Ояндасозии ба гузариш нигаронидашуда (transition-oriented futuring) амали таҳқиқоти оянда ва тарроҳист, ки дар он барои самт додан ба дигаргуниҳои устувортари иҷтимоӣ ояндаҳои алтернативӣ ба таври интиқодӣ тасаввур, арзёбӣ ва ба бинишҳо табдил дода мешаванд. Ин кори консептуалии Samuel Yu бар он аст, ки ибораи “ояндаи матлуб”, ки дар тарроҳии гузариш зиёд истифода мешавад, дар асл чанд маънои меъёрии аз ҳам фарқкунанда дорад ва онҳоро ба се гурӯҳ ҷудо мекунад: ояндаҳои хосташуда (futures wanted), ояндаҳое, ки метавон хост (futures which could be wanted) ва ояндаҳое, ки сазовори хостананд (futures worth wanting).

Нуқтаи оғози кор содда, вале муҳим аст: он ки одамон имрӯз ояндаеро мехоҳанд, худ аз худ нишон намедиҳад, ки ҳамон оянда бояд воқеан ҳадафи дигаргунии иҷтимоӣ бошад. Хостҳои мавҷуда метавонанд аз низомҳои иқтисодӣ, технологӣ, фарҳангӣ, сиёсӣ ва моддие, ки одамон дар онҳо зиндагӣ мекунанд, шакл гиранд. Аз ин рӯ, вазифаи сохтани биниш дар тарроҳии гузариш танҳо пурсидани “одамон дар оянда чӣ мехоҳанд?” нест; ҳамзамон бояд саволҳои “чаро мо инро мехоҳем?”, “боз чиро метавонистем бихоҳем?” ва “барои хостани кадом ояндаҳо далели кофӣ дорем?” низ кушода шаванд.

Муаллиф ин фарқгузориро дар чаҳорчӯбаи назариявие инкишоф медиҳад, ки тарроҳии онтологӣ (ontological design), defuturing ва sustain-ability-ро ба ҳам мепайвандад. Андешаи асосии тарроҳии онтологӣ ин аст, ки ҳамон тавре ки одамон ҷаҳонро тарроҳӣ мекунанд, ҷаҳони тарроҳишуда низ рафтор, арзишҳо, хостҳо ва тасаввуроти онҳоро дар бораи оянда боз шакл медиҳад. Аз ин рӯ, “матлуб” будан ё набудани оянда арзёбии бетарафе нест, ки аз арзишҳои ҷаҳони имрӯзаи тарроҳишуда мустақил бошад.

Се гурӯҳ алгоритми хаттӣ ва механикии қароргирӣ нестанд. Муаллиф онҳоро ҳамчун се марҳалаи интиқодии сохтани биниши рефлексивӣ пешниҳод мекунад. Дар марҳалаи аввал хостҳои мавҷуда намоён карда шуда, чигуна шакл гирифтани онҳо мавриди пурсиш қарор мегирад. Дар марҳалаи дуюм ояндаҳои алтернативие, ки одамон дар оғоз намехоҳанд, аммо баъди фаҳмидани далелҳояшон метавонанд бихоҳанд, ҷиддан арзёбӣ мешаванд. Дар марҳалаи сеюм ба ҷойи ҷустуҷӯи як “беҳтарин оянда”-и универсалӣ дар байни интихобҳои гуногун, ояндаҳое баррасӣ мешаванд, ки қобилияти идомаи ҳаётро дастгирӣ мекунанд, байни акторҳо далелу ҳамоҳангии кофӣ ба вуҷуд меоранд ва метавонанд амал барои дигаргунсозиро ангезанд.

Маҳдудияти муҳими кор чунин аст: ин чаҳорчӯба бо озмоиши эмпирикӣ санҷида нашудааст. Манбаъ озмоиши саҳроӣ, маҷмӯаи додаҳои муқоисавӣ ё таҳлили оморие пешниҳод намекунад, ки нишон диҳад модели семарҳалаӣ нисбат ба равишҳои дигар натиҷаҳои иҷтимоии беҳтар медиҳад. Саҳми мақола пешниҳод кардани забони назариявӣ ва модели амалиест, ки барои равшантар ва интиқодитар андешидани мафҳуми “ояндаи матлуб” кумак мекунад.

Чаро тарроҳии гузариш ба бинишҳои оянда таваҷҷуҳ дорад?

Тарроҳии гузариш (transition design) равиши тарроҳист, ки бар он аст тарроҳӣ набояд танҳо бо эҷоди маҳсулот, хидмат ё таҷрибаи ҷудогонаи корбар маҳдуд шавад; он бояд ба дигаргуниҳои дарозмуддати иҷтимоӣ ва иҷтимоӣ-экологӣ саҳм гузорад. Дар чаҳорчӯбаи овардаи манбаъ тарроҳӣ вазифае васеътар аз беҳтар кардани ҷузъиёти хурди низомҳои ноустувори мавҷударо ба дӯш мегирад: тарҳрезии дахолатҳо ва роҳҳои дигаргунӣ, ки ба ҷомеаҳо барои ҳаракат ба сӯи шаклҳои устувортар ва одилонаи зиндагӣ кумак мекунанд.

Дар ин равиш нақши бинишҳо пешгӯии дақиқи оянда нест. Биниш самти меъёрие медиҳад, ки тағйирот ба кадом тараф метавонад матлуб бошад. Сипас тарроҳон ва дигар акторҳои гузариш метавонанд роҳҳои эҳтимолии байни шароити имрӯз ва ояндаи матлубро таҳқиқ кунанд.

Манбаъ дар ҳамин замина ба равиши backcasting низ ишора мекунад. Backcasting бар хилофи дароз кардани тамоюлҳои имрӯза ба сӯи оянда ва пурсидани “чӣ хоҳад шуд?”, аввал ҳолати матлуби ояндаро тасаввур мекунад ва баъд бо саволи “агар аз он оянда ба имрӯз ба қафо нигоҳ кунем, кадом дигаргуниҳо бояд рух диҳанд?” роҳҳои эҳтимолии гузаришро меомӯзад.

Аммо масъалаи асосии муаллиф пеш аз техникаи backcasting ё сохтани биниш пайдо мешавад: дар оғоз кадом биниши ояндаро “матлуб” мешуморем?

Масъалаи асосии консептуалӣ дар адабиёт

Манбаъ қайд мекунад, ки дар адабиёти таҳқиқоти оянда ва тарроҳии гузариш ибораҳои desired, desirable, preferred ва preferable аксаран ба маъноҳои наздик ё ҳаммаъно истифода мешаванд. Аммо онҳо ҳатман як даъвои меъёриро ифода намекунанд.

Муаллиф махсусан ду шакли асосии истифодаи онҳоро ҷудо мекунад:

• Ин ки оянда аз ҷониби одамон ё муассисаҳо хоста мешавад.
• Ин ки ояндае бошад, ки одамон бояд онро бихоҳанд ё барои самт гирифтан ба он далели кофӣ мавҷуд бошад.

Равиши аввал афзалиятҳои мавҷударо ба ҳадаф табдил медиҳад. Равиши дуюм худи афзалиятҳои мавҷударо мавзӯи арзёбӣ қарор медиҳад. Масъалаи назариявии мақола маҳз дар ҳамин ҷо пайдо мешавад: “хосташуда” ва “сазовори хостан” як чиз нестанд.

Муаллиф аз баҳси John Dewey истифода бурда таъкид мекунад, ки воқеан хоста шудани чиз танҳо саволро оғоз мекунад, ки оё он дар ҳақиқат сазовори хостан аст ё не; ин саволро ҳал намекунад. Аз ин рӯ, сохтани биниш наметавонад раванди механикие бошад, ки хостҳои мавҷудаи иштирокчиёнро ҷамъ кунад ва афзалияти аксариятро ба биниши оянда табдил диҳад.

Фарқи Се Гурӯҳи Ояндаи Матлуб Дар Чист?

Се гурӯҳ се марҳалаи рефлексивиро ҷудо мекунанд: аз сабти он ки одамон имрӯз чӣ мехоҳанд, то арзёбии воқеии хостҳои алтернативӣ ва дар ниҳоят интихоби ояндаҳое, ки барои дигаргунӣ далели кофӣ, ангеза ва ҳамоҳангии акторҳоро фароҳам меоранд: futures wanted хостҳои мавҷударо, futures which could be wanted алтернативаҳоеро, ки шахс ҳатто агар ҳоло нахоҳад ҳам барои хостани онҳо метавонад далел бинад, ва futures worth wanting бинишҳоеро ифода мекунад, ки баъди музокираи интиқодӣ ва ҳассос ба замина сазовори пайгирӣ барои дигаргунӣ дониста мешаванд.

1. Ояндаҳои хосташуда — Futures wanted

Ояндаҳои хосташуда ҳолатҳои ояндаеанд, ки афрод, ҷомеаҳо ё дигар акторҳо ҳоло мехоҳанд воқеӣ шаванд. Як шахс метавонад ҳамзамон зиёда аз як ояндаро бихоҳад ва ин хостҳо бо мурури замон тағйир ёбанд.

Ин гурӯҳ дар назари аввал содда менамояд: “Одамон дар оянда чӣ мехоҳанд?” Аммо ҳадафи асосии муаллиф табдил додани ин ҷавоб бевосита ба биниш нест. Баръакс, ҳадаф ошкор кардани он аст, ки ин хостҳо чӣ гуна пайдо шудаанд.

Аз дидгоҳи тарроҳии онтологӣ хостҳои инсон аз як майдони комилан мустақили интихоби дохилӣ ба вуҷуд намеоянд. Хонаҳо, шаҳрҳо, низомҳои нақлиётӣ, бозорҳои истеъмолӣ, технологияҳо, муассисаҳо ва амалҳои рӯзмаррае, ки одамон дар онҳо зиндагӣ мекунанд, ба он таъсир мерасонанд, ки кадом шаклҳои зиндагӣ оддӣ, имконпазир ё матлуб менамоянд.

Аз ин рӯ, шахс шояд ҳеҷ гоҳ напурсида бошад, ки чаро дар оянда тарзи муайяни зиндагиро мехоҳад. Манбаъ дар ин ҷо ба мафҳуми “used futures”-и Sohail Inayatullah муроҷиат мекунад. “Ояндаҳои истифодашуда” тасвирҳои ояндаеро ифода мекунанд, ки аз ҷойҳои дигар гирифта шуда, бе пурсиши кофӣ пазируфта шудаанд ва барои заминаи мавҷуда номуносиб, зараровар ё ғайриасиланд.

Пас, вазифаи илмӣ ва ахлоқӣ дар марҳалаи “ояндаҳои хосташуда” танҳо таҳияи рӯйхати афзалиятҳо нест. Он намоён кардани хостҳо, арзишҳо ва дарки устувории акторҳо ва пурсидани он аст, ки инҳо дар кадом шароити онтологӣ шакл гирифтаанд.

Ояндаҳои нохоста

Манбаъ дар муқобили “ояндаҳои хосташуда” ояндаҳои нохоста-ро низ баррасӣ мекунад. Инҳо ояндаҳоеанд, ки акторҳо намехоҳанд воқеӣ шаванд. Дар заминаи тарроҳии гузариш ояндаҳои ноустувор умуман ҳамчун ояндаҳое арзёбӣ мешаванд, ки бояд аз онҳо канора гирифт.

Аммо ин ҷо низ масъала пайдо мешавад: ҳамаи акторҳо дар бораи маънои устуворӣ як дарк надоранд. Манбаъ ҳамчун мисол диққат медиҳад, ки равиши green growth, ки мехоҳад рушди иқтисодиро бо технологияҳои экологӣ идома диҳад, ва дидгоҳҳои degrowth, ки кам кардани миқёси истеҳсол ва истеъмоли иқтисодиро баррасӣ мекунанд, метавонанд як биниши ояндаро ба вуҷуд наоранд.

Аз ин рӯ, танҳо гуфтани “ҳамаи мо ояндаи устувор мехоҳем” фарқиятҳои меъёриро ҳал намекунад. Бояд инчунин равшан шавад, ки одамон аз устуворӣ чӣ мефаҳманд.

2. Ояндаҳое, ки метавон хост — Futures which could be wanted

Ояндаҳое, ки метавон хост ояндаҳои алтернативиеанд, ки ҳоло афзалияти шахс нестанд, аммо ӯ метавонад далелҳои онҳоро дарк кунад ва дар оянда пазируфтани онҳоро баррасӣ намояд.

Ин гурӯҳ бар фарзияе асос меёбад, ки арзишҳо ва афзалиятҳои одамон тағйирпазиранд. Инсон танҳо бо афзалиятҳои мавҷудааш маҳдуд нест; вақте ки бо мавқеъҳои дигари онтологӣ, шаклҳои дигари зиндагӣ ва низомҳои дигари арзишҳо ҷиддан рӯ ба рӯ мешавад, он чизе ки матлуб мешуморад, метавонад тағйир ёбад.

Манбаъ барои шарҳи ин ҳолат аз мисоли ояндаи веганӣ истифода мекунад. Шахс шояд тарзи зиндагии веганиро шахсан нахоҳад; аммо метавонад бифаҳмад, ки чаро одамони дигар онро варианти устувортар ё ахлоқитар мешуморанд. Дар ин ҳолат ояндаи веганӣ “ояндаи хосташуда”-и ҳозираи ӯ нест, вале метавонад ба “ояндае, ки метавон хост” табдил ёбад.

Шарти муҳим дар ин ҷо танҳо шиносоии сатҳӣ бо алтернатива нест. Муаллиф мегӯяд, ки ҷонибдорони ояндаи алтернативӣ бояд тавонанд шарҳ диҳанд, ки чаро он матлуб аст ва дигар акторҳо бояд бо ин далелҳо муносибати маънодор барқарор карда тавонанд.

Фаҳмидани далели алтернатива маънои худкор пазируфтани онро надорад. Ин фарқ яке аз ҷанбаҳои муҳими мақола аст. Инсон метавонад эътироф кунад, ки барои як оянда далелҳо вуҷуд доранд, вале ҳамоно онро шахсан нахоҳад.

Чаро ояндаҳои алтернативӣ дар шакли ҷамъ нигоҳ дошта мешаванд?

Муаллиф тавсия намедиҳад, ки дар марҳалаи аввал як биниши алтернативӣ интихоб шавад. Ҳамзамон метавон чанд “ояндаеро, ки метавон хост” арзёбӣ кард. Ҳадаф васеъ кардани майдони имконпазири дигаргунӣ ва пешгирӣ аз он аст, ки афзалиятҳои мавҷуда тахайюли марбут ба ояндаро аз ҳад зиёд маҳдуд кунанд.

Ин гуногунӣ баъдтар ногузир ба масъалаи музокира табдил меёбад. Агар чанд ояндаро метавон асоснок кард, бояд қарор дода шавад, ки кадоме воқеан ба биниши дигаргунӣ табдил меёбад.

Агар арзишҳо собит набошанд, бинишҳо ҳам собит нестанд

Аз дидгоҳи тарроҳии онтологӣ одамон танҳо ҷаҳонро тағйир намедиҳанд; ҷаҳони тағйирёфта низ одамонро тағйир медиҳад. Вақте дар раванди дигаргунӣ технологияҳо, муассисаҳо, амалҳои рӯзмарра ва муносибатҳои иҷтимоии нав пайдо мешаванд, арзишҳо ва афзалиятҳои ояндаи одамон низ метавонанд тағйир ёбанд.

Аз ин рӯ, манбаъ бинишҳоро на ҳамчун ҳадафҳои ниҳоии тағйирнопазир, балки ҳамчун идеалҳои ҳаракаткунанда мебинад. Сохтани биниш фаъолияти якдафъаина нест; он раванди итеративиест, ки бояд бо шароит ва акторҳои тағйирёбанда такроран арзёбӣ шавад.

3. Ояндаҳое, ки сазовори хостананд — Futures worth wanting

Ояндаҳое, ки сазовори хостананд бинишҳои ояндаеанд, ки пас аз арзёбии интиқодӣ ва рефлексивии имкониятҳои гуногуни оянда барои ҳаракати акторҳо ба сӯи дигаргунӣ далелу ангезаи кофӣ медиҳанд ва бо қобилияти идомаи ҳаёт мувофиқанд.

Ин гурӯҳ танҳо маънои ояндаеро надорад, ки аксарият мехоҳанд. Муаллиф ошкоро мегӯяд, ки ояндаи “сазовори хостан” набояд бо афзалияти ибтидоии аксарият муайян шавад. Ҳадаф ба вуҷуд овардани alignment-и ҳассос ба замина, яъне ҳамоҳангии кофии самтӣ байни иштирокчиён аст.

Ин ҳамоҳангӣ ҳатман маънои якдилӣ надорад. Азбаски муаллиф гузаришҳои pluriversal-ро мепазирад, интизор нест, ки ҳама як ояндаро беҳтарин интихоб донанд. Якчанд оянда метавонанд ҳамзамон ба қадри кофӣ асоснок бошанд.

Аз ин рӯ, кор аз фаҳмиши классикии утопия, ки мекӯшад як ҷаҳони идеалиро интихоб кунад, дур мешавад. “Ояндаҳое, ки сазовори хостананд” метавонанд дар дохили маҷмӯи бинишҳои аз нигоҳи pluriversal ҳамоҳанг, ки дар заминаҳои гуногун аз ҳам фарқ мекунанд, андешида шаванд.

Чаро Тарроҳии Онтологӣ Дар Ин Модел Муҳим Аст?

Тарроҳии онтологӣ муҳим аст, зеро кор бар он аст, ки он чизе ки одамон дар оянда матлуб мешуморанд, танҳо аз афзалиятҳои шахсӣ сар намезанад; объектҳо, технологияҳо, муассисаҳо, зерсохторҳо ва тартиботи иҷтимоии тарроҳишудае, ки одамон дар онҳо зиндагӣ мекунанд, низ ба онҳо бозтаъсир намуда, онҳоро шакл медиҳанд. Аз ин рӯ, арзёбии интиқодии хостҳои мавҷуда таҳқиқи ҷаҳонҳои тарроҳишудаеро низ талаб мекунад, ки ин хостҳоро ба вуҷуд меоранд ё нигоҳ медоранд.

Андешаи “мо тарроҳӣ мекунем, он чи тарроҳӣ мекунем низ моро тарроҳӣ мекунад”

Мантиқи асосии тарроҳии онтологӣ дар кор ин аст, ки таъсири тарроҳӣ пас аз пайдо шудани маҳсулот хотима намеёбад. Объектҳо, зерсохторҳо ва муассисаҳои тарроҳишуда баъдан низ муайян мекунанд, ки одамон чӣ кор карда метавонанд, чиро муқаррарӣ мешуморанд ва кадом рафторҳо осон ё душворанд.

Масалан, шаҳре, ки нақлиёташ асосан барои автомобил тарроҳӣ шудааст, танҳо зерсохтори ҷисмоние нест, ки истифодаи автомобилро имкон медиҳад. Чунин шаҳр метавонад дарки масофаи рӯзмарра, муносибати хона ва ҷойи кор, истифодаи вақт ва ҳатто фаҳмиши ояндаи “нақлиёти хуб”-ро шакл диҳад.

Ин мисол ёфтаи таҷрибавии аслии кор нест; он мисоли омӯзишиест, ки мантиқи умумии тарроҳии онтологии истифодашударо дар мақола шарҳ медиҳад.

Defuturing чист?

Defuturing мафҳумест аз корҳои Tony Fry, ки он ҷанбаи ҷаҳонҳои тарроҳишудаи мавҷударо ифода мекунад, ки имкониятҳои идомаи зиндагиро дар оянда кам ё аз байн мебарад. Азбаски дар тоҷикӣ муодили яккалимаи устувору маъмул надорад, истилоҳи аслӣ нигоҳ дошта мешавад.

Дар равиши манбаъ низомҳои ноустувори истеҳсол, истеъмол ва зиндагӣ танҳо аз сабаби зарарҳои экологии имрӯза мушкил нестанд; онҳо ҳамчунин тадриҷан маҳдуд мекунанд, ки кадом шароити зиндагӣ дар оянда имконпазир хоҳад буд. Ба ин маъно, тарроҳии ноустувор имкониятҳои ояндаро “қафо мекашад”.

Redirective practice, яъне амалияи тағйирдиҳандаи самт, ҳадаф дорад аз низомҳои иҷтимоӣ-моддие, ки defuturing ба вуҷуд меоранд, ба сӯи шароите равона шавад, ки метавонад зиндагиро муддати дарозтар дастгирӣ кунад.

Чаро sustain-ability бо дефис навишта мешавад?

Манбаъ махсусан навишти sustain-ability-и Tony Fry-ро истифода мекунад. Дефиси англисӣ таваҷҷуҳро ба он равона мекунад, ки устуворӣ на ҳамчун ҳолати ниҳоии собите, ки ба он мерасем, балки ҳамчун қобилияти нигоҳ доштан ва аз нав тавлид кардани тавони идомаи зиндагӣ дар тӯли вақт фаҳмида шавад.

Дар ин чаҳорчӯба нуқтаи ниҳоие ба шакли “мо устувор шудем ва вазифа анҷом ёфт” вуҷуд надорад. Азбаски шароити экологӣ, иҷтимоӣ ва технологӣ тағйир меёбанд, роҳҳои идомаи зиндагӣ низ бояд пайваста аз нав арзёбӣ шаванд.

Аз ҳамин сабаб sustain-ability дар мақола ба яке аз меъёрҳои асосии нормативӣ барои “ояндаҳое, ки сазовори хостананд” табдил меёбад. Аммо муаллиф онро ба меъёри собити оптимизатсияи математикӣ табдил намедиҳад. Барои sustain-ability хол, остона ё формула дода нашудааст.

Pluriversality чӣ маъно дорад?

Pluriversality дидгоҳест, ки ба ҷойи як онтологияи универсалӣ, як тарзи зиндагӣ ё як фаҳмиши “ояндаи дуруст”, ба эътирофи ҳамзамони ҷаҳонҳо, низомҳои арзишӣ ва шаклҳои гуногуни будан такя мекунад.

Мақола ин мафҳумро муҳим мешуморад, зеро устуворӣ ва матлубият барои ҷомеаҳо, фарҳангҳо ва акторҳои гуногун метавонад яксон таъриф нашавад. Аз ин рӯ, даъвои сохтани як “ояндаи сазовори хостан”, ки ба тамоми ҷаҳон татбиқ шавад, бо равиши кор мувофиқ нест.

Ибораи Pluriversally coherent futures аз ин рӯ маънои онро надорад, ки ҳамаи акторҳо комилан як арзишҳоро қабул кунанд. Он бештар ба ёфтани майдонҳои ҳамоҳангии кофӣ ишора мекунад, ки бо нигоҳ доштани мавҷудияти мавқеъҳои гуногуни онтологӣ амал карданро якҷоя имкон медиҳанд.

Чаро овози аксарият худ ба худ кофӣ шуморида намешавад?

Муаллиф “ояндаҳое, ки сазовори хостананд”-ро бо ояндаҳое, ки аксарият дар оғоз бештар мехоҳанд, баробар намекунад. Сабаби асосӣ ин аст, ки афзалиятҳои мавҷудаи аксарият низ метавонанд аз ҷониби низомҳои тарроҳишудае, ки онҳо дар онҳо зиндагӣ мекунанд, шакл гирифта бошанд ва ба қадри кофӣ мавриди пурсиш қарор нагирифта бошанд.

Ба ҷойи ин, раванди сохтани биниш ҳадаф дорад, ки иштирокчиён арзишҳои мавҷудаи худро намоён кунанд, бо алтернативаҳо рӯ ба рӯ шаванд, далелҳоро мутақобилан баррасӣ кунанд ва барои дигаргунӣ самти муштараки кофӣ ба вуҷуд оранд.

Ин равиш пешниҳоди расмие нест, ки овоздиҳии аксариятро манъ кунад. Манбаъ қоидаҳои техникии механизмҳои муайяни қарорро намедиҳад. Он чизе ки ҳимоя мешавад, як принсипи асосии меъёрист: шумориши афзалиятҳои мавҷуда набояд ҷойи музокираи интиқодиро гирад.

Чаро биниш ҳадафи ниҳоии собит нест?

Азбаски одамон дар раванди гузариш тағйир меёбанд, хостҳои онҳо нисбат ба оянда низ метавонанд тағйир ёбанд. Муассисаҳо, технологияҳо, рафторҳо ва муносибатҳои нави иҷтимоӣ метавонанд арзишҳои дигарро имконпазир созанд. Аз ин рӯ, дар модели муаллиф бинишҳо нуқтаҳои ниҳоии сахте нестанд, ки як бор навишта шуда, бетағйир пайгирӣ шаванд.

Сохтани биниш раванди такроршаванда ва ҷавобгӯ ба шароит аст. Ояндае, ки дар оғоз “мумкин аст хоста шавад”, метавонад дар натиҷаи таҷриба ва дигаргунӣ бештар хоста шавад; баръакс, бинише, ки дар оғоз ҷолиб менамояд, пас аз пайдо шудани натиҷаҳои нав метавонад аз нав мавриди пурсиш қарор гирад.

Нақши амалияҳои таҷрибавии оянда

Манбаъ ҳамчунин бар он аст, ки ояндаҳои алтернативӣ набояд танҳо дар баҳси суханӣ боқӣ монанд. Амалияҳои пешнамоишӣ ба мисли Experiential futures ва living labs метавонанд ба одамон кумак кунанд, ки шаклҳои алтернативии зиндагиро қисман таҷриба намуда, мушаххастар арзёбӣ кунанд, ки оё онҳо воқеан сазовори хостананд ё не.

Муаллиф аз нақлиёти рӯзмарра мисол меорад: шахс метавонад дар оғоз нахоҳад, ки истифодаи автомобилро қатъ карда, бо дучарха ба кор равад; аммо фаҳмидани кофии далелҳои устувории ин интихоб метавонад ӯро ба санҷиши муваққатии он омода кунад. Чунин таҷриба метавонад хости шахсро тағйир диҳад ё надиҳад.

Ин мисол ҷанбаи муҳими моделро нишон медиҳад: комилан пазируфтани ояндаи алтернативӣ шарти пешакии озмоиш кардани он нест.

Прагматизми Радикалӣ Дар Ин Кор Чӣ Маъно Дорад?

Прагматизми радикалӣ дар кор фалсафаи амалиест, ки ба ҷойи интизори он шудан, ки ҳамаи иштирокчиён дар бораи як биниши комилу ниҳоии оянда мувофиқа кунанд, ба санҷидани алтернативаҳое равона мешавад, ки дар баробари буҳронҳои мавҷудаи иҷтимоӣ-экологӣ далелу ангезаи муштараки кофӣ доранд ва метавонанд шароити онтологии устувортар ба вуҷуд оранд; “прагматикӣ” дар ин ҷо танҳо ёфтани роҳи ҳалли осони кӯтоҳмуддат нест, ва ҷанбаи “радикалӣ” зарурати дигар кардани шартҳои асосии низомҳои ноустувори мавҷударо низ ифода мекунад.

Принсипи “Good enough”

Манбаъ сохтани бинишро раванди идеалистие намешуморад, ки бояд ба ҳамоҳангии комили арзишҳо бирасад. Муаллиф аз принсипи “good enough”, яъне “ба қадри кофӣ хуб” сухан мегӯяд.

Ин равиш ба ҷойи баҳси беохир дар бораи “кадом оянда комилан беҳтарин аст?”, санҷидани вариантҳоеро дар шароити буҳронҳои мавҷуда ба пеш мегузорад, ки барои оғоз кардани дигаргунӣ далелу ангезаи кофӣ медиҳанд.

Аммо “ба қадри кофӣ хуб” маънои тасодуфӣ будан ё даст кашидан аз арзёбии ахлоқиро надорад. Баръакс, пеш аз он хостҳои мавҷуда бояд мавриди пурсиш қарор гиранд, алтернативаҳо арзёбӣ шаванд, чаҳорчӯбаҳои устуворӣ ошкор карда шаванд ва байни акторҳо музокира сурат гирад.

Generative potency — тавони тавлидкунанда/дигаргунсоз

Манбаъ ба мафҳуми generative potency-и Gümüsay ва Reinecke низ муроҷиат мекунад. Ин ибора ба тавони як идеяи оянда барои ба роҳ андохтани дигаргунӣ дар шаклҳои тафаккур ё амал ишора мекунад.

Аз ин дидгоҳ биниш танҳо бо саволи “чӣ қадар зебо менамояд?” арзёбӣ намешавад. Муҳим аст, ки оё он ба одамон имкон медиҳад масъаларо ба тарзи дигар фаҳманд, арзишҳои мавҷударо мавриди пурсиш қарор диҳанд ё рафторҳои навро бисанҷанд.

Кор ин тавони тавлидкунандаро бо миқёси миқдорӣ намесанҷад. Мафҳум ҳамчун яке аз меъёрҳои арзёбии назариявӣ истифода мешавад.

Чаро прагматизми радикалӣ прагматизми одии кӯтоҳмуддат нест?

Манбаъ интиқоди Tony Fry-ро аз прагматизми кӯтоҳмуддат ва воситавӣ меорад. Агар прагматизм танҳо маънои интихоб кардани беҳбудиҳои хурде бошад, ки дар дохили низоми мавҷуда осонтар кор мекунанд, муассисаҳо ва онтологияҳои асосие, ки defuturing ба вуҷуд меоранд, метавонанд бетағйир бимонанд.

Прагматизми радикалӣ бошад, таҷрибаро на барои нигоҳ доштани марзҳои низоми мавҷуда, балки ҳангоми зарурат барои дигар кардани худи ин марзҳо истифода мекунад. Аз ин рӯ, кор фарқи байни беҳбудиҳои хурди incremental ва дигаргуниҳои бунёдии онтологиро муҳим мешуморад.

Ба ҷойи як оянда — портфели дигаргунӣ

Яке аз натиҷаҳои мақола ин аст, ки ояндасозии ба гузариш нигаронидашуда маҷбур нест ба як биниш маҳкам шавад. Якчанд “ояндае, ки метавон хост” метавонад далели кофӣ дошта бошад ва роҳҳои гуногуни таҷрибавии дигаргунӣ барои онҳо ҳамзамон таҳқиқ шаванд.

Аз ин рӯ, муаллиф барои diverse portfolios of transformative action, яъне портфелҳои гуногуни амали дигаргунсоз ҷой мекушояд. Ин равиш номуайянии оянда ва тағйирпазирии арзишҳои одамонро мепазирад.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Чаро усули таҳқиқот дар шакли классикии “Materials and Methods” нест?

Манбаъ озмоиши нав, пурсиш, мусоҳиба, гурӯҳи фокусӣ, татбиқи саҳроӣ ё таҳлили додаҳо анҷом намедиҳад. Бахши ҷудогонаи “Materials and Methods” низ вуҷуд надорад. Кор аз адабиёти тарроҳии гузариш, таҳқиқоти оянда, тарроҳии онтологӣ, устуворӣ, ахлоқ, прагматизм ва тарроҳии pluriversal истифода бурда, фарқгузории консептуалӣ ва модели назариявиро инкишоф медиҳад.

Аз ин рӯ, усули корро дақиқтар метавон ҳамчун таҳияи назарияи консептуалии бар адабиёт асосёфта ва синтези меъёрӣ тавсиф кард. Ин ибора номи усули нави эмпирикӣ нест; он хусусияти фаъолияти илмии дар манбаъ анҷомшударо шарҳ медиҳад.

Сохтмони консептуалӣ бо кадом тартиб пеш меравад?

1. Нақши марказии сохтани биниш дар тарроҳии гузариш муайян мешавад.
2. Нишон дода мешавад, ки мафҳуми “ояндаи матлуб” бо маъноҳои гуногун истифода мешавад.
3. Фарқи меъёрии байни хостҳои мавҷуда ва ояндаҳое, ки “бояд хоста шаванд”, равшан карда мешавад.
4. Тарроҳии онтологӣ ҳамчун чаҳорчӯбаи назариявие истифода мешавад, ки шакл гирифтани хостҳои одамон аз ҷониби ҷаҳонҳои тарроҳишударо шарҳ медиҳад.
5. Мафҳумҳои defuturing ва sustain-ability барои шарҳи самти меъёрии тарроҳии гузариш ба ҳам пайваст мешаванд.
6. Фарқгузории сегонаи “хосташуда”, “метавон хост” ва “сазовори хостан” пешниҳод мешавад.
7. Ин фарқгузорӣ ба раванди рефлексивии сохтани биниш табдил дода мешавад.
8. Прагматизми радикалӣ ҳамчун фалсафаи амалӣ барои гузаштан ба амали таҷрибавӣ нисбат ба ояндаҳои алтернативӣ пешниҳод мешавад.

Оё дар манбаъ намуна ё маҷмӯаи дода вуҷуд дорад?

Не. Дар манбаъ иштирокчии таҳқиқот, намунаи озмоишӣ, гурӯҳи мусоҳиба ё маҷмӯаи ададии додаҳо вуҷуд надорад. Аз ин рӯ, андозаи намуна, гурӯҳи назоратӣ, тасодуфисозӣ, тақсимоти додаҳо ё унсурҳои шабеҳи методологӣ барои ин кор татбиқшаванда нестанд.

Оё таҳлили оморӣ вуҷуд дорад?

Не. Манбаъ аз p-арзиш, фосилаи эътимод, андозаи таъсир, регрессия, санҷиши фарзия, коррелятсия ё дигар усули омории миқдорӣ истифода намекунад.

Оё формула ё муодилаи математикӣ вуҷуд дорад?

Не. Саҳми кор модели математикӣ нест. Дар манбаъ формулае нест, ки фарқи “хосташуда → метавон хост → сазовори хостан”-ро ҳамчун холҳои ададӣ, функсияи оптимизатсия ё муодилаи қарор ифода кунад.

Аз ин рӯ, дар мақолаи Verianla “холи матлубияти оянда” ё муодилаи сохтаи монанд эҷод нашудааст.

Оё се гурӯҳ марҳалаҳои қатъии пайдарпайанд?

Манбаъ се гурӯҳро ҳамчун се марҳалаи амалияи рефлексивӣ пешниҳод мекунад; аммо модел алгоритми механикӣ нест. Бо тағйир ёфтани арзишҳо ва шароити онтологии одамон арзёбӣ метавонад такрор шавад. Аз ин рӯ, тири бозгашт дар нақшаи Verianla нишонаи консептуалиест, ки фаҳмиши итеративии бинишро дар кор шарҳ медиҳад; он даври математикӣ ё ҷараёни ҳатмии расмие нест, ки дар манбаъ таъриф шуда бошад.

Натиҷаи асосии назариявӣ 1: Хости мавҷуда далели кофии меъёрӣ нест

Ин ки оянда имрӯз хоста мешавад, барои ҳадафи тарроҳии гузариш будани он кофӣ ҳисоб намешавад. Бояд пурсида шавад, ки хост чӣ гуна тавлид шудааст ва кадом низомҳоро метавонад бозтавлид кунад.

Натиҷаи асосии назариявӣ 2: Одамон метавонанд чизҳои дигарро бихоҳанд

Арзишҳо ва афзалиятҳо тағйирнопазир нестанд. Вақте одамон бо мавқеъҳои алтернативии онтологӣ муносибати маънодор барқарор мекунанд, метавонанд бубинанд, ки чаро ояндаҳои дигар матлуб буда метавонанд ва бо мурури замон афзалиятҳои мавҷудаи худро тағйир диҳанд.

Натиҷаи асосии назариявӣ 3: “Сазовори хостан” афзалияти аксарият нест

Дар модели муаллиф “ояндаи сазовори хостан” номи хости ибтидоии аксарият нест. Бояд музокираи рефлексивии байни вариантҳои гуногун, далелҳои устуворӣ, фарқиятҳои pluriversal ва ҳамоҳангии кофии байни акторҳо ба ҳисоб гирифта шаванд.

Натиҷаи асосии назариявӣ 4: Як ояндаи универсалӣ ҳатмӣ нест

Равиши pluriversal мепазирад, ки заминаҳои гуногун метавонанд бинишҳои гуногуни ояндаро ба вуҷуд оранд. Аз ин рӯ, кор як ояндаи идеалиро, ки ҳамаи ҷомеаҳо қабул кунанд, таъриф намекунад.

Натиҷаи асосии назариявӣ 5: Биниш бояд муваққатӣ ва таҷрибавӣ бошад

Бинишҳо метавонанд дар баробари арзишҳо ва шароити тағйирёбанда аз нав арзёбӣ шаванд. Аз ин рӯ, ояндасозии ба гузариш нигаронидашуда танҳо фаъолияти андешидани оянда нест, балки ҳамчун амалияи қисман таҷриба кардани шароити алтернативии онтологӣ ва омӯхтан аз ин таҷрибаҳо баррасӣ мешавад.

Натиҷаи асосии назариявӣ 6: Барои амал набояд мувофиқаи комил интизор шуд

Муаллиф бар он аст, ки дар баробари буҳронҳои иҷтимоӣ-экологӣ музокираи беохири меъёрӣ метавонад ба беамалӣ табдил ёбад. Агар далел, ангеза ва ҳамоҳангии акторҳо кофӣ бошад, санҷиши назоратшавандаи алтернативаҳо дар маркази прагматизми радикалӣ қарор мегирад.

Тафсирҳое, ки кор дастгирӣ мекунад

• Дар тарроҳии гузариш мафҳуми “ояндаи матлуб” метавонад бо маъноҳои гуногуни меъёрӣ истифода шавад.
• Байни ояндаи “хосташуда” ва “сазовори хостан” фарқи консептуалӣ гузоштан мумкин аст ва муаллиф инро зарур медонад.
• Тарроҳии онтологӣ барои пурсидани он ки хостҳои мавҷуда чӣ гуна шакл мегиранд, чаҳорчӯбаи назариявӣ медиҳад.
• Се мафҳум ҳамчун сохтори назариявӣ барои раванди рефлексивии сохтани биниш пешниҳод мешаванд.
• Sustain-ability самти асосии меъёрӣ дар равиши redirective practice-и муаллиф аст.
• Pluriversality ба ҷойи як биниши универсалии оянда ба ҳисоб гирифтани ояндаҳои бисёр ва ҳассос ба заминаро дастгирӣ мекунад.
• Прагматизми радикалӣ ҳамчун фалсафае пешниҳод мешавад, ки амали таҷрибавиро нисбат ба ояндаҳои алтернативии ба қадри кофӣ асоснокшуда ташвиқ мекунад.

Тафсирҳое, ки кор дастгирӣ намекунад

• Нишон дода нашудааст, ки чаҳорчӯбаи семарҳалаӣ аз ҷиҳати эмпирикӣ аз дигар усулҳои сохтани биниш беҳтар аст.
• Андоза гирифта нашудааст, ки модел мувофиқаи иҷтимоиро ҳатман зиёд мекунад.
• Низоми объективии холгузорие вуҷуд надорад, ки ояндаи “сазовори хостан”-ро худкор ҳисоб кунад.
• Даъво намешавад, ки ҳар иштирокчӣ дар охири раванди рефлексивӣ ҳамон арзишҳоро қабул мекунад.
• Нишон дода нашудааст, ки ҳамоҳангии pluriversal ҳамаи низоъҳоро бартараф мекунад.
• Дар ин мақола санҷида нашудааст, ки прагматизми радикалӣ дар натиҷаҳои муайяни сиёсӣ муваффақтар аст.
• Манбаъ як модели ягонаи сиёсӣ, иқтисодӣ ё иҷтимоии ояндаро ҳамчун “ояндаи дуруст” пешниҳод намекунад.

Маҳдудиятҳои методологӣ ва тафсирии кор

Маҳдудияти аввал консептуалӣ будани чаҳорчӯба аст. Манбаъ таҳқиқоти нави иштирокчиён ё лоиҳаи татбиқиро, ки бо се гурӯҳи пешниҳодкардаи худ анҷом шуда бошад, пешниҳод намекунад. Аз ин рӯ, рафтори модел дар равандҳои воқеии сохтани биниш дар дохили ин мақола эмпирикӣ чен карда нашудааст.

Маҳдудияти дуюм он аст, ки мафҳумҳое ба мисли “ҳамоҳангии кофӣ”, “ангезаи кофӣ” ва “ҳамоҳангии pluriversal” ба остонаҳои миқдории қарор табдил дода нашудаанд. Ин ҳолат чандирии консептуалӣ медиҳад, аммо метавонад маънои онро ҳам дошта бошад, ки фасилитаторҳои гуногун мафҳумҳоро дар амал ба шаклҳои гуногун тафсир мекунанд. Манбаъ барои онҳо миқёси стандартии ченкунӣ таҳия намекунад.

Маҳдудияти сеюм хусусияти ахлоқӣ ва меъёрии кор аст. Интихоби sustain-ability ҳамчун самти асосии меъёрӣ аз ёфтаи эмпирикии лабораторӣ не, балки аз чаҳорчӯбаи назариявии кор сар мезанад.

Маҳдудияти чорум он аст, ки мақола протоколи татбиқие намедиҳад, ки дар як заминаи муайяни саҳроӣ санҷида шуда бошад. Дар лоиҳаҳои тарроҳии гузариш кадом интихоби иштирокчиён, кадом усули фасилитатсия ё кадом тартиби қароргирӣ беҳтар аст, дар манбаъ стандартӣ карда нашудааст.

Ҷанбаи қавии кор

Ҷанбаи асосии қавии кор ин аст, ки мафҳуми “desirable”-ро, ки дар тарроҳии гузариш бисёр вақт бо як калима ифода мешавад, ба се ҳолати меъёрии гуногун ҷудо намуда, равшан мекунад, ки баҳс дар куҷо сурат мегирад. Ин фарқгузорӣ ҳадаф дорад омехта шудани саволи “одамон чӣ мехоҳанд?” бо саволҳои “боз чиро метавонанд бихоҳанд?” ва “барои хостани чӣ далели кофӣ доранд?”-ро кам кунад.

Модел ҳамчунин андешаро ба маркази сохтани биниш меорад, ки тарроҳӣ на танҳо роҳҳалҳои ояндаро месозад, балки он чиро ҳам шакл медиҳад, ки одамон дар бораи оянда чӣ андеша карда метавонанд ва чиро матлуб мешуморанд.

Мутобиқат ба Verianla Live / Live Figure

Кор барои Live Process қисман муносиб аст. Се марҳалаи консептуалӣ метавонанд пайдарҳам таъкид шаванд ва раванде, ки аз пурсиши хостҳои мавҷуда ба арзёбии алтернативаҳо ва аз он ҷо ба музокираи бинишҳои сазовори хостан меравад, ба шакли ҳаракатнок нишон дода шавад. Аммо азбаски манбаъ силсилаи вақтӣ, додаҳои миқдорӣ ё эҳтимоли ченшудаи гузариш пешниҳод намекунад, сохтани Live Data, графики миқдорӣ ё симулятсия аз назари илмӣ муносиб нест.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Унвони аслӣ: Towards futures worth wanting: Three notions of desirable futures in transition-oriented futuring

Унвони нашри туркӣ: Ба Сӯи Ояндаҳое, ки Сазовори Хостананд: Се Дарки Ояндаҳои Матлуб дар Ояндасозии Ба Гузариш Нигаронидашуда

Муаллиф: Samuel Yu.

Аффилиатсия: Transdisciplinary School, University of Technology Sydney.

Тамос: Дар PDF суроғаи почтаи электронии Samuel Yu дар University of Technology Sydney дода шудааст. Нишонаи ҷудогонаи “corresponding author” вуҷуд надорад; кор якмуаллифӣ аст.

Платформа: SSRN.

Рақами SSRN abstract: 7624999.

DOI: 10.2139/ssrn.7624999.

Санаи нашр/боргузорӣ дар SSRN: 17 октябри 2026.

Шумораи саҳифаҳо: 25.

Навъи манбаъ: Препринти таҳқиқоти назариявӣ/консептуалӣ. Додаи нави озмоишӣ ё эмпирикӣ тавлид намекунад.

Ҳолати доварӣ: PDF-и боршуда ошкоро ибораи “This preprint research paper has not been peer reviewed”-ро дорад. Дар санҷиши библиографии унвони пурра, ки то 30 октябри 2026 анҷом шуд, версияи ҷудогонаи доваришудаи маҷаллавии ҳамин кор муайян нашуд.

Маҷалла / ҷилд / шумора: Нест; кори боршуда препринти SSRN аст.

Ношир: Дар манбаъ сабти ношири маҷалла вуҷуд надорад.

Пайванди расмӣ: https://ssrn.com/abstract=7624999

Иҷозатнома: Дар PDF-и боршуда ва сабти библиографии намоёни SSRN, ки баррасӣ шуд, Creative Commons ё иҷозатномаи дигари ошкори истифодаи дубора нишон дода нашудааст. Аз ин рӯ, тарҳи саҳифаи манбаъ ё тасвири ҷадвал айнан нусхабардорӣ нашуда, муносибатҳои консептуалии илмӣ бо ҷадвали мустақили HTML ва SVG-и бемиқёс аз нав ифода шудаанд.

Адабиёт: Сабти библиографии SSRN 64 манбаъро нишон медиҳад. Манбаъҳо соҳаҳоеро ба мисли таҳқиқоти оянда, тарроҳии гузариш, тарроҳии онтологӣ, прагматизм, ахлоқ, sustainability transitions, тарроҳии pluriversal ва ояндаҳои таҷрибавӣ фаро мегиранд.

Бахши расмии усул: Бахши ҷудогонаи Materials and Methods вуҷуд надорад. Кор тавассути синтези назариявӣ/консептуалии дастгиришуда бо адабиёт чаҳорчӯбаи нави категориявиро пешниҳод мекунад.

Намуна: Нест.

Гурӯҳи назоратӣ: Нест.

Маҷмӯаи додаҳо: Маҷмӯаи нави додаҳои эмпирикӣ вуҷуд надорад.

Таҳлили оморӣ: Нест.

Формула ва муодила: Дар манбаъ формула ё муодилаи математикӣ вуҷуд надорад.

Маблағгузорӣ: Дар PDF-и боршуда изҳороти ҷудогонаи маблағгузорӣ муайян нашудааст.

Баробарии манфиатҳо: Дар PDF-и боршуда изҳороти ҷудогонаи бархӯрди манфиатҳо муайян нашудааст.

Дастрасии додаҳо: Ҳам маҷмӯаи нави додаҳо вуҷуд надорад ва ҳам дар PDF изҳороти ҷудогонаи data availability муайян нашудааст.

Саҳми муаллиф: Кор якмуаллифӣ аст ва бахши ҷудогонаи CRediT/саҳми муаллифон вуҷуд надорад.

Ёддошти таҳририи дохили манбаъ: Дар препринт баъзе мушкилоти имлоӣ ва грамматикӣ мавҷуданд. Дар як истинод ҷойнишини “(PAGE)” боқӣ мондааст; дар баъзе DOI-ҳои манбаъ сохтори такрории URL ба шакли “https://doi.org/https://doi.org/...” дида мешавад. Ин мушкилоти таҳрирӣ аз ҷониби Verianla бо тавлиди муҳтавои нави илмӣ пур карда нашудаанд.

Ҷадвали манбаъ: Дар саҳифаи 17 ҷадвали дусутуна мавҷуд аст, ки се дарки ояндаи матлуб ва вазифаи ҳар кадомро дар арзёбии интиқодӣ ҷамъбаст мекунад. Ин иттилоъ дар мақолаи Verianla бо ҷадвали мустақили HTML ва нақшаи аслии бемиқёс-и раванд аз нав ифода шудааст.

Ҳадди асосии тафсири илмӣ: Чаҳорчӯбаи сегона пешниҳоди назариявӣ аст. Кор самаранокии чаҳорчӯбаро дар татбиқи саҳроӣ, дараҷаи зиёд кардани мувофиқаи иштирокчиён ё натиҷаҳои устувориро ба таври озмоишӣ намесанҷад.