DAO’lar, yani merkeziyetsiz otonom organizasyonlar, blokzincir protokollerinin kararlarını token sahipleri aracılığıyla yönetmeyi hedefler. Teoride her governance token sahibi, protokolün geleceğini etkileyen oylamalara katılabilir. Fakat pratikte bu süreç çok daha karmaşıktır.

Bu çalışma, Ethereum üzerinde konuşlandırılmış ve aktif kullanılan 48 büyük DAO’nun yönetişim yapılarını inceliyor. Araştırmacılar özellikle üç mekanizmaya odaklanıyor: seçmen kaydı, token staking ve proxy/delegasyon yoluyla oy kullanma. Bu mekanizmalar ilk bakışta güvenliği artırmak, saldırıları önlemek veya katılımı kolaylaştırmak için tasarlanmıştır. Ancak makaleye göre aynı mekanizmalar, beklenmedik biçimde oy gücünü dar bir gruba da yoğunlaştırabilir.

Örneğin bazı DAO’larda token sahiplerinin büyük bölümü oy kullanmak için kayıt yaptırmamıştır. Bazılarında tokenlar merkezi borsalarda, DEX havuzlarında veya lending protokollerinde tutulduğu için gerçek kullanıcıların oy hakkı fiilen kullanılamaz. Staking sistemlerinde ise kullanıcılar ekonomik getiriyi korumak için aracı platformlara yönelir; bu aracılar da yüksek oy gücü biriktirebilir. Delegasyon ise katılımı artırırken oy gücünü popüler birkaç temsilcide toplayabilir.

Problem Ne?

DAO fikrinin merkezinde şu vaat vardır: Protokolü yöneten kararlar, küçük bir yönetici grubunun değil, token sahiplerinin ortak iradesiyle alınır. Fakat bu vaadin gerçekleşmesi için iki şey gerekir. Birincisi, token sahipleri oy kullanabilmelidir. İkincisi, oy gücü çok az sayıda aktörde toplanmamalıdır.

Makalenin gösterdiği sorun, DAO’ların bu iki hedefi aynı anda gerçekleştirmekte zorlanmasıdır. Güvenlik için getirilen bazı mekanizmalar katılımı azaltabilir. Katılımı artırmak için getirilen delegasyon mekanizmaları ise oy gücünü birkaç güçlü temsilciye aktarabilir. Staking mekanizmaları saldırıları zorlaştırabilir; fakat token sahiplerini uzun süre kilitleyerek onları aracı platformlara yönlendirebilir.

Bu nedenle DAO yönetişimi yalnızca “kaç kişi token tutuyor?” sorusuyla ölçülemez. Daha önemli sorular şunlardır: Kaç token gerçekten oy için kayıtlı? Tokenlar merkezi borsa veya akıllı sözleşme cüzdanlarında mı duruyor? Staking yapanlar doğrudan mı oy kullanıyor, yoksa aracı platformlar mı oy gücünü topluyor? Delegasyon oy gücünü dağıtıyor mu, yoksa daha da mı merkezileştiriyor?

Yöntem Ne Öneriyor?

Çalışma, 48 DAO’nun yönetişim sözleşmelerini ve geliştirici dokümantasyonlarını inceleyerek başlıyor. Bu DAO’lar Ethereum üzerinde yönetişim sözleşmeleri bulunan, büyük hazine büyüklüğüne sahip, halka açık, aktif ve son dönemde oylama yapmış projeler arasından seçiliyor.

Araştırmacılar her DAO için governance contract, governance token contract, staking contract, treasury cüzdanları, vesting sözleşmeleri, merkezi borsa cüzdanları, DEX havuzları ve lending protokolleriyle ilişkili adresleri analiz ediyor. Ayrıca Snapshot gibi off-chain oylama platformlarından oy verilerini topluyor.

Yöntem üç ana başlıkta ilerliyor:

1. Token sahipliği ve token türleri: DAO tokenları şirket hisseleriyle karşılaştırılıyor. Authorized, issued, treasury, unvested, outstanding ve floating token ayrımları üzerinden hangi tokenların gerçekten yönetişim ve ekonomik hak taşıması gerektiği tartışılıyor.

2. Seçmen kaydı ve staking etkisi: Token sahibi olmak ile oy kullanabilmek arasındaki fark inceleniyor. Bazı DAO’larda kullanıcıların oy verebilmesi için kayıt yaptırması, bazı DAO’larda ise tokenlarını kilitlemesi gerekiyor.

