Ин таҳқиқот иддао мекунад, ки шуур ҳанӯз ҳам яке аз душвортарин ва баҳсбарангезтарин мавзӯъҳои илми муосир аст. Гарчанде гуфтани он ки мағз шуурро тавлид мекунад, дар назари аввал равшан менамояд, муаллиф таъкид мекунад, ки ин барои фаҳмондани он ки шуур чӣ гуна ба вуҷуд меояд, кофӣ нