DAO-ҳо, яъне созмонҳои худмухтори ғайримарказӣ, ҳадаф доранд қарорҳои протоколҳои блокчейнро тавассути соҳибони токенҳо идора кунанд. Дар назария ҳар соҳиби governance token метавонад дар овоздиҳиҳое, ки ба ояндаи протокол таъсир мерасонанд, иштирок кунад. Аммо дар амал ин раванд хеле мураккабтар аст.

Ин таҳқиқот сохторҳои идоракунии 48 DAO-и бузургеро, ки дар Ethereum ҷойгир карда шуда, фаъолона истифода мешаванд, меомӯзад. Муҳаққиқон махсусан ба се механизм диққат медиҳанд: бақайдгирии овоздиҳандагон, token staking ва овоздиҳӣ тавассути proxy/delegation. Дар назари аввал ин механизмҳо барои афзоиши амният, пешгирии ҳамлаҳо ё осон кардани иштирок тарҳрезӣ шудаанд. Аммо тибқи мақола, ҳамин механизмҳо метавонанд ба таври ғайричашмдошт қудрати овозро дар гурӯҳи маҳдуд низ мутамарказ кунанд.

Масалан, дар баъзе DAO-ҳо қисми зиёди соҳибони токенҳо барои овоздиҳӣ сабти ном нашудаанд. Дар баъзе дигар, азбаски токенҳо дар биржаҳои марказонидашуда, ҳавзҳои DEX ё протоколҳои lending нигоҳ дошта мешаванд, ҳуқуқи овоздиҳии корбарони воқеӣ амалан истифода намешавад. Дар системаҳои staking бошад, корбарон барои нигоҳ доштани даромади иқтисодӣ ба платформаҳои миёнарав рӯ меоранд; ин миёнаравҳо низ метавонанд қудрати бузурги овоз ҷамъ кунанд. Delegation ҳангоми зиёд кардани иштирок метавонад қудрати овозро дар дасти чанд намояндаи машҳур мутамарказ созад.

Мушкил дар чист?

Дар маркази идеяи DAO ин ваъда қарор дорад: қарорҳое, ки протоколро идора мекунанд, на аз ҷониби гурӯҳи хурди маъмурон, балки бо иродаи муштараки соҳибони токен қабул мешаванд. Барои амалӣ шудани ин ваъда ду шарт зарур аст. Аввал, соҳибони токен бояд тавонанд овоз диҳанд. Дуюм, қудрати овоз набояд дар дасти шумораи хеле ками субъектҳо ҷамъ шавад.

Мушкилоте, ки мақола нишон медиҳад, ин аст, ки DAO-ҳо ҳамзамон иҷро кардани ин ду ҳадафро душвор меёбанд. Баъзе механизмҳои барои амният ҷорӣшуда метавонанд иштирокро коҳиш диҳанд. Механизмҳои delegation барои афзоиши иштирок ҷорӣшуда бошанд, қудрати овозро ба чанд намояндаи пурқудрат интиқол дода метавонанд. Механизмҳои staking метавонанд ҳамлаҳоро душвортар кунанд; аммо бо муддати дароз қулф кардани токенҳо соҳибони онҳоро ба платформаҳои миёнарав равона карда метавонанд.

Аз ин рӯ, идоракунии DAO-ро танҳо бо саволи «чанд нафар токен нигоҳ медоранд?» чен кардан мумкин нест. Саволҳои муҳимтар инҳоянд: чанд токен воқеан барои овоздиҳӣ ба қайд гирифта шудааст? Оё токенҳо дар биржаи марказонидашуда ё ҳамёнҳои шартномаҳои ҳушманд ҷойгиранд? Онҳое, ки staking мекунанд, мустақиман овоз медиҳанд ё платформаҳои миёнарав қудрати овозро ҷамъ мекунанд? Оё delegation қудрати овозро тақсим мекунад ё онро боз ҳам марказонидатар месозад?

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Таҳқиқот бо омӯзиши шартномаҳои идоракунӣ ва ҳуҷҷатҳои таҳиягарони 48 DAO оғоз мешавад. Ин DAO-ҳо аз миёни лоиҳаҳое интихоб мешаванд, ки дар Ethereum шартномаҳои идоракунӣ доранд, хазинаи калон доранд, барои омма дастрасанд, фаъоланд ва дар давраи охир овоздиҳӣ гузаронидаанд.

Муҳаққиқон барои ҳар DAO суроғаҳои марбут ба governance contract, governance token contract, staking contract, ҳамёнҳои treasury, шартномаҳои vesting, ҳамёнҳои биржаҳои марказонидашуда, ҳавзҳои DEX ва протоколҳои lending-ро таҳлил мекунанд. Илова бар ин, онҳо маълумоти овоздиҳиро аз платформаҳои off-chain, ба монанди Snapshot, ҷамъ мекунанд.

Усул дар се самти асосӣ пеш меравад:

1. Соҳибии токен ва намудҳои токен: Токенҳои DAO бо саҳмияҳои ширкатҳо муқоиса карда мешаванд. Бо такя ба фарқгузории authorized, issued, treasury, unvested, outstanding ва floating token муҳокима мешавад, ки кадом токенҳо бояд воқеан ҳуқуқҳои идоракунӣ ва иқтисодӣ дошта бошанд.

2. Бақайдгирии овоздиҳандагон ва таъсири staking: Фарқи байни соҳиби токен будан ва тавони овоз додан таҳлил мешавад. Дар баъзе DAO-ҳо барои овоз додани корбарон бақайдгирӣ, дар баъзе DAO-ҳои дигар қулф кардани токенҳо талаб карда мешавад.

3. Таъсири proxy voting ва delegation: Интиқоли қудрати овози корбарон ба ҳамёнҳои дигар ё намояндагон таҳлил мешавад. Омӯхта мешавад, ки delegation иштирокро зиёд мекунад ё не ва қудрати овозро чӣ гуна мутамарказ месозад.

Формулаҳо чӣ мегӯянд?

Дар PDF модели математикӣ ё маҷмӯи дарозии муодилаҳо ба маънои классикӣ вуҷуд надорад. Таҳқиқот бештар бар ченкунии эмпирикӣ, муқоисаи таносубҳо ва таҳлили механизмҳои идоракунӣ асос ёфтааст. Бо вуҷуди ин, барои фаҳмидани мантиқи таҳлили мақола баъзе таносубҳоро метавон ба шакли сода навишт.

1. Таносуби outstanding token

Ин таносуб барои дарк кардани ҳиссаи токенҳое истифода мешавад, ки дар маҷмӯи умумии пешниҳоди токенҳои иҷозатдодашуда воқеан дар гардишанд ва метавон онҳоро барои истифодаи ҳуқуқҳо мувофиқ донист. Мақола таъкид мекунад, ки агар токенҳои дар treasury ва шартномаҳои vesting ҷойгирбуда дар бисёр DAO-ҳо ба ҳисоб гирифта нашаванд, ҳисобҳои арзиши бозорӣ ва қудрати идоракунӣ метавонанд аз ҳад зиёд нишон дода шаванд.

2. Таносуби token-ҳои овозии бақайдгирифташуда

Ин таносуб нишон медиҳад, ки чӣ қадар аз токенҳои барои овоздиҳӣ мувофиқ воқеан барои идоракунӣ ба қайд гирифта шудаанд. Дар таҳқиқот гуфта мешавад, ки дар аксари DAO-ҳое, ки бақайдгирӣ талаб мекунанд, ин таносуб паст аст; ҳамин ҳолат боиси мутамарказ шудани қудрати овоз дар дасти шумораи ками субъектҳои бақайдгирифташуда мегардад.

3. Таносуби floating token пас аз staking

Staking метавонад токенҳоро барои идоракунӣ бехатартар кунад; аммо ҳамзамон миқдори токенҳоеро, ки озодона харидуфурӯш мешаванд, коҳиш медиҳад. Ин ҳолат метавонад боис шавад, ки ба пардохтпазирӣ ва нархи бозор шумораи камтари субъектҳо таъсири бештар расонанд.

4. Тамаркузи қудрати овоз

Ин таносуб нишон медиҳад, ки 10 ҳамёни бузургтарини овоздиҳанда аз ҳаҷми умумии қудрати овози истифодашуда чӣ қадарро назорат мекунанд. Дар мақола гуфта мешавад, ки дар қисми зиёди DAO-ҳо қудрати овоз дар 10 ҳамёни аввал ба сатҳи баланд мутамарказ шудааст.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Ҷадвали калони DAO дар саҳифаи 3: Дар он таносубҳои authorized, issued, treasury, unvested, outstanding, registered, staking ва floating token-и 48 DAO номбар шудаанд. Ин ҷадвал нишон медиҳад, ки соҳибии токенҳои DAO-ро танҳо аз рӯйи «пешниҳоди умумӣ» фаҳмидан мумкин нест. Бароварда шудани токен ҳатман маънои онро надорад, ки он қудрати овоз дорад.

Графики token-ҳои бақайдгирифташуда дар саҳифаи 5: Ин график нишон медиҳад, ки чӣ қадар аз outstanding tokenҳо барои овоздиҳӣ ба қайд гирифта шудаанд. Паёми асосӣ ин аст, ки дар бисёр DAO-ҳое, ки бақайдгирӣ талаб мекунанд, қисми зиёди токенҳои мувофиқ барои овоздиҳӣ воқеан ба механизми овоздиҳӣ ворид нашудаанд.

Графики CEX ва on-chain market дар саҳифаи 5: Ин график нишон медиҳад, ки чӣ қадар аз outstanding tokenҳо дар биржаҳои марказонидашуда, DEX-ҳо ё протоколҳои lending нигоҳ дошта мешаванд. Паёми муҳим чунин аст: ҳатто агар токенҳо аз ҷиҳати иқтисодӣ ба корбарон тааллуқдошта намоянд, агар аз нигоҳи техникӣ дар ҳамёни биржа ё ҳамёни шартномаи ҳушманд нигоҳ дошта шаванд, ҳуқуқи governance метавонад амалан ях кунад.

Графики қудрати овозии top 10 дар саҳифаи 8: Ин тасвир нишон медиҳад, ки дар бисёр DAO-ҳо қудрати овоз дар 10 ҳамёни калонтарин мутамарказ шудааст. Delegation метавонад иштирокро зиёд кунад; аммо хатари ҷамъ шудани қудрати овозро дар суроғаҳои намояндагони машҳур ба вуҷуд меорад.

Ҷадвали governance structure дар саҳифаи 12: Дар он талаботи бақайдгирӣ, усули бақайдгирӣ ва шакли овоздиҳии 48 DAO номбар шудаанд. Ин ҷадвал нишон медиҳад, ки тарҳҳои идоракунии DAO-ҳо аз ҳамдигар ба таври ҷиддӣ фарқ мекунанд ва калимаи «DAO» маънои модели ягонаи идоракуниро надорад.

Таҷрибаҳо чӣ гуна гузаронида шудаанд?

Дар таҳқиқот раванди таҷрибавӣ таҷрибаи классикии лабораторӣ нест; он ба шакли таҳлили шартномаҳои ҳушманд, тақсимоти токенҳо ва маълумоти идоракунӣ сурат мегирад. Муҳаққиқон аввал 48 DAO-ро интихоб мекунанд. Дар ин интихоб чунин меъёрҳо истифода мешаванд: мавҷудияти шартномаи идоракунӣ дар Ethereum, хазинаи калон, дастрасии умумӣ ва гузаронидани овоздиҳии фаъол дар давраи наздик.

Сипас суроғаҳои шартномаҳои DAO, шартномаҳои governance token, staking, ҳамёнҳои treasury ва vesting тавассути Etherscan омӯхта мешаванд. Ҳамёнҳои марбут ба биржаҳои марказонидашуда, ҳавзҳои DEX ва суроғаҳои протоколҳои lending ба таври алоҳида ҷамъоварӣ мешаванд. Бо истифода аз Ethereum archive node соҳибии токенҳо ва ҳолати шартномаҳо дар баландии муайяни блок таҳлил карда мешаванд.

Дар бахши овоздиҳӣ бошад, маълумоти идоракунии off-chain тавассути Snapshot API ҷамъоварӣ мешавад. Бо ин роҳ ҳам соҳибии токенҳо дар занҷир ва ҳам рафтори овоздиҳӣ берун аз занҷир якҷо арзёбӣ мешаванд.

Ҳадафи таҳқиқот айбдор кардани як DAO-и мушаххас нест. Мақсад бештар нишон додани он аст, ки механизмҳои дар тарҳи DAO истифодашуда чӣ гуна метавонанд ба марказонидашавии систематикии қудрати овоз мусоидат кунанд.

Натиҷаҳо чӣ нишон медиҳанд?

1. Соҳиби токен будан метавонад маънои соҳиби ҳуқуқи овоз буданро надошта бошад. Дар бисёр DAO-ҳо ҳамёнҳои соҳиби токенбуда барои тавони овоздиҳӣ бояд ба таври иловагӣ сабти ном шаванд. Ин механизми бақайдгирӣ метавонад барои пешгирӣ кардани овоздиҳии treasury ва unvested tokenҳо муфид бошад; аммо дар амал метавонад бисёр соҳибони қонунии токенҳоро низ аз governance берун гузорад.

2. Механизмҳои бақайдгирӣ метавонанд иштирокро ба таври шадид коҳиш диҳанд. Дар таҳқиқот гуфта мешавад, ки танҳо дар 4-то аз 36 DAO-и талабкунандаи бақайдгирӣ беш аз нисфи outstanding supply барои овоздиҳӣ ба қайд гирифта шудааст. Таносуби миёнаи token-и бақайдгирифташуда тақрибан %21 гузориш шудааст. Ин метавонад боиси он гардад, ки қудрати овоз амалан дар доираи гурӯҳи хеле хурдтар мутамарказ шавад.

3. Биржаҳои марказонидашуда ва шартномаҳои ҳушманд метавонанд ҳуқуқи governance-ро қулф кунанд. Бисёр корбарон токенҳои худро дар CEX-ҳо, ҳавзҳои DEX ё протоколҳои lending нигоҳ медоранд. Гарчанде ин токенҳо аз ҷиҳати иқтисодӣ дороии корбарон ба назар мерасанд, аз нигоҳи governance аксар вақт ба ҳуқуқи фаъоли овоз табдил намеёбанд. Агар CEX ё ҳамёни шартномаи ҳушманд ба қайд гирифта шуда натавонад, корбарони пушти он низ овоз дода наметавонанд.

4. Staking метавонад ҳамлаҳоро пешгирӣ кунад, аммо миёнаравҳоро қавитар созад. Token staking метавонад ҳамлаҳоеро, ба монанди дар муддати кӯтоҳ харидани токенҳо ва гузаронидани proposal-и зараровар, душвортар кунад. Аммо муҳлати дарози қулфкунӣ метавонад корбаронро ба миёнаравҳое чун Convex, StakeDAO ё Aura равона кунад. Ин миёнаравҳо ҳангоми staking кардан аз номи корбарон метавонанд қудрати governance-ро дар дасти худ ҷамъ кунанд.

5. Delegation ҳангоми зиёд кардани иштирок метавонад марказонидашавиро ба вуҷуд орад. Delegation ба соҳибони ғайрифаъоли токен имкон медиҳад, ки ҳуқуқи овоздиҳии худро ба намояндагони огоҳтар супоранд. Аммо дар аксари системаҳо корбар тамоми қудрати овози худро ба як суроға месупорад, бинобар ин delegate-ҳои машҳур метавонанд блокҳои хеле калони овоз эҷод кунанд.

6. Тарҳи DAO миёни амният, қобилияти истифода ва ғайримарказӣ тавозун талаб мекунад. Ин хулосаи асосии мақола аст. Ҳар механизм ҳангоми ҳалли як мушкил метавонад мушкили дигареро бузургтар кунад. Бақайдгирӣ амниятро зиёд мекунад, аммо иштирокро коҳиш медиҳад. Staking арзиши ҳамларо зиёд мекунад, аммо пардохтпазириро коҳиш дода, миёнаравҳоро қавитар месозад. Delegation ғайрифаъолиро кам мекунад, аммо қудрати овозро дар намояндаҳо мутамарказ месозад.

Ин чаро муҳим аст?

DAO-ҳо дар ҷаҳони Web3 на танҳо протоколҳои техникӣ, балки ҳамзамон низомҳои қабули қарорҳои иқтисодӣ ва сиёсӣ мебошанд. Навсозии протоколи DeFi, истифодаи хазинаи он, кушодани маҳсулоти нави молиявӣ ё тағйир додани параметрҳои хавф метавонад тавассути овоздиҳии DAO муайян карда шавад.

Агар қудрати овоз дар чанд ҳамён, биржаи калон, миёнарави staking ё delegate-и машҳур мутамарказ шавад, иддаои ғайримарказии DAO заиф мегардад. Дар ин ҳолат корбарон метавонанд бипурсанд, ки оё протокол воқеан аз ҷониби ҷомеа идора мешавад ё аз ҷониби субъектҳои бузурги ноаён.

Мақола инчунин нишон медиҳад, ки DAO-ҳо ба саҳмияҳои ширкатҳо монанд, вале аз онҳо сохтори мураккабтар доранд. Дар ширкатҳо фарқиятҳои монанди treasury shares, outstanding shares ва voting rights аз ҷониби низоми ҳуқуқӣ равшантар муайян шудаанд. Дар DAO-ҳо бошад, азбаски ҳамаи governance tokenҳо аз ҷиҳати техникӣ монанд менамоянд, бояд тавассути механизмҳои иловагӣ муайян карда шавад, ки кадом токен кадом ҳуқуқро дорад.

Нуктаҳои диққат

1. Таҳқиқот preprint аст. Бозёфтҳо набояд бо дараҷаи қатъияти мақолаи ниҳоии доваришуда хонда шаванд.

2. Маълумоти DAO бо гузашти вақт метавонад тағйир ёбад. Тақсимоти токенҳо, таносубҳои staking, сохторҳои delegation ва шартномаҳои governance метавонанд тағйир ёбанд. Таҳлили мақола бояд дар заминаи санаҳои мушаххаси ҷамъоварии маълумот ва баландии блок арзёбӣ карда шавад.

3. Марказонидашавӣ на ҳамеша маънои нияти бадро дорад. Тамаркузи қудрати овоз метавонад хатари идоракунӣ ба вуҷуд орад; аммо ин ба таври худкор маънои истифодаи нодуруст ё ҳамларо надорад.

4. Миёни KYC ва беномӣ тавозуни душвор вуҷуд дорад. Verified registration метавонад субъектҳои бадкорро маҳдуд кунад; аммо метавонад махфияти корбарон ва осонии иштирокро коҳиш диҳад.

5. CEX tokenҳо масъалаи мураккаби моликиятро ба вуҷуд меоранд. Ҳуқуқи воқеии идоракунии токенҳои дар ҳамёни биржа буда ба кӣ тааллуқ дорад: ба биржа ё ба корбарони он? Ин савол ҳамон қадар техникӣ аст, ки ҳуқуқӣ ва иқтисодӣ.

6. Staking ҳангоми зиёд кардани амният метавонад пардохтпазирии бозорро коҳиш диҳад. Токенҳои барои муддати дароз қулфшуда метавонанд ҳамлаҳои governance-ро душвортар кунанд; аммо floating supply коҳиш меёбад ва нарх/пардохтпазирӣ метавонад бештар ба рафтори шумораи камтари субъектҳо вобаста шавад.

Соҳа: Идоракунии блокчейн, DAO-ҳо, DeFi, шартномаҳои ҳушманд, соҳибии токенҳо, марказонидашавии қудрати овоз ва амнияти Web3.

Ёддошти соҳаи хавфнок: Мавзӯъ ба протоколҳои DeFi, идоракунии DAO ва соҳибии токенҳо марбут аст. Ин навишта тавсияи сармоягузорӣ, тавсияи ҳуқуқӣ ё ҳукми қатъӣ дар бораи DAO-и мушаххас нест. Таҳқиқотро бояд ҳамчун таҳлили академии таъсири механизмҳои техникӣ ва идоракунӣ ба марказонидашавӣ хонд.

Арзёбии умумӣ: Мақола нишон медиҳад, ки DAO-ҳо дар назария идоракунии ғайримарказиро ваъда медиҳанд; аммо дар амал қудрати овоз аксар вақт метавонад дар шумораи ками ҳамёнҳо, платформаҳои миёнарав ё намояндаҳо мутамарказ шавад. Ҷанбаи муҳими таҳқиқот ин аст, ки он танҳо намегӯяд «баъзе DAO-ҳо ғайримарказӣ нестанд»; балки механизмҳои мушаххаси пушти ин ҳолат, яъне бақайдгирии овоздиҳандагон, token staking ва сохторҳои proxy/delegation-ро меомӯзад.

Хулоса

Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки иддаои ғайримарказии DAO-ҳоро бояд бодиққаттар арзёбӣ кунем. Токени як DAO метавонад тақсимшуда бошад; аммо бо сабаби ҳуқуқи овоз, низоми бақайдгирӣ, сохтори staking ва механизми delegation, он метавонад амалан ба гурӯҳи маҳдуд гузарад.

Муҳимтарин саҳми мақола дар он аст, ки марказонидашавии DAO-ро танҳо ба бетафовутии корбарон ё ҳамёнҳои калон нисбат намедиҳад. Муҳаққиқон нишон медиҳанд, ки марказонидашавӣ метавонад бевосита аз тарҳи механизмҳои идоракунӣ ба вуҷуд ояд. Ҳатто агар бақайдгирии овоздиҳандагон, staking ва delegation бо ҳадафҳои дуруст тарҳрезӣ шаванд ҳам, онҳо дар амал метавонанд қудрати овозро мутамарказ кунанд.

Паёми асосӣ барои хонандаи Verianla чунин аст: Барои фаҳмидани он ки DAO-ҳо воқеан ғайримарказӣ ҳастанд ё не, танҳо ба тақсимоти токенҳо нигоҳ кардан кофӣ нест. Саволҳои он ки кадом токенҳо барои овоздиҳӣ ба қайд гирифта шудаанд, кадомашон дар миёнаравҳои staking мебошанд, кадомашон дар биржаҳо ҳастанд, кадомашон ба delegate-ҳо интиқол ёфтаанд ва ҳамёнҳои top 10 чӣ қадар қудрати овозро назорат мекунанд, бояд якҷоя таҳлил карда шаванд.

Ёддошти манбаъ ва усул

Ин навишта бар асоси PDF-и академии таҳти унвони “On the Centralization of Governance Power in Decentralized Autonomous Organizations” ҳамчун мундариҷаи аслии таҳририи туркӣ таҳия шудааст. Матн тарҷумаи калима ба калима нест; мушкил, усул, ҷадвалҳо, графикҳо, бозёфтҳо ва маҳдудиятҳои таҳқиқот ба шакли содда шарҳ дода шудаанд.