3. Proxy voting ve delegasyon etkisi: Kullanıcıların oy gücünü başka cüzdanlara veya temsilcilere devretmesi analiz ediliyor. Delegasyonun katılımı artırıp artırmadığı ve oy gücünü nasıl yoğunlaştırdığı inceleniyor.

Formüller Ne Anlatıyor?

PDF’te klasik anlamda bir matematiksel model veya uzun denklem seti bulunmuyor. Çalışma daha çok ampirik ölçüm, oran karşılaştırması ve yönetişim mekanizması analizi üzerine kurulu. Yine de makalenin analiz mantığını anlamak için bazı oranlar sade biçimde yazılabilir.

1. Outstanding token oranı

Bu oran, yetkilendirilmiş toplam token arzı içinde gerçekten dolaşımda ve hak kullanmaya uygun görülebilecek tokenların payını anlamaya yarar. Makale, birçok DAO’da treasury ve vesting sözleşmelerindeki tokenların dikkate alınmaması hâlinde piyasa değeri ve yönetişim gücü hesaplarının şişebileceğini vurgular.

2. Kayıtlı oy token oranı

Bu oran, oy kullanmaya elverişli tokenların ne kadarının gerçekten yönetişim için kayıtlı olduğunu gösterir. Çalışmada kayıt gerektiren DAO’ların çoğunda bu oranın düşük olduğu; bunun da oy gücünü kayıtlı az sayıda aktöre yoğunlaştırdığı belirtilir.

3. Staking sonrası floating token oranı

Staking, tokenları yönetişim için daha güvenli hâle getirebilir; fakat aynı zamanda serbestçe alınıp satılabilen token miktarını azaltır. Bu durum, likidite ve piyasa fiyatı üzerinde daha az sayıda aktörün etkili olmasına yol açabilir.

4. Oy gücü yoğunlaşması

Bu oran, en büyük 10 oy veren cüzdanın toplam kullanılan oy gücünün ne kadarını kontrol ettiğini gösterir. Makalede, DAO’ların büyük bölümünde oy gücünün ilk 10 cüzdanda yüksek düzeyde toplandığı belirtilir.

Grafik, Tablo ve Şema Ana Mesajı

Sayfa 3’teki büyük DAO tablosu: 48 DAO’nun authorized, issued, treasury, unvested, outstanding, registered, staking ve floating token oranları listeleniyor. Bu tablo, DAO token sahipliğinin yalnızca “toplam arz” ile anlaşılamayacağını gösteriyor. Bir tokenın çıkarılmış olması, onun mutlaka oy gücü taşıdığı anlamına gelmeyebilir.

Sayfa 5’teki kayıtlı token grafiği: Bu grafik, outstanding tokenların ne kadarının oy için kayıtlı olduğunu gösteriyor. Ana mesaj, kayıt gerektiren birçok DAO’da oy kullanmaya uygun tokenların büyük kısmının gerçekten oy mekanizmasına dahil olmadığıdır.

Sayfa 5’teki CEX ve on-chain market grafiği: Bu grafik, outstanding tokenların ne kadarının merkezi borsalarda, DEX’lerde veya lending protokollerinde durduğunu gösteriyor. Önemli mesaj şudur: Tokenlar ekonomik olarak kullanıcılara ait görünse bile, teknik olarak borsa veya akıllı sözleşme cüzdanında tutuluyorsa governance hakkı fiilen donabilir.

Sayfa 8’deki top 10 oy gücü grafiği: Bu görsel, birçok DAO’da oy gücünün en büyük 10 cüzdanda yoğunlaştığını gösteriyor. Delegasyon katılımı artırabilir; fakat oy gücünü popüler temsilci adreslerinde toplama riski taşır.

Sayfa 12’deki governance structure tablosu: 48 DAO’nun kayıt gereksinimi, kayıt yöntemi ve oylama biçimi listeleniyor. Bu tablo, DAO’ların yönetişim tasarımlarının birbirinden ciddi biçimde farklılaştığını ve “DAO” kelimesinin tek tip bir yönetişim modeli anlamına gelmediğini gösteriyor.

Deneyler Nasıl Yapılmış?

Çalışmada deneysel süreç, klasik laboratuvar deneyi değil; akıllı sözleşme, token dağılımı ve yönetişim verisi analizi şeklindedir. Araştırmacılar önce 48 DAO seçiyor. Bu seçimde Ethereum üzerinde yönetişim sözleşmesi bulunması, büyük hazine büyüklüğüne sahip olması, halka açık olması ve yakın dönemde aktif oylama yapmış olması gibi kriterler kullanılıyor.

Daha sonra DAO’ların sözleşme adresleri, governance token sözleşmeleri, staking sözleşmeleri, treasury ve vesting cüzdanları Etherscan üzerinden inceleniyor. Merkezi borsalara ait cüzdanlar, DEX havuzları ve lending protokol adresleri ayrıca toplanıyor. Ethereum archive node kullanılarak belirli bir blok yüksekliğinde token sahipliği ve sözleşme durumları analiz ediliyor.

Oylama tarafında ise off-chain yönetişim verileri Snapshot API üzerinden toplanıyor. Böylece hem zincir üzerindeki token sahipliği hem de zincir dışı oylama davranışı birlikte değerlendiriliyor.

Çalışmanın amacı belirli bir DAO’yu tek başına suçlamak değildir. Daha çok DAO tasarımında kullanılan mekanizmaların sistematik olarak oy gücü merkezileşmesine nasıl katkı verebildiğini göstermektir.

Sonuçlar Ne Gösteriyor?

1. Token sahibi olmak oy sahibi olmak anlamına gelmeyebilir. Birçok DAO’da token sahibi olan cüzdanların oy kullanabilmesi için ayrıca kayıt yaptırması gerekir. Bu kayıt mekanizması treasury ve unvested tokenların oy kullanmasını engellemek için faydalı olabilir; fakat pratikte birçok meşru token sahibini de governance dışında bırakabilir.

2. Kayıt mekanizmaları katılımı keskin biçimde azaltabilir. Çalışmada kayıt gerektiren 36 DAO’nun yalnızca 4’ünde outstanding supply’ın yarısından fazlasının oy için kayıtlı olduğu belirtiliyor. Ortalama kayıtlı token oranı yaklaşık %21 olarak raporlanıyor. Bu, oy gücünün fiilen çok daha küçük bir grup içinde yoğunlaşmasına neden olabilir.

3. Merkezi borsalar ve akıllı sözleşmeler governance hakkını kilitleyebilir. Birçok kullanıcı tokenlarını CEX’lerde, DEX havuzlarında veya lending protokollerinde tutar. Bu tokenlar ekonomik olarak kullanıcıların varlığı gibi görünse de governance açısından çoğu zaman aktif oy hakkına dönüşmez. CEX veya akıllı sözleşme cüzdanı kayıt olamazsa, arkasındaki kullanıcılar da oy kullanamaz.

4. Staking saldırıları önleyebilir ama aracıları güçlendirebilir. Token staking, kısa süreli token satın alıp zararlı proposal geçirmek gibi saldırıları zorlaştırabilir. Fakat uzun kilit süreleri kullanıcıları Convex, StakeDAO veya Aura gibi aracılara yönlendirebilir. Bu aracılar kullanıcılar adına staking yaparken governance gücünü kendilerinde toplayabilir.

5. Delegasyon katılımı artırırken merkezileşme yaratabilir. Delegasyon, pasif token sahiplerinin oy hakkını daha bilgili temsilcilere devretmesine imkân verir. Ancak çoğu sistemde kullanıcı tüm oy gücünü tek bir adrese devrettiği için popüler delegeler çok büyük oy blokları oluşturabilir.

6. DAO tasarımı güvenlik, kullanılabilirlik ve merkeziyetsizlik arasında denge gerektirir. Makalenin ana sonucu budur. Her mekanizma bir sorunu çözerken başka bir sorunu büyütebilir. Kayıt güvenliği artırır ama katılımı düşürür. Staking saldırı maliyetini artırır ama likiditeyi azaltır ve aracıları güçlendirir. Delegasyon pasifliği azaltır ama oy gücünü temsilcilerde yoğunlaştırır.

Bu Neden Önemli?

DAO’lar, Web3 dünyasında yalnızca teknik protokoller değil; aynı zamanda ekonomik ve politik karar alma sistemleridir. Bir DeFi protokolünün güncellenmesi, hazinesinin kullanılması, yeni finansal ürünlerin açılması veya risk parametrelerinin değiştirilmesi DAO oylamalarıyla belirlenebilir.

Eğer oy gücü birkaç cüzdanda, büyük borsada, staking aracısında veya popüler delegede yoğunlaşıyorsa, DAO’nun merkeziyetsizlik iddiası zayıflar. Bu durumda kullanıcılar protokolün gerçekten topluluk tarafından mı, yoksa görünmez büyük aktörler tarafından mı yönetildiğini sorgulayabilir.

Makale ayrıca DAO’ların şirket hisselerine benzer ama onlardan daha karmaşık bir yapıya sahip olduğunu gösteriyor. Şirketlerde treasury shares, outstanding shares ve voting rights gibi ayrımlar hukuki sistemle daha net tanımlanmıştır. DAO’larda ise tüm governance tokenlar teknik olarak benzer göründüğü için, hangi tokenın hangi hakkı taşıdığı ek mekanizmalarla belirlenmek zorunda kalır.

Dikkat Noktaları

1. Çalışma preprinttir. Bulgular nihai hakemli makale kesinliğiyle okunmamalıdır.

2. DAO verileri zamanla değişebilir. Token dağılımları, staking oranları, delegasyon yapıları ve governance sözleşmeleri değişebilir. Makaledeki analiz belirli veri toplama tarihleri ve blok yüksekliği bağlamında değerlendirilmelidir.

3. Merkezileşme her zaman kötü niyet anlamına gelmez. Oy gücünün yoğunlaşması yönetişim riski doğurabilir; fakat bu, otomatik olarak kötüye kullanım veya saldırı olduğu anlamına gelmez.

4. KYC ve anonimlik arasında zor bir denge vardır. Verified registration kötü aktörleri sınırlayabilir; fakat kullanıcı mahremiyetini ve katılım kolaylığını azaltabilir.

5. CEX tokenları karmaşık mülkiyet sorunu yaratır. Bir borsa cüzdanındaki tokenların gerçek yönetişim hakkı kime aittir: borsaya mı, yoksa kullanıcılarına mı? Bu soru teknik olduğu kadar hukuki ve ekonomik bir sorudur.

6. Staking güvenliği artırırken piyasa likiditesini azaltabilir. Uzun süre kilitlenen tokenlar governance saldırılarını zorlaştırabilir; fakat floating supply azalır ve fiyat/likidite daha az sayıda aktörün davranışına bağlı hâle gelebilir.

Alan: Blokzincir yönetişimi, DAO’lar, DeFi, akıllı sözleşmeler, token sahipliği, oy gücü merkezileşmesi ve Web3 güvenliği.

Riskli alan notu: Konu DeFi protokolleri, DAO yönetişimi ve token sahipliği ile ilgilidir. Bu yazı yatırım tavsiyesi, hukuki tavsiye veya belirli bir DAO hakkında kesin hüküm değildir. Çalışma, teknik ve yönetişimsel mekanizmaların merkezileşme etkilerini inceleyen akademik bir analiz olarak okunmalıdır.

Genel değerlendirme: Makale, DAO’ların teoride merkeziyetsiz yönetişim vaat ettiğini; fakat pratikte oy gücünün çoğu zaman az sayıda cüzdan, aracı platform veya temsilci üzerinde yoğunlaşabildiğini gösteriyor. Çalışmanın önemli tarafı, yalnızca “bazı DAO’lar merkeziyetsiz değil” dememesi; bunun arkasındaki somut mekanizmaları, yani seçmen kaydı, token staking ve proxy/delegasyon yapılarını incelemesidir.

Sonuç

Bu çalışma, DAO’ların merkeziyetsizlik iddiasını daha dikkatli okumamız gerektiğini gösteriyor. Bir DAO’nun tokenı dağıtılmış olabilir; fakat oy hakkı, kayıt sistemi, staking yapısı ve delegasyon mekanizması nedeniyle fiilen dar bir gruba geçebilir.

Makalenin en önemli katkısı, DAO merkezileşmesini yalnızca kullanıcı ilgisizliğine veya büyük cüzdanlara bağlamamasıdır. Araştırmacılar, merkezileşmenin bizzat yönetişim mekanizmalarının tasarımından doğabileceğini gösteriyor. Seçmen kaydı, staking ve delegasyon doğru amaçlarla tasarlansa bile, pratikte oy gücünü yoğunlaştırabilir.

Verianla okuru için ana mesaj şudur: DAO’ların gerçekten merkeziyetsiz olup olmadığını anlamak için yalnızca token dağılımına bakmak yetmez. Hangi tokenlar oy için kayıtlı, hangileri staking aracılarında, hangileri borsalarda, hangileri delegelere aktarılmış ve top 10 cüzdan ne kadar oy gücü kontrol ediyor soruları birlikte incelenmelidir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Bu yazı, “On the Centralization of Governance Power in Decentralized Autonomous Organizations” başlıklı akademik PDF temel alınarak hazırlanmış özgün Türkçe editoryal içeriktir. Metin birebir çeviri değildir; çalışmadaki problem, yöntem, tablolar, grafikler, bulgular ve sınırlılıklar sadeleştirilerek anlatılmıştır.