳои фарҳангие мешуморад, ки тарзи сухан гуфтани одамон дар бораи худ, чизҳое, ки асоснок мекунанд, баҳс мекунанд ва ривоятҳое, ки такрор мекунанд, ба шакли фишурда нигоҳ медоранд.

Ин мундариҷа машварати психологӣ/психиатрӣ нест. Мақола ба мавзӯъҳои ҳассос, монанди рафтори инсон, психологияи ахлоқӣ, ҳувияти гурӯҳӣ, мақом, тарс, мансубият ва низои иҷтимоӣ дахл мекунад; мақсад дар ин ҷо содда кардан ва ба таври интиқодӣ шарҳ додани даъвои академии таҳқиқот аст.

Мақола бо он оғоз мешавад, ки ба шаш модели бузурги забонии муосир як саволи асосии яксон дода мешавад: Маълумоти омӯзишии шумо кадом қолабҳои барҷастаро дар бораи фарҳанг ва рафтори инсон нишон медиҳад? Моделҳои таҳқиқшуда ChatGPT, Claude, MetaAI, Gemini, DeepSeek ва Grok мебошанд. Ҷавоби ҳар модел ба мавзӯъҳои ҷудогона тақсим ва тавассути луғати муштараки мавзӯӣ муқоиса мешавад.

Натиҷаи асосии таҳқиқот ин аст, ки моделҳои гуногун дар бораи инсоният ба мавзӯъҳои ба таври ҳайратангез монанд ишора мекунанд. Дар байни онҳо сохтани ривоят, ҷустуҷӯи маъно, пеш омадани эҳсос аз ақл, мансубияти иҷтимоӣ, қабилагароӣ, рақобати мақом, ҳассосият ба таҳдид, асосноккунии ахлоқӣ, огоҳӣ аз марг ва устуворӣ ҷой доранд.

Муаллиф ин монандиро ҳамчун он маънидод намекунад, ки LLM-ҳо «табиати инсонро кашф кардаанд». Ӯ даъвои эҳтиёткортаре пешниҳод мекунад: LLM-ҳо метавонанд нишон диҳанд, ки одамон дар матнҳои рақамӣ худро чӣ гуна тасвир мекунанд, кадом масъалаҳоро такрор ба такрор коркард мекунанд ва кадом шаклҳои шарҳро аз ҷиҳати фарҳангӣ ҳукмрон мегардонанд.

Муҳимтарин огоҳии таҳқиқот низ ҳамин аст. Баромадҳои LLM ченкунии мустақими рафтори инсон нестанд. Моделҳо махсусан аз ҷаҳони додаҳои онлайн, хаттӣ, оммавӣ ва дорои вазнҳои муайяни фарҳангӣ ва демографӣ ғизо мегиранд. Аз ин рӯ, натиҷаҳоро набояд ҳамчун «тамоми инсоният ҳамин гуна аст», балки ҳамчун «инсоният дар матнҳои рақамӣ бештар худро чунин тасвир мекунад» хонд.

Мушкил дар чист?

Ҳолати инсон мафҳуми васеъест, ки масъалаҳои бунёдии такроршавандаи одамонро дар тӯли зиндагӣ дар бар мегирад. Ҷустуҷӯи маъно, огоҳӣ аз марг, муҳаббат, тарс, мақом, мансубият, ахлоқ, низоъ, умед ва ҳувиятро метавон дар ин сарлавҳа ҷой дод. Фалсафа, адабиёт, антропология, ҷомеашиносӣ ва психология асрҳост ин саволро бо роҳҳои гуногун баррасӣ мекунанд.

Нуқтаи оғози мақола чунин аст: Моделҳои бузурги забонӣ дар маҷмӯаҳои рақамии матнӣ бо триллионҳо калима омӯзонида мешаванд. Ин матнҳо ҳавзи васеи ривояти инсонро, аз роман ва хабар то мақолаҳои академӣ, форумҳо, гуфтугӯҳои шабакаҳои иҷтимоӣ, санадҳои техникӣ ва баҳсҳо, дар бар мегиранд. Аз ин рӯ, LLM-ҳо метавонанд як намояндагии зичшудаи изҳои матниеро дошта бошанд, ки инсоният дар бораи худ офаридааст.

Аммо дар ин ҷо мушкили ҷиддии методологӣ вуҷуд дорад. LLM-ҳо рафтори инсонро мушоҳида намекунанд; онҳо танҳо матнҳоеро коркард мекунанд, ки дар бораи рафтори инсон навишта, мубодила, индексатсия ва ба модел расидаанд. Он чизе, ки одамон воқеан мекунанд, бо он чизе, ки дар бораи худ мегӯянд, яксон нест. Мавзӯе, ки ҷомеа дар матнҳои рақамӣ зиёд баррасӣ мекунад, ҳатман тамоми воқеияти он ҷомеаро ифода намекунад.

Мушкилоти дувум масъалаи намояндагӣ аст. Маълумоти интернетӣ тамоми инсониятро баробар намояндагӣ намекунад. Баъзе кишварҳо, забонҳо, синфҳо, сатҳҳои таҳсил ва гурӯҳҳои фарҳангӣ дар истеҳсоли матни онлайн бештар намоёнанд. Баъзе ҷомеаҳо бошанд ё кам намояндагӣ мешаванд, ё худро дар майдони матни оммавӣ ба тарзи дигар ифода мекунанд. Аз ин рӯ, «портрети инсоният»-и аз LLM ба дастомада портрети тамоми инсоният не, балки портрети ривоятҳои фарҳангии рақамишуда ва намоён аст.

Мушкилоти сеюм alignment-и модел аст. LLM-ҳои муосир танҳо бо пешомӯзии хом кор намекунанд; онҳо тавассути равандҳои fine-tuning барои додани ҷавобҳои бехатар, муфид, безарар ва аз ҷиҳати иҷтимоӣ қабулшаванда танзим мешаванд. RLHF, яъне омӯзиши тақвиятӣ бо бозхурди инсон, метавонад ба он таъсир расонад, ки баромади модел бо кадом лаҳн, ҳудуд ва таъкиди арзишӣ дода мешавад. Аз ин рӯ, ҳатто агар моделҳо ба як ҷаҳони маълумот назар кунанд, метавонанд бо линзаҳои шарҳии гуногун сухан гӯянд.

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Таҳқиқот таҷрибаи мустақими инсонӣ ба маънои психологияи таҷрибавӣ анҷом намедиҳад. Ба ҷои ин, таҳлили муқоисавии баромадҳои LLM-ро истифода мебарад. Ба шаш модели бузурги забонӣ як prompt-и якнавъ дода шудааст: Дар маълумоти омӯзишии худ кадом даркҳои барҷастаро дар бораи фарҳанг ва рафтори инсон мебинед?

Ҷавобҳои моделҳо баъдан ба даъвоҳои алоҳида ҷудо мешаванд. Ҳар даъво бо луғати мавзӯии пешакӣ сохташуда ё дар раванди таҳлил равшаншуда мувофиқ карда мешавад. Мавзӯъ дар ин ҷо қолаби такроршавандаи маънои фарҳангиро ифода мекунад. Масалан, даъвоҳое чун «одамон тавассути ҳикояҳо маъно месозанд», «одамон ба гурӯҳҳо мепайванданд», «эҳсос пеш аз ақл меояд» ё «рақобати мақом рафторро шакл медиҳад» ҳамчун мавзӯъ рамзгузорӣ мешаванд.

Мавзӯъҳои таҳқиқотшуда сохтани ривоят ва маъно, эҳсос ва ғаразҳои маърифатӣ, мансубияти иҷтимоӣ, қабилагароӣ ва психологияи эътилоф, мақом ва иерархия, тарс ва ҳассосият ба талафот, мутақобилият ва ҳамкорӣ, ниҳодҳо ва низомҳои фарҳангӣ, маросим ва одат, юмор, огоҳии марг, умед ва устуворӣ, асолат ва динамикаи ҷинсӣ/ҷуфтшавиро дар бар мегиранд.

Муаллиф монандии байни моделҳоро бо Jaccard similarity чен мекунад. Jaccard similarity ченакиест, ки унсурҳои муштараки ду маҷмӯаро ба маҷмӯи ҳамаи унсурҳои фарқкунандаи онҳо нисбат медиҳад. Дар ин ҷо маҷмӯи мавзӯъҳои ҳар модел ҳамчун рӯйхат тасаввур мешавад. Ҳар қадар ду модел ба мавзӯъҳои яксон бештар ишора кунанд, қимати монандӣ ҳамон қадар баланд мешавад.

Ҳадафи усул қабул кардани гуфтаҳои LLM ҳамчун «ҳақиқати илмӣ» нест. Ҳадаф дидани он аст, ки дар байни меъмориҳои гуногуни модел, стратегияҳои alignment ва услубҳои тавзеҳ кадом мавзӯъҳои фарҳангӣ такрор мешаванд ва истифодаи ин мавзӯъҳои такрорӣ ҳамчун гипотезаҳои таҳқиқотӣ барои илмҳои иҷтимоӣ мебошад.

Формулаҳо чӣ мегӯянд?

Дар таҳқиқот моделсозии вазнини математикӣ вуҷуд надорад; аммо барои нишон додани ҳампӯшии мавзӯии байни моделҳо Jaccard similarity истифода мешавад. Ин формула равшантарин ифодаи математикии мантиқи ченкунии асосии мақола аст.

Дар ин формула \\(A\\) ва \\(B\\) маҷмӯи мавзӯъҳои муайяншудаи ду модели гуногунро ифода мекунанд. \\(A\\cap B\\) мавзӯъҳои муштараки ду моделро; \\(A\\cup B\\) бошад ҳамаи мавзӯъҳои нодири дидашуда дар ҳар ду моделро нишон медиҳад. Натиҷа байни 0 ва 1 тағйир меёбад. Қиматҳои наздик ба 1 ҳампӯшии бештари мавзӯӣ ва қиматҳои наздик ба 0 мавзӯъҳои камтари муштаракро нишон медиҳанд.

Ин схема фарзияи асосии таҳқиқотро содда мекунад. Баромади LLM нусхаи мустақими маълумоти омӯзишӣ нест. Меъмории модел, раванди омӯзиш, интихоби додаҳо, alignment ва услуби ҷавоб низ ба портрети фарҳангии бадастомада таъсир мерасонанд.

Ин ифода мавзӯъҳои асосии такроршавандаро дар ҳамаи шаш модел нишон медиҳад. Гарчанде моделҳо бо лаҳнҳои гуногун сухан мегӯянд, одамро бештар ҳамчун мавҷуде тасвир мекунанд, ки ҳикоя месозад, бо эҳсос қарор мегирад, ба гурӯҳҳо мепайвандад, ба мақом ҳассос аст, ба таҳдид вокуниш нишон медиҳад ва рафторашро бо ривоятҳои ахлоқӣ асоснок мекунад.

Ин ифодаи кӯтоҳ натиҷаи асосии муқоисаи моделҳоро ҷамъбаст мекунад. Моделҳо дар аксари мавзӯъҳои бунёдӣ аз ҳам дур намешаванд; бештар дар сатҳи тавзеҳе, ки таъкид мекунанд, фарқ доранд. Яке забони экзистенсиалӣ, дигаре психологӣ, яке эволютсионӣ, дигаре антропологӣ ё ба муносибатҳои ҳаррӯзаи иҷтимоӣ наздикро истифода мебарад.

Ин схема тарзи истифодаеро нишон медиҳад, ки таҳқиқот барои илмҳои иҷтимоӣ пешниҳод мекунад. Баромадҳои LLM набояд мустақиман натиҷа қабул шаванд; онҳо бояд барои сохтани саволҳои нави таҳқиқотӣ барои таҷриба, пурсиш, этнография ва таҳлили таърихӣ истифода шаванд.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Аввалин визуали таҳқиқот матритсаи Jaccard similarity аст. Ин матритса ҳампӯшии маҷмӯи мавзӯъҳои шаш моделро нишон медиҳад. Қиматҳои диагоналӣ табиатан 1 мебошанд, зеро ҳар модел бо худ комилан монанд аст. Қиматҳои берун аз диагонал нишон медиҳанд, ки ду модел то чӣ андоза ба мавзӯъҳои яксон ишора мекунанд. Паёми асосӣ он аст, ки байни моделҳо ҳампӯшии мавзӯии миёна то баланд вуҷуд дорад.

Ин матритса ба хонанда мегӯяд: Ҷумлаҳо, услубҳо ё забони тавзеҳии моделҳо метавонанд фарқ кунанд, аммо дар мавзӯъҳои бузурги такроршаванда дар бораи инсоният як ядрои муштараки равшан вуҷуд дорад. Сохтани ривоят, эҳсос, мансубият, мақом, тарс ва асосноккунии ахлоқӣ дар моделҳои зиёд қавӣ дида мешаванд.

Визуали дувум моделҳоро дар фазои ду меҳвари тавзеҳӣ ҷойгир мекунад. Меҳвари уфуқӣ байни Homo Narrans ва Homo Economicus тӯл мекашад. Homo Narrans инсонро мавҷуде медонад, ки ҳикоя месозад ва маъно меҷӯяд. Homo Economicus бошад инсонро ҳамчун қароргиранда дар шароити мутобиқати стратегӣ, манфиат, ангеза ва маҳдудиятҳо шарҳ медиҳад.

Меҳвари амудӣ байни Homo Affectus ва Homo Ritualis тӯл мекашад. Homo Affectus ба эҳсос, ғаразҳои маърифатӣ, зиддият, тарси талафот ва устувории психологӣ диққат медиҳад. Homo Ritualis бошад ниҳодҳо, нақшҳо, маросимҳо, рамзҳо ва низомҳои интизории иҷтимоиро пеш мегузорад.

Паёми асосии ин схема чунин аст: Моделҳо дар бораи инсоният ба натиҷаҳои комилан гуногун намерасанд; онҳо инсониятро аз қабатҳои гуногуни тавзеҳӣ тасвир мекунанд. ChatGPT бештар экзистенсиалӣ ва ривоятмарказ; Claude бештар психологӣ ва таҳаммулпазири зиддият; MetaAI ба муносибатҳои ҳаррӯза ва одатҳо наздик; Gemini эволютсионӣ-маърифатӣ; DeepSeek сохторӣ-антропологӣ; Grok бошад бо лаҳни сахттар ва воқеъбинонаи эволютсионӣ сухан мегӯяд.

Дар ҷадвали иловагӣ линзаҳои ҳар модел ҷамъбаст мешаванд. ChatGPT маъно, ривоят, марг ва нобаробарӣ; MetaAI пайвастагӣ, одат, ғайбат ва юмор; Claude зиддияти маърифатӣ, тарси талафот ва устуворӣ; Gemini тарс, мутақобилият, мақом ва мутобиқшавӣ; DeepSeek маросим, абзор, рамз ва қудрат; Grok бошад ҷинсӣ, мақом, фиреб ва қабилагароиро бештар таъкид мекунад.

Ҷамъбасти паҳншавии мавзӯъҳо низ муҳим аст. Сохтани ривоят/маъно ва эҳсос/ғараз/асосноккунӣ дар ҳамаи 6 модел пайдо мешаванд. Мансубияти иҷтимоӣ, қабилагароӣ, мақом ва тарс дар 5 модел ҷой доранд. Юмор дар 3 модел; ниҳодҳо, мутақобилият ва ҳамкорӣ дар 2 модел; огоҳии марг, умед, маросим, асолат ва ҷинсӣ бошад маҳдудтар дида мешаванд. Ин тақсимот нишон медиҳад, ки кадом мавзӯъҳо ба ядрои муштарак наздиктаранд.

Таҷрибаҳо чӣ гуна анҷом дода шудаанд?

Ин таҳқиқот таҷрибаи классикии лабораторӣ нест. Бо иштирокчиёни инсон таҷриба анҷом дода нашудааст, миқёси психологӣ истифода нашудааст ва рафтор мустақиман мушоҳида нашудааст. Ба ҷои ин, ҷавобҳои параллелии шаш LLM муқоиса шудаанд.

Дар қадами аввал ба ҳар модел prompt дода шудааст, ки мепурсад аз маълумоти омӯзишии худ дар бораи фарҳанг ва рафтори инсон чӣ омӯхтааст. Ҳадаф аз ин prompt ошкор кардани мавзӯъҳое мебошад, ки моделҳо дар маълумоти васеи омӯзишии худ дар бораи инсоният пеш мегузоранд.

Дар қадами дувум ҷавобҳо ба воҳидҳои хурди даъво ҷудо шудаанд. Масалан, «одамон маъно меҷӯянд», «одамон ба мақом ҳассосанд», «ақлрони ахлоқӣ аксар вақт баъд аз интуитсияи эҳсосӣ меояд» ҳамчун даъвоҳои алоҳидаи мавзӯӣ арзёбӣ шудаанд.

Дар қадами сеюм ин даъвоҳо бо луғати умумии мавзӯӣ рамзгузорӣ шуданд. Агар мавзӯъ ба таври равшан гуфта шуда бошад ё бо қувваи кофӣ ишора шуда бошад, барои он модел мавҷуд ҳисоб шудааст. Бо ин роҳ ҷавобҳои ҳар модел, новобаста аз дарозии матн ва услуб, ба маҷмӯи мавзӯъҳо табдил ёфтанд.

Дар қадами чорум маҷмӯи мавзӯъҳои моделҳо бо Jaccard similarity муқоиса шуданд. Ин усул барои нишон додани дараҷаи расидани моделҳо ба мавзӯъҳои яксон истифода гардид. Натиҷа монандии калимаҳо не, балки монандии сохтори мавзӯиро чен мекунад.

Дар қадами панҷум муаллиф дар баробари монандӣ, фарқиятҳоро низ тафсир кард. Ҷойҳое, ки моделҳо фарқ мекунанд, бештар на бо интихоби мавзӯъ, балки бо забони тавзеҳ вобастаанд. Як модел метавонад инсонро ҳамчун мавҷуди маъноҷӯ, дигаре дар рақобати мақом, дигаре дар дохили маросим ва ниҳодҳо, дигаре бошад дар дохили зиддиятҳои психологӣ шарҳ диҳад.

Натиҷаҳо чӣ нишон медиҳанд?

Натиҷаи аввал ин аст, ки дар байни шаш модел ядрои қавии муштараки фарҳангӣ вуҷуд дорад. Дар баромадҳои LLM одамон бештар ҳамчун мавҷудоте намоён мешаванд, ки ҳикоя месозанд, маъно меҷӯянд, бо эҳсос ҳаракат мекунанд, ба мансубияти иҷтимоӣ ниёз доранд, байни гурӯҳҳо фарқ мегузоранд, ба мақом ҳассосанд ва ба таҳдид сахт вокуниш мекунанд.

Натиҷаи дувум он аст, ки моделҳо дар бораи инсоният антропологияҳои комилан гуногун намесозанд. Фарқиятҳо бештар дар сатҳи тавзеҳ пайдо мешаванд. ChatGPT портрети фалсафӣ ва экзистенсиалиро мекашад; Claude ба зиддияти психологӣ ва устуворӣ диққат медиҳад; MetaAI робитаҳои ҳаррӯзаи иҷтимоиро таъкид мекунад; Gemini ба стратегияҳои эволютсионӣ, DeepSeek ба низомҳои фарҳангӣ ва Grok бошад ба ҷинсӣ, мақом, фиреб ва рафтори эътилофӣ ошкортар рӯ меорад.

Натиҷаи сеюм ин аст, ки LLM-ҳоро метавон ҳамчун абзори ёрирасони кашф дар илмҳои иҷтимоӣ истифода бурд. Муаллиф даъво намекунад, ки LLM-ҳо ҳақиқатҳои нави қатъӣ дар бораи рафтори инсон медиҳанд. Ба ҷои ин, ӯ мегӯяд, ки онҳо метавонанд нишон диҳанд кадом тафсирҳо аз ҷиҳати фарҳангӣ ҳукмрон, намоён ва такроршавандаанд.

Натиҷаи чорум барои психологияи ахлоқӣ муҳим аст. Аксари моделҳо ахлоқи инсонро на ҳамчун қарори сирф ақлонӣ бар асоси принсипҳои абстрактӣ, балки ҳамчун раванде тасвир мекунанд, ки дар дохили эҳсос, интуитсия, ҳувияти гурӯҳӣ, асосноккунӣ ва сигналдиҳии иҷтимоӣ инкишоф меёбад. Ин бо андешае мувофиқ аст, ки ақлрони ахлоқӣ аксар вақт оғози қарор нест, балки воситаи асосноккунии баъд аз қарор мешавад.

Натиҷаи панҷум он аст, ки рамзгароии фарҳангӣ ва психологияи эволютсионӣ бояд якҷо андешида шаванд. Одамонро танҳо бо стратегияҳои биологӣ шарҳ додан мумкин нест; аммо изҳои эволютсионӣ, монанди мақом, таҳдид, мутақобилият ва эътилоф, дар дохили рамзҳои фарҳангӣ, маросимҳо, ниҳодҳо ва ривоятҳо васеъ мешаванд.

Чаро ин муҳим аст?

Ин таҳқиқот даъват мекунад, ки LLM-ҳоро на танҳо ҳамчун абзори тавлиди матн, балки ҳамчун объекти таҳқиқоти фарҳангӣ бинем. Ҷавоби як LLM «ҳақиқати модел» нест, вале метавонад нишон диҳад, ки ривоятҳои фарҳангии такроршаванда дар маълумоти омӯзишӣ чӣ гуна зич шудаанд.

Барои илмҳои иҷтимоӣ ин муҳим аст. Озмоишҳои лабораторӣ механизмҳои муайянро ҷудо мекунанд. Пурсишҳо мекӯшанд чен кунанд, ки одамон чӣ фикр мекунанд. Этнография дар контекстҳои мушаххас амиқӣ медиҳад. Таҳлили LLM бошад метавонад нишон диҳад, ки дар майдонҳои бузурги матн кадом мавзӯъҳо, мафҳумҳо ва қолабҳои ривоятӣ такрор мешаванд. Ин усул ҷойгузини усулҳои дигар нест; метавонад онҳоро пурра кунад.

Истифодаи муфидтарине, ки таҳқиқот пешниҳод мекунад, тавлиди гипотеза аст. Масалан, агар модел дар бисёр соҳаҳо мавзӯи «изтироби мақом»-ро пеш гузорад, муҳаққиқ онро мустақиман ҳақиқат намешуморад, балки ҳамчун тағйирёбандаи таҳқиқшаванда барои таҷриба, пурсиш ё таҳқиқоти сифатӣ қабул мекунад.

Мақола барои низоъҳои иҷтимоӣ низ қобили таваҷҷуҳ аст. Агар LLM-ҳо дар ривоятҳои инсонӣ қабилагароӣ, ҳассосият ба таҳдид, рақобати мақом ва асосноккунии ахлоқиро зуд-зуд бинанд, ин мавзӯъҳо метавонанд майдонҳои нави таҳлил барои қутбишавии сиёсӣ, баҳсҳои онлайн, низои созмонӣ ва ҷангҳои фарҳангӣ боз кунанд.

Аз назари Verianla таҳқиқот имкон медиҳад AI-ро на танҳо маҳсулоти техникӣ, балки сатҳи зичшудаи хотираи фарҳангӣ хонем. Аммо ин сатҳ бояд бо эҳтиёт хонда шавад: LLM-ҳо худи инсоният нестанд, балки намояндагии коркардшуда ва aligned-и изҳои инсоният дар матнҳои рақамӣ мебошанд.

Нуқтаҳои эҳтиёт

Таҳқиқот preprint/тарҳ аст ва аз баррасии ҳамтоён нагузаштааст. Аз ин рӯ, усул, равиши рамзгузории мавзӯъҳо, интихоби модел ва тафсирҳо метавонанд дар раванди академӣ тағйир ёбанд.

LLM-ҳо рафтори инсонро мустақиман мушоҳида намекунанд. Баромади моделҳо нишон медиҳад, ки одамон дар матнҳои оммавӣ ва рақамӣ дар бораи худ чӣ гуна ҳарф мезананд. Аз ин рӯ, натиҷаҳоро набояд ҳамчун «табиати инсон ҳатман ҳамин аст» хонд.

Намояндагии додаҳо маҳдудияти ҷиддӣ аст. Маълумоти интернетӣ метавонад гурӯҳҳои ғарбимарказ, таҳсилкарда, рақамӣ фаъол ва дорои қобилияти баланди ифодаи хаттиро бештар намояндагӣ кунад. Ҷомеаҳое, ки хомӯш, офлайн, камнавис ё дар забонҳои камнамоёнанд, дар ин зичшавии фарҳангӣ заифтар намояндагӣ мешаванд.

Alignment-и модел низ ба натиҷа таъсир мерасонад. RLHF ва танзимоти амниятӣ метавонанд моделҳоро водор кунанд, ки баъзе мавзӯъҳоро мулоимтар, фалсафитар, психологитар, бехатартар ё камтар баҳснок баён кунанд. Аз ин рӯ, фарқи моделҳо на танҳо аз маълумоти омӯзишӣ, балки аз fine-tuning-и баъдӣ низ сарчашма мегирад.

Jaccard similarity ҳампӯшии мавзӯъҳоро чен мекунад, вале тартиби аҳамият, лаҳни эҳсосӣ, контексти ривоятӣ ё амиқии фарҳангиро танҳо ба худ намегирад. Ду модел метавонанд ба як мавзӯъ ишора кунанд, аммо онро дар чаҳорчӯбаи назариявии гуногун шарҳ диҳанд.

Ин мундариҷа машварати психологӣ/психиатрӣ нест. Мавзӯъҳое чун рафтори инсон, қарори ахлоқӣ, қутбишавӣ ва низои иҷтимоӣ барои қарорҳои шахсӣ ё ҷамъиятӣ ба мутахассис, контексти маҳаллӣ ва манбаъҳои сершумори дода ниёз доранд.

Хулоса

Мақола моделҳои бузурги забониро на ҳамчун мошинҳои ҳукми қатъӣ дар бораи инсоният, балки ҳамчун объектҳои нави таҳқиқотӣ мебинад, ки ривоятҳои фарҳангӣ дар онҳо зич мешаванд. Дар байни ҷавобҳои шаш модел ядрои равшани муштарак вуҷуд дорад: одамон маъно меҷӯянд, ҳикоя месозанд, аз эҳсос оғоз мекунанд, ба гурӯҳҳо мепайванданд, ба мақом ҳассосанд, ба таҳдид сахт вокуниш мекунанд ва рафторашонро бо асосҳои ахлоқӣ нақл мекунанд.

Ин ядрои муштарак ченкунии мустақими рафтори инсон нест, вале изи қавии фарҳангист, ки нишон медиҳад одамон зиндагии худро чӣ гуна тасвир мекунанд. Фарқҳои байни моделҳо бештар на ихтилофи бунёдӣ дар бораи инсоният, балки фарқи линзаҳои тавзеҳиро нишон медиҳанд. Як портрети инсонро метавон ба шакли фалсафӣ, психологӣ, эволютсионӣ, антропологӣ ё бо таваҷҷуҳ ба муносибатҳои ҳаррӯзаи иҷтимоӣ баён кард.

Арзишмандтарин ҷиҳати таҳқиқот ҷойгир кардани LLM-ҳо ҳамчун абзори тавлиди гипотеза барои илмҳои иҷтимоӣ аст. LLM-ҳо ҷойгузини таҳқиқот намешаванд, вале метавонанд нишон диҳанд кадом мавзӯъҳо аз ҷиҳати фарҳангӣ ҳукмронанд, кадом зиддиятҳо такрор мешаванд ва масъалаҳои иҷтимоӣ дар забон чӣ гуна шакл мегиранд.

Барои Verianla ин таҳқиқот ба як саволи қадим дар асри AI равзанаи нав мекушояд: Инсоният худро чӣ гуна нақл мекунад? Ҷавоб дар дохили моделҳо нест; дар матнҳои азими инсонӣ, ки моделҳо зич мекунанд, ва дар тарзи тафсири он матнҳо ҷой дорад.

Ёддошти манбаъ ва усул

Ин матн дар асоси тарҳ/preprint-и W. Russell Neuman бо унвони “The Human Condition as Reflected in Contemporary Large Language Models” омода шудааст. Таҳқиқот ҷавобҳои моделҳои ChatGPT, Claude, MetaAI, Gemini, DeepSeek ва Grok-ро дар бораи фарҳанг ва рафтори инсон муқоиса карда, мафҳумҳои ривоят, эҳсос, мансубияти иҷтимоӣ, қабилагароӣ, мақом, ҳассосият ба таҳдид, асосноккунии ахлоқӣ ва зичшавии фарҳангиро баррасӣ мекунад.

Ин мундариҷа тарҷумаи калима ба калима нест; ғояи асосии таҳқиқот мутобиқи хатти нашрии Verianla содда ва ба мақолаи таҳририи аслии тоҷикӣ табдил дода шудааст.

Матн бар асоси тарҳ/preprint-и аз баррасии ҳамтоён нагузашта омода шудааст. Баромадҳои LLM набояд ҳамчун далели мустақими рафтори инсон, балки ҳамчун зичшавиҳои таҳлилшавандаи ривоятҳои фарҳангии такроршаванда дар матнҳои рақамӣ арзёбӣ шаванд.