Ин мақола иддаои «ақли беэҳсос»-и академияи ҳуқуқро зери савол мегузорад. Ҳуқуқшиносон аксар вақт мегӯянд, ки манбаъҳоро бармекашанд, мафҳумҳоро низом медиҳанд ва ба хулосаи мантиқӣ мерасанд. Аммо муаллиф даъво мекунад, ки ин раванд аз эҳсосот холӣ нест. Дониши ҳуқуқӣ на танҳо бо мантиқ ва метод, балки бо неруҳои эҳсосӣ мисли зебоӣ, тарс, нигаронии хориҷшавӣ, ниёз ба эътироф, майли меҳнат кардан, мақом ва тааллуқ низ шакл мегирад.

Ду мафҳуми марказии таҳқиқот «қароргирии эпистемикӣ» ва «музокираи эпистемикӣ» мебошанд. Қароргирии эпистемикӣ лаҳзаест, ки як пешниҳод дуруст ё эътиборнок қабул мешавад. Музокираи эпистемикӣ бошад, равандест, ки ҷомеаи академӣ дар он дастаҷамъона муайян мекунад кадом дониш қобили қабул аст. Ба назари муаллиф, ҳар ду раванд аз ҷиҳати эҳсосӣ пурбор мебошанд.

Мақола инчунин аз мафҳуми «алекситимияи меъёрӣ» истифода мекунад. Алекситимия мушкилии шинохтан ва номгузории эҳсосоти худ аст. Алекситимияи меъёрӣ ҳолатест, ки ҷомеаи академӣ аз сабаби меъёри «олими ҷиддӣ бояд эҳсосотро канор гузорад» дигар таъсири эҳсосии худро хонда наметавонад. Паёми асосии муаллиф чунин аст: барои беҳтар сохтани дониши ҳуқуқӣ эҳсосотро инкор кардан не, балки дидани он ки онҳо чӣ гуна ба тафаккур ворид мешаванд, муҳим аст.

Мушкил чист?

Академияи ҳуқуқ аксар вақт худро ҳамчун фаъолияти оқилона, низомманд ва объективӣ муаррифӣ мекунад. Ҳуқуқшинос ба манбаъҳо назар мекунад, мафҳумҳоро ҷудо мекунад, далелҳоро месанҷад ва ба хулосаи эътиборнок мерасад. Ин идеал дар таҳсилоти ҳуқуқӣ ва фарҳанги навиштани академӣ қавӣ аст. Аммо мақола пешниҳод мекунад, ки ин идеал як навъ саҳнасозӣ аст: ҳуқуқшинос ҳам инсон аст ва тафаккури инсон аз эҳсосот ҷудо нест.

Мушкил вуҷуди эҳсосот нест; мушкил вонамуд кардан аст, ки эҳсосот вуҷуд надоранд. Агар ҷомеаи академӣ тарсҳо, ниёз ба тааллуқ, нигарониҳои мақомӣ, афзалиятҳои эстетикӣ ва хоҳиши эътирофро нодида гирад, он дигар наметавонад таъсири ин омилҳоро ба истеҳсоли дониш назорат кунад. Ҳамин тавр, эҳсосот аз байн намераванд; онҳо танҳо ноаён мешаванд.

Ин ҳолат дар ҳуқуқ махсусан муҳим аст. Зеро ҳуқуқ соҳае нест, ки танҳо объектҳои физикии ҷаҳони берунро меомӯзад. Ҳуқуқ майдони донишест, ки аз мафҳумҳо, меъёрҳо, иддаоҳои эътибор, институтҳо, тафсирҳо ва қабулҳои иҷтимоӣ сохта мешавад. Чӣ гуна фаҳмида шудани қоидаи ҳуқуқӣ, кадом тафсир оқилона ҳисобида шудан ва кадом назария таъсиргузор шудан аз равандҳои қабул дар ҷомеаи академӣ вобаста аст.

Аз ин рӯ, саволи мақола равшан аст: эҳсосот дар қарорҳо дар бораи дурустӣ ва эътибори ҳуқуқӣ то чӣ андоза нақш доранд? Ва муҳимтар аз ин, чаро академияи ҳуқуқ намехоҳад ин нақшро бубинад?

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Таҳқиқот аз усули классикии таҷрибавӣ истифода намекунад. Муаллиф тавассути назарияи ҳуқуқ, фалсафа, психология, фалсафаи зеҳн ва таҳқиқоти эҳсосот баҳси консептуалӣ пеш мебарад. Ҳадаф на исботи омории таъсири эҳсосот ба дониши ҳуқуқӣ, балки намоён кардани роҳҳое мебошад, ки ин таъсир метавонад амал кунад.

Муаллиф аз равиши Pierre Schlag дар бораи эстетикаи ҳуқуқ истифода мекунад. Дар ин ҷо эстетика танҳо маънои зебоӣ надорад; он тарзи дидани ҷаҳон аз ҷониби ҳуқуқ, тарзи низом додани мафҳумҳо, тасвирҳои фикрӣ ва шаклҳое, ки «ҳуқуқӣ» дониста мешаванд,ро дар бар мегирад. Ба ин чаҳорчӯба мувофиқ, ҳуқуқ танҳо маҷмӯи қоидаҳо нест; он объекти донишест, ки тавассути тарзҳои муайяни дидан, гурӯҳбандӣ ва фикр кардан сохта мешавад.

Мақола ин равиши эстетикиро ба эҳсосот васеъ мекунад. Агар шаклҳои эстетикии ҳуқуқ тафаккури ҳуқуқиро шакл диҳанд, эҳсосот низ метавонанд муайян кунанд, ки кадом идея ҷолиб, боварбахш, таҳдидкунанда, обрӯбахш, хориҷкунанда ё қобили қабул менамояд.

Таҳқиқот ду раванди асосиро пешниҳод мекунад. Якум, раванди қароргирии эпистемикӣ аст. Ин лаҳзаест, ки ҳуқуқшинос мегӯяд «ин далел дуруст аст», «ин тафсир эътибор дорад», ё «ин назария боварбахш аст». Дуюм, музокираи эпистемикӣ аст. Ин равандест, ки ҷомеае мисли академияи ҳуқуқ дар бораи он ки кадом дониш қабул мешавад, ба таври ошкор ё пинҳон тавофуқ месозад.

Ҷанбаҳои эҳсосии ин ду раванд гуногунанд. Дар қароргирии эпистемикӣ зебоӣ, тарси марг, тарси хориҷшавӣ, ниёз ба эътироф ва ниёз ба меҳнат кардан барҷастаанд. Дар музокираи эпистемикӣ бошад, эҳсоси қадрдонӣ, тааллуқ, мухторият, мақом ва нақш бештар таъсиргузор мешаванд.

Формулаҳо чиро шарҳ медиҳанд?

Ин таҳқиқот формулаи математикӣ надорад. Сохтори мақола бештар бар фарқиятҳои консептуалӣ такя мекунад. Аз ин рӯ, ифодаҳои MathJax-и зер схемаҳои консептуалӣ мебошанд, ки мантиқи таҳқиқотро сода мекунанд.

Иддаои асосии мақоларо метавон чунин ҷамъбаст кард:

Ин маъно надорад, ки дониши ҳуқуқӣ ғайримантиқӣ аст. Мақсад ин аст, ки дониши ҳуқуқӣ танҳо аз истидлоли мантиқӣ иборат нест. Дониши ҳуқуқӣ дар майдоне тавлид мешавад, ки дар он мантиқ, метод, қабули иҷтимоӣ, анъанаи академӣ ва самтгирии эҳсосӣ якҷо кор мекунанд.

Схемаи муфассалтари консептуалии таҳқиқот чунин аст:

«Дурустии ҷуристӣ» ба он ишора мекунад, ки дар соҳаи ҳуқуқ як тафсир, меъёр, мафҳум ё далел дуруст ва эътиборнок қабул мешавад. Муаллиф мегӯяд, ки ин ҳам аз лаҳзаҳои қароргирии инфиродӣ ва ҳам аз равандҳои қабули муштараки ҷомеаи академӣ сохта мешавад.

Ҳузури эҳсосотро дар ин сохтор метавон чунин нишон дод:

Дар ин ҷо самтгирии эҳсосӣ таъсирҳоеро дар бар мегирад, ки як идеяро зебо, бехатар, таҳдидкунанда, мақомбахш, хориҷкунанда ё таъминкунандаи эътироф ҳис мекунанд.

Барои музокираи эпистемикӣ схема чунин буда метавонад:

Ин нишон медиҳад, ки идея на танҳо аз он сабаб қабул мешавад, ки дуруст аст; балки тарзи пешниҳоди он, шахсе ки онро ҳимоя мекунад, мақоме ки медиҳад, касонеро ки таҳдид мекунад ва робитаҳое, ки месозад, низ нақш доранд.

Ҳолате, ки мақола танқид мекунад, чунин ифода мешавад:

Мушкил, ки муаллиф «алекситимияи меъёрӣ» меномад, ҳамин аст: ҳар қадар ҷомеаи академӣ эҳсосотро инкор кунад, онҳо на камтар, балки беназораттар ба истеҳсоли дониш дохил мешаванд.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Дар таҳқиқот график ё ҷадвали классикӣ вуҷуд надорад. Сохтори матн тавассути унвонҳои консептуалӣ ва фарқиятҳои назариявӣ пеш меравад. Схемаи асосӣ нишон медиҳад, ки дониши ҳуқуқӣ танҳо истидлоли инфиродӣ нест, балки тавассути қабули иҷтимоӣ ва самтгирии эҳсосӣ низ сохта мешавад.

Паёми аввал ин аст, ки дурустии ҳуқуқӣ «беэҳсос» нест. Агар як тафсири ҳуқуқӣ сода, шево, низомманд ва боварбахш бошад, он метавонад осонтар қабул шавад. Ин нишон медиҳад, ки зебоӣ ва хоҳиши тартиб низ дар истеҳсоли дониш нақш доранд.

Паёми дуюм ин аст, ки тарс метавонад дар тафаккури ҳуқуқӣ нақши бунёдӣ дошта бошад. Тарси марг метавонад хоҳиши яқиниятро дар баробари номуайянӣ қавӣ кунад. Тарси хориҷшавӣ бошад, метавонад майли мутобиқ шудан ба ҷомеаи академӣ, такрор кардани меъёрҳои гурӯҳӣ ва худдорӣ аз андешаи фарқкунандаро зиёд кунад.

Паёми сеюм нишон медиҳад, ки эътирофи академӣ ва фарҳанги меҳнат метавонанд истеҳсоли донишро таъсир диҳанд. Баъзе корҳои академӣ мумкин аст на аз он сабаб арзишманд дониста шаванд, ки воқеан идеяи нав доранд, балки аз он сабаб, ки заҳмати зиёд, манбаъҳои фаровон ё мувофиқат ба тартиби мақоми академиро нишон медиҳанд.

Паёми чорум ин аст, ки идеяҳо дар академияи ҳуқуқ танҳо бо исбот қабул намешаванд; онҳо инчунин тавассути музокира қабул мешаванд. Эҳсоси қадрдонӣ, тааллуқ, мухторият, мақом ва нақш метавонад таъсир расонад, ки идея чӣ гуна пазируфта ва оё дар ҷомеаи академӣ ҷой пайдо мекунад.

Таҷрибаҳо чӣ гуна гузаронида шуданд?

Ин таҳқиқот таҷрибавӣ нест. Он пурсиш, таҳлили оморӣ, text mining, рамзгузории парвандаҳо ё маҷмӯи маълумоти миқдорӣ пешниҳод намекунад. Муаллиф ошкоро мегӯяд, ки ҳадаф на исботи ампирикии таъсири эҳсосот ба тафаккури академии ҳуқуқ, балки намоён кардани ин таъсирҳост.

Мақола тавассути мисолҳои назариявӣ, мафҳумҳои фалсафӣ, шарҳҳои равонӣ ва мушоҳидаҳо дар бораи фаъолияти академияи ҳуқуқ пеш меравад. Масалан, муқоисаи Einstein ва Poincaré барои нишон додани нақши содагӣ, шевоӣ ва ҷозибаи эстетикӣ дар қабули назарияҳои илмӣ истифода мешавад.

Баҳсҳои соҳаи ҳуқуқ бошад, бештар ба навиштани академӣ, доктрина, мактабҳои назариявӣ, гурӯҳбандии консептуалӣ ва рафтори ҷомеаи академӣ такя мекунанд. Муаллиф мегӯяд, ки майли академияи ҳуқуқ ба фурӯ нишондани эҳсосот метавонад ба он таъсир расонад, ки кадом дониш қабул мешавад.

Аз ин рӯ, усули таҳқиқот «исботкунанда» не, балки «намоёнкунанда» аст. Мақола аз хонанда як навъ ҳамдардӣ ва худандешӣ мехоҳад: ҳуқуқшиноси академӣ бояд аз худ бипурсад, ки ҳангоми навиштан, хондан, арзёбӣ кардан ва қабул кардани идеяҳои дигарон кадом эҳсосот ба ӯ таъсир мерасонанд.

Натиҷаҳо чиро нишон медиҳанд?

Натиҷаи асосӣ ин аст, ки дониши ҳуқуқӣ наметавонад комилан мустақил аз эҳсосот тавлид шавад. Эҳсосот танҳо ороиши канории ҳаёти академӣ нестанд; онҳо метавонанд ба он таъсир расонанд, ки кадом пешниҳоди ҳуқуқӣ оқилона, шево, ҷиддӣ, таҳдидкунанда, амн ё қобили қабул ҳисобида мешавад.

Мақола ба таъсири зебоӣ дар истеҳсоли дониш таваҷҷуҳ мекунад. Назарияҳои сода, шево ва низомманд осонтар пазируфта мешаванд. Ин баъзан метавонад хуб бошад, зеро равшанӣ ва содагӣ фикрро қавӣ мекунанд. Аммо агар зебоӣ худ ба меъёри дурустӣ табдил ёбад, шарҳҳои мураккабтар, вале воқеӣ метавонанд канор гузошта шаванд.

Тарс низ сарлавҳаи муҳими натиҷаҳо мебошад. Тарси марг ва номуайянӣ метавонад хоҳиши дидани ҳуқуқро ҳамчун шабакаи аз ҳад муназзам, собит ва ҳисобшаванда тақвият диҳад. Тарси хориҷшавӣ бошад, метавонад майли мутобиқ шудан ба забон, метод ё ҳамоҳангии сиёсии ҳукмрони ҷомеаи академиро зиёд кунад.

Ниёз ба эътироф метавонад самти истеҳсоли академиро тағйир диҳад. Академик танҳо барои ҷустуҷӯи ҳақиқат намависад; ӯ мехоҳад дида шавад, қабул шавад, иқтибос гирад ва мақом пайдо кунад. Ин ниёзи табиии инсон аст, аммо агар ноаён монад, метавонад истеҳсоли донишро ба самтҳои амн, такроршаванда ва ба мақом мувофиқ маҳдуд кунад.

Ниёз ба меҳнат кардан низ яке аз нуқтаҳои ҷолиби мақола аст. Дар ҷаҳони академӣ заҳмати зиёд, манбаъҳои бисёр, эзоҳҳои тӯлонӣ ва кори вазнин баъзан худ ба аломати арзиш табдил меёбанд. Аммо меъёри асосии тавлиди дониш танҳо ҳаҷми меҳнат нест; муҳим аст, ки чӣ воқеан фаҳмида ва чӣ ба таври нав нишон дода шудааст.

Чаро ин муҳим аст?

Ин таҳқиқот барои хударзёбии ростқавлонаи академияи ҳуқуқ муҳим аст. Ҳуқуқшиносон ҳангоми инкор кардани эҳсосот объективитар намешаванд. Баръакс, азбаски дигар намебинанд, эҳсосот чӣ гуна ба истеҳсоли дониш омехта мешаванд, метавонанд истидлоли худро камтар назорат кунанд.

Дониши ҳуқуқӣ ба меъёрҳо, ҳуқуқҳо, институтҳо ва фаҳмиши адолати ҷомеа таъсир мекунад. Аз ин рӯ, тарзи истеҳсоли дониши ҳуқуқӣ танҳо масъалаи академӣ нест. Кадом назарияҳо пазируфта мешаванд, кадом тафсирҳо канор гузошта мешаванд, кадом идеяҳо «ҷиддӣ» ҳисобида мешаванд ва кадом садоҳо ҳошиявӣ мегарданд — ҳамаи ин фарҳанги ҳуқуқиро шакл медиҳанд.

Мақола ба таҳсилоти ҳуқуқ низ ғайримустақим ҳушдор медиҳад. Ба донишҷӯён танҳо қоида, манбаъ ва метод омӯзондан кофӣ нест. Ҳуқуқшинос бояд мавқеи эҳсосии худ, тааллуқҳо, тарсҳо, интизориҳои мақомӣ ва ниёз ба эътирофро низ дарк кунад. Ин огоҳӣ метавонад истидлоли ҳуқуқиро на заифтар, балки қавитар кунад.

Барои хонандаи Verianla муҳимтарин паём чунин аст: ақл ва эҳсос шарт нест душмани якдигар бошанд. Он чизе ки тафаккурро вайрон мекунад, доштани эҳсос нест, балки тамоман надидани он аст, ки эҳсос чӣ гуна ба тафаккур ворид мешавад.

Нуктаҳои эҳтиётӣ

Маҳдудияти асосии таҳқиқот набудани далели ампирикӣ аст. Муаллиф таъсири эҳсосотро ба дониши ҳуқуқӣ ба таври оморӣ чен намекунад. Аз ин рӯ, матн на ҳамчун қонуни исботшудаи равонӣ, балки ҳамчун пешниҳоди пурқуввати назариявӣ ва хондани танқидӣ арзёбӣ шавад.

Нуктаи дуюм ба умумият додани мушоҳидаҳо дар бораи академияи ҳуқуқ дахл дорад. Фарҳангҳои ҳуқуқӣ, кишварҳо, анъанаҳои академӣ ва соҳаҳои ҳуқуқ метавонанд бо эҳсосот ба тарзҳои гуногун муносибат кунанд. Иддаоҳои мақола махсусан дар контексти академияи ҳуқуқи Ғарб хонда шаванд.

Нуктаи сеюм ин аст, ки эътирофи нақши эҳсосот дар истеҳсоли дониш маънои нисбигароӣ надорад. Муаллиф намегӯяд «ҳама чиз эҳсос аст, дурустӣ вуҷуд надорад». Даъвои дақиқтар чунин аст: қарорҳо дар бораи дурустӣ ва эътибор аз равандҳои иҷтимоӣ ва эҳсосӣ комилан ҷудо нестанд.

Нуктаи чорум ин аст, ки эҳсосотро набояд ҳамеша манфӣ дид. Зебоӣ, қадрдонӣ, тааллуқ ва эътироф баъзан метавонанд фикрро беҳтар, назарияҳоро эҷодитар ва музокираи академиро бозтар кунанд. Мушкил вуҷуди эҳсосот не, балки ҳукмронии ноаёни онҳост.

Нуктаи панҷум ин аст, ки амалияи ҳуқуқӣ бо академияи ҳуқуқ омехта нашавад. Мақола махсусан ба академияи ҳуқуқ ва истеҳсоли дониши ҳуқуқӣ тамаркуз мекунад. Он набояд ҳамчун пешниҳоди мустақими меъёрӣ барои қарорҳои суд, қонунгузорӣ ё стратегияи адвокатӣ хонда шавад. Ин муҳтаво маслиҳати ҳуқуқӣ нест.

Хулоса

Таҳқиқоти “Acts of Truth” ба тасвири худи академияи ҳуқуқ аз оқилонагӣ оинаи танқидӣ мегирад. Ҳуқуқшиносон аксар вақт фарз мекунанд, ки танҳо бо манбаъ, метод ва мантиқ фикр мекунанд. Аммо ба ин мақола мувофиқ, дар истеҳсоли дониши ҳуқуқӣ эҳсосоте мисли зебоӣ, тарс, нигаронии хориҷшавӣ, хоҳиши эътироф, фарҳанги меҳнат, мақом ва тааллуқ низ нақш доранд.

Яке аз мафҳумҳои пурқуввати муаллиф алекситимияи меъёрӣ мебошад. Ҳар қадар академияи ҳуқуқ берун гузоштани эҳсосотро фазилат шуморад, ҳамон қадар метавонад қобилияти шинохтани самтгирии эҳсосии худро аз даст диҳад. Ин ба фикркунии объективитар не, балки ба кори беназораттари эҳсосоти ноаён оварда метавонад.

Саҳми асосии мақола ғайримантиқӣ кардани дониши ҳуқуқӣ нест. Баръакс, он пешниҳод мекунад, ки яке аз шартҳои истидлоли беҳтар огоҳии эҳсосӣ аст. Агар дониши ҳуқуқӣ воқеан равшантар, ростқавлтар ва танқидитар шудан хоҳад, бояд на танҳо бипурсем чӣ фикр мекунем, балки чаро он фикрро дуруст эҳсос мекунем.

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Ин муҳтаво бар асоси таҳқиқоти назариявии ҳуқуқии Thomas Schultz бо номи “Acts of Truth: Emotions and the Validation of Legal Knowledge” таҳия шудааст. Таҳқиқот дар бораи дониши ҳуқуқӣ, дурустии ҷуристӣ, қароргирии эпистемикӣ, музокираи эпистемикӣ, алекситимияи меъёрӣ ва нақши эҳсосот дар академияи ҳуқуқ баҳси консептуалӣ мебарад.

Ин муҳтаво тарҷумаи калима ба калима нест; ғояи асосии таҳқиқот мутобиқи хатти нашрии Verianla содда карда шуда, ба мақолаи мустақили таҳририи тоҷикӣ табдил дода шудааст.

Иддаоҳои мақола на ҳамчун натиҷаҳои таҷрибавии исботшуда, балки ҳамчун хондани назариявӣ ва танқидии равандҳои истеҳсоли дониш дар академияи ҳуқуқ интиқол ёфтаанд. Ин муҳтаво маслиҳати ҳуқуқӣ нест.