Шуур яке аз душвортарин мафҳумҳои ҳам фалсафа ва ҳам нейроилм аст. Дар забони ҳаррӯза «шуурнок будан» одатан маънои огоҳ будан, таҷриба доштан, бедор будан ё тавони гузориш додани чизеро дорад. Аммо вақте ин маъниҳо дар баҳсҳои илмӣ бо ҳам омехта мешаванд, мушкил ба миён меояд. Ҳамин як калима гоҳе барои ифодаи таҷрибаи субъективӣ, гоҳе механизми диққат, гоҳе дастрасӣ ба иттилоот ва гоҳе огоҳии шахс аз ҳолати равонии худ истифода мешавад.

Ин таҳқиқ бар он аст, ки ҷамъ кардани чунин падидаҳои гуногун зери як унвони «шуур» пешрафти илмиро душвор мекунад. Ба назари муаллиф, муҳаққиқон ба ҷойи ҷустуҷӯи як ҷавоби ягона ба саволи «шуур чист?» бояд равандҳоеро, ки ин калима фаро мегирад, ба ҷузъҳо ҷудо кунанд. Ба ин равандҳо моделсозии пешгӯишаванда, интихоби диққат, арзёбӣ, ҳамгироии хотира ва танзими интеросептивӣ дохил мешаванд.

Моделсозии пешгӯишаванда равандест, ки дар он мағз пайваста дар бораи ҷаҳони ҳиссӣ пешгӯиҳо месозад ва худро тавассути хатогиҳо нав мекунад. Интихоби диққат муайян мекунад, ки кадом иттилоот ба рафтор ва гузориш таъсир мерасонад. Системаҳои арзёбӣ аҳамияти ангезандаҳо ва натиҷаи интизоршавандаро ҳисоб мекунанд. Ҳамгироии хотира байни гузашта ва ҳозира пайвастагӣ месозад. Танзими интеросептивӣ бошад, сигналҳои дохилии бадан — масалан тапиши дил, нафас, дард, гуруснагӣ ё шиддати дохилиро — ба коркарди равонӣ ворид мекунад.

Паёми асосии таҳқиқ чунин аст: эҳсоси ягонагии таҷрибаи равонӣ шояд на аз он ба вуҷуд ояд, ки дар мағз «маркази шуур»-и ҷудогона вуҷуд дорад, балки аз он ки равандҳои гуногун дар тӯли вақт ҳамоҳанг кор мекунанд.

Мушкил чист?

Мушкилоти асосӣ дар таҳқиқоти шуур номуайян будани ҳадафи худи мафҳум аст. Як муҳаққиқ ҳангоми гуфтани шуур метавонад таҷрибаи субъективиро дар назар дошта бошад. Дигаре дастрасӣ ба иттилоот ё қобилияти гузориш доданро меҳвар қарор медиҳад. Сеюмӣ аз диққат, бедорӣ, худогоҳӣ ё паҳншавии глобалии иттилоот сухан мегӯяд. Ин маъниҳои гуногун баъзан гӯё як чиз бошанд истифода мешаванд.

Ин ҳолат нофаҳмии илмӣ ба вуҷуд меорад. Агар «шуур» як падидаи ягонаи табиӣ набошад, ҷустуҷӯи як ҳамтои ягонаи нейронии он метавонад гумроҳкунанда бошад. Ҷустуҷӯи «маркази шуур» дар мағз метавонад маънои онро дошта бошад, ки равандҳои зиёди дорои вазифаҳои гуногун ҳамчун як объекти ягона баррасӣ мешаванд.

Нуқтаи интиқодии матн он аст, ки шуур аксар вақт «чизвор» карда мешавад. Чизворсозӣ иштибоҳи баррасии як раванди абстрактӣ ё бисёрҷузъӣ ҳамчун объекти мустақил ва ягона мебошад. Муаллиф бар он аст, ки мафҳуми шуур ба чунин хато осебпазир аст. Калимаи шуур равандҳои гуногунро ба таври амалӣ якҷо мекунад; аммо ин кӯтоҳсозии амалӣ метавонад чунин таассурот диҳад, ки гӯё дар мағз як объекти ягонаи шуур вуҷуд дорад.

Аз ин рӯ, таҳқиқ ба ҷойи саволи «шуур чист?» саволи «мо зери номи шуур кадом равандҳоро ҷамъ мекунем?» пешниҳод мекунад. Бо ин роҳ масъала аз як асрори метафизикӣ ба саволи он табдил меёбад, ки равандҳои ченшавандаи нейрокогнитивӣ чӣ гуна бо ҳам таъсир мекунанд.

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Таҳқиқ аз маҷмӯи додаҳои таҷрибавӣ истифода намекунад. Усули он таҳлили мафҳумӣ ва бозчорчӯбасозии назариявӣ аст. Муаллиф аввал нишон медиҳад, ки мафҳуми шуур дар назарияҳои гуногун чӣ гуна ба ҷузъҳо тақсим мешавад. Масалан, шуури феноменалӣ ба он ҷиҳати таҷрибаи субъективӣ таъкид мекунад, ки «чӣ гуна эҳсос мешавад». Шуури дастрасӣ ба қобили истифода шудани иттилоот барои рафтор, қарор ва гузориш ишора мекунад. Global Workspace Theory пахши иттилоотро дар шабакаҳои васеи мағз дар марказ мегузорад. Назарияҳои сатҳи баландтар бошанд, шуурнок шудани як ҳолати равониро ба он мепайванданд, ки он ҳолат дар сатҳи болотар бознамояндагӣ карда шавад.

Тафсири муаллиф чунин аст: шояд ин назарияҳо ба як ҳадафи ягона аз роҳҳои гуногун наздик намешаванд. Баръакс, ҳар кадом метавонад зерраванди дигареро аз он барчаспи васеъе, ки «шуур» номида мешавад, дар марказ гузорад. Аз ин рӯ, ихтилофи назарияҳо метавонад бештар аз номуайянии ҳадафи мафҳумӣ сар занад, на аз камбуди дода.

Ҳамчун алтернатива, ҳисобе раванд-меҳвар аз зеҳн пешниҳод мешавад. Дар ин равиш зеҳн на ҳамчун системае, ки ба як ҳолати ягонаи шуур ворид ва аз он хориҷ мешавад, балки ҳамчун шабакаи равандҳои нейрокогнитивӣ баррасӣ мешавад, ки пайваста фаъоланд, ба ҳам таъсир мекунанд ва дар тӯли вақт танзим мешаванд.

Ин равандҳоро метавон ченшаванда кард. Навсозии пешгӯишавандаро бо сигналҳои хато, интихоби диққатро бо афзалиятгузории рафторӣ, арзёбиро бо системаҳои мукофот ва ангеза, ҳамгироии хотираро бо пайвастагии замонӣ ва интеросепсияро бо иштироки сигналҳои бадан дар танзими равонӣ омӯхтан мумкин аст.

Формулаҳо чиро шарҳ медиҳанд?

Ин таҳқиқ мақолаи техникӣ бо формулаҳои математикӣ нест. Дар PDF формула, муодила ё модели миқдорӣ мустақиман дода нашудааст. Аз ин рӯ, дар ин бахш формулаи аслӣ интиқол дода намешавад.

Бо вуҷуди ин, мантиқи мафҳумии таҳқиқро метавон бо як ҷараёни соддаи равандӣ нишон дод. Ин намоиш дар PDF айнан ҳамчун формула нест; он барои хонандаи Verianla нақшаи шарҳдиҳанда аст:

Ин ифода нишон медиҳад, ки зеҳн мумкин аст тавассути як «объекти шуур»-и ягона ва мустақил шарҳ дода нашавад.

Дар ин ҷо зеҳн ҳамчун натиҷаи мутақобилаи моделсозии пешгӯишаванда, диққат, арзёбӣ, хотира ва танзими интеросептивӣ тасаввур мешавад.

Ин намоиш ҷамъбаст мекунад, ки эҳсоси ягонагии таҷриба метавонад на аз як маркази ягонаи шуур, балки аз танзими ҳамоҳанги системаҳои гуногун ба вуҷуд ояд.

Дарси техникии таҳқиқ чунин аст: пажӯҳиш бояд ба ҷойи саволи дугонаи «шуур ҳаст ё нест?» ба чен кардани он равона шавад, ки кадом равандҳо дар кадом миқёси вақт ва чӣ гуна бо ҳам ҳамгиро мешаванд.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Дар таҳқиқ график, ҷадвал ё схемаи таҷрибавӣ вуҷуд надорад. Аммо меъмории мафҳумии матнро метавон ҳамчун як схемаи равшан хонд.

Дар қабати аввал истифодаҳои омехтаи мафҳуми шуур ҷой доранд: таҷрибаи субъективӣ, огоҳӣ, диққат, қобилияти гузориш додан, коркарди худ ва бедорӣ. Таҳқиқ бар он аст, ки ҷамъ кардани ин истифодаҳо зери як мафҳум шарҳро душвор мекунад.

Дар қабати дуюм ҷудокунии равандҳо ҷой дорад. Зеҳн бо моделсозии пешгӯишаванда, интихоби диққат, арзёбӣ, ҳамгироии хотира ва танзими сигналҳои дохилии бадан шарҳ дода мешавад. Ҳадаф дар ин қабат иваз кардани калимаи «шуур» бо вазифаҳои ченшаванда аст.

Дар қабати сеюм эҳсоси ягонагӣ шарҳ дода мешавад. Зеҳни инсон таҷрибаи худро аксаран пайваста ва якпорча эҳсос мекунад. Муаллиф мегӯяд, ки ин эҳсоси ягонагӣ ба мавҷудияти як объекти ҷудогона ё маркази махсус ниёз надорад; он метавонад натиҷаи равандҳое бошад, ки дар тӯли вақт ҳамоҳанг кор мекунанд.

Дар қабати чорум натиҷаи методологӣ ҷой дорад. Таҳқиқоти шуур бояд ба ҷойи ҷустуҷӯи як ҳамтои ягонаи нейронӣ ба чен кардани таъсири мутақобилаи равандҳои гуногун, устувории онҳо дар вақт ва шаклҳои вайроншавии онҳо равона шаванд.

Озмоишҳо чӣ гуна анҷом дода шудаанд?

Ин таҳқиқ таҷрибавӣ нест. Иштирокчӣ, ченаки лабораторӣ, таҳлили тасвирбардории мағз ё маҷмӯи додаҳои нав пешниҳод нашудааст. Матн як кори назариявист, ки баҳсҳои мавҷудаи шуурро аз нигоҳи мафҳумӣ бозтафсир мекунад.

Муаллиф ҳамчун мисол ба баъзе падидаҳои маъруф муроҷиат мекунад. Кӯрбинии боқимонда ҳолатест, ки шахс метавонад ба ангезандаҳои визуалӣ вокуниш нишон диҳад, вале гузориш дода наметавонад, ки онҳоро ба таври шуурнок дидааст. Ин падида нишон медиҳад, ки коркарди идрокӣ ва огоҳии гузоришшаванда метавонанд аз ҳам ҷудо бошанд.

Кӯрии беэътиноӣ бошад ҳолатест, ки ангезанда дар пеши чашм аст, аммо шахс аз сабаби ба ҷои дигар равона будани диққат онро пай намебарад. Ин низ нишон медиҳад, ки муносибати байни коркард, диққат ва гузоришро наметавон бо як «калиди шуур» шарҳ дод.

Мисолҳои наркоз ва хоб ҳам муҳиманд. Дар ин ҳолатҳо функсияҳои равонӣ якбора ва пурра хомӯш намешаванд; системаҳои гуногун бо суръатҳои гуногун заиф мешаванд. Ин ба фаҳмиши шуур ҳамчун раванди дараҷавӣ ва бисёрҷузъӣ, на ҳамчун ҳолати сиёҳу сафеди фурӯзон/хомӯш, мусоидат мекунад.

Натиҷаҳо чиро нишон медиҳанд?

Натиҷаи аввал ин аст, ки мафҳуми шуур ба як ҳадафи ягона ва устувор ишора намекунад. Назарияҳо ва барномаҳои гуногуни пажӯҳишӣ зери номи «шуур» равандҳои гуногунро меомӯзанд.

Натиҷаи дуюм ин аст, ки эҳсоси ягонагии таҷрибаи равонӣ шояд ба мавҷудияти як объекти ҷудогонаи шуур ниёз надошта бошад. Ин ягонагӣ метавонад аз ҳамоҳангии моделсозии пешгӯишаванда, диққат, арзёбӣ, хотира ва сигналҳои бадан ба вуҷуд ояд.

Натиҷаи сеюм ин аст, ки масъалаи маъруф ба «холигии шарҳдиҳӣ» метавонад бозтафсир шавад. Холигии шарҳдиҳӣ ба андешаи он ишора мекунад, ки байни фаъолияти мағз ва таҷрибаи субъективӣ ҳанӯз фарқи шарҳнашуда вуҷуд дорад. Муаллиф бар он аст, ки ин холигӣ қисман аз истифодаи нодурусти категорияҳо сар мезанад. Агар таҷриба на ҳамчун чизи ҷудогона, балки ҳамчун тарзи танзими равандҳо фаҳмида шавад, ниёз ба қабати иловагии шарҳ метавонад кам шавад.

Натиҷаи чорум ин аст, ки усулҳои таҳқиқ бояд тағйир ёбанд. Ба ҷойи ҷустуҷӯи як ҳолати шуур, чен кардани динамикаи нейрокогнитивии тағйирёбанда дар вақт метавонад самараноктар бошад. Хусусан ченкуниҳои дорои ҳалли замонӣ, мураккабии нейронӣ, ҳамгироӣ ва равандҳои танзим метавонанд шарҳдиҳандатар бошанд.

Чаро ин муҳим аст?

Таҳқиқоти шуур ҳам аз нигоҳи илмӣ ва ҳам фалсафӣ таваҷҷуҳи зиёд дорад, аммо номуайянии мафҳумӣ ин соҳаро душвор мекунад. Агар муҳаққиқон бо як калима чизҳои гуногунро дар назар дошта бошанд, баҳсҳои байни назарияҳо бе зарурат печида мешаванд.

Ин таҳқиқ пешниҳод мекунад, ки ҳадафи пажӯҳиш ченшавандатар карда шавад. Ба ҷойи саволи «шуур дар куҷост?» саволи «кадом раванд чӣ гуна кор мекунад, кай ҳамгиро мешавад ва дар кадом шароит ҷудо мешавад?» метавонад бештар таҷрибавӣ карда шавад.

Аз нигоҳи нейроилм, ин равиш ҷустуҷӯи як маркази ягонаи шуурро кам мекунад. Ба ҷойи он ба таъсири мутақобилаи шабакаҳои паҳншудаи мағз дар тӯли вақт диққат медиҳад. Гуфта мешавад, ки вақте диққат, хотира, сигналҳои бадан, арзёбӣ ва равандҳои пешгӯӣ якҷо омӯхта мешаванд, ҳолатҳои равониро беҳтар фаҳмидан мумкин аст.

Ин равиш барои баҳсҳои зеҳни сунъӣ низ бавосита муҳим аст. Агар шуур на як хусусияти ягонаи асроромез, балки ҳамоҳангии чанд раванд бошад, баҳси функсияҳои монанд ба зеҳн дар мошинҳо равшантар мешавад. Аммо ин маънои онро надорад, ки системаҳои кунунии зеҳни сунъӣ шуур доранд; танҳо нишон медиҳад, ки баҳси мафҳумӣ бояд бо эҳтиёти бештар анҷом шавад.

Нуктаҳои эҳтиётӣ

Ҳарчанд таҳқиқ пешниҳоди қавии мафҳумӣ мекунад, далели таҷрибавӣ намеорад. Ҳадафи муаллиф пешниҳод кардани додаҳои нав нест, балки баҳс кардани он аст, ки мафҳуми шуур дар пажӯҳиши илмӣ чӣ гуна бозчорчӯба карда шавад. Аз ин рӯ, матн бояд на ҳамчун далели ниҳоӣ, балки ҳамчун пешниҳоди барномаи таҳқиқотӣ хонда шавад.

Иддаои «шуур мафҳуми гумроҳкунанда аст» маънои онро надорад, ки шуур дар таҷрибаи ҳаррӯза умуман вуҷуд надорад. Иддао ин аст, ки калимаи шуур дар шарҳи илмӣ аз ҳад васеъ ва омехта истифода мешавад. Он чизе, ки зери суол меравад, воқеияти таҷриба доштани инсонҳо нест, балки номгузории ин таҷриба ҳамчун як навъи ягонаи табиӣ аст.

Масъалаи таҷрибаи феноменалӣ, яъне «аз дарун таҷриба кардани чиз чӣ гуна эҳсос мешавад», ҳанӯз дар фалсафа баҳсбарангез аст. Гарчанде равиши раванд-меҳвар мехоҳад ин масъаларо ченшавандатар кунад, на ҳама файласуфон ин ҳалли масъаларо кофӣ мешуморанд.

Таҳқиқ инчунин барои ихтилолҳои клиникии шуур, кома, наркоз ё ҳолатҳои равонпизишкӣ модели мустақими ташхис ё табобат пешниҳод намекунад. Дар ин соҳаҳо арзёбии тиббӣ ва назари мутахассис зарур аст.

Хулоса

Ин таҳқиқ пешниҳод мекунад, ки ба ҷойи ҷустуҷӯи шуур ҳамчун як объекти ягона ва асроромез, равандҳое, ки онро ташкил медиҳанд, ҷудо карда шаванд. Зеҳн ҳамчун системаи динамикӣ баррасӣ мешавад, ки бо таъсири пайвастаи пешгӯӣ, диққат, арзёбӣ, хотира ва сигналҳои бадан кор мекунад.

Ин дидгоҳ метавонад таҳқиқоти шуурро ченшаванда ва таҷрибавитар кунад. Зеро ба ҷойи ҷустуҷӯи як «ҳолати шуур» метавон омӯхт, ки равандҳои мушаххас чӣ гуна кор мекунанд, чӣ гуна ҳамгиро мешаванд ва дар кадом шароит аз ҳам ҷудо мешаванд.

Паёми асосӣ барои хонандаи Verianla чунин аст: шуур шояд чизе ягона набошад, ки дар мағз ёфт шавад; шояд он номи кӯтоҳе бошад, ки мо ба ҳамоҳангии бисёр равандҳои равонӣ медиҳем. Барои фаҳмидани зеҳн, ба ҷойи бузург кардани ин барчасп, лозим аст равандҳои паси онро ҳам алоҳида ва ҳам якҷо омӯхт.

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Ин навишта бар асоси кори Ally Delshad Tehrani бо унвони “Consciousness as a Misleading Construct: Toward a Process-Based Account of Mind” омода шудааст. Матн ноустувории мафҳуми шуур, коркарди пешгӯишаванда, диққат, арзёбӣ, ҳамгироии хотира, танзими интеросептивӣ ва баҳси холигии шарҳдиҳиро дар доираи ҳисоби раванд-меҳвари зеҳн баррасӣ мекунад.

Ин мундариҷа тарҷумаи калима ба калима нест; ғояи асосии таҳқиқ мутобиқ ба хатти нашри Verianla сода карда шуда, ба мақолаи аслии таҳририи тоҷикӣ табдил дода шудааст.

Ин мундариҷа машварати тиббӣ, равоншиносӣ ё неврологӣ нест. Барои ҳолатҳои шахсии марбут ба шуур, хоб, наркоз, бемориҳои неврологӣ ё саломатии равонӣ бояд аз мутахассис кӯмак гирифт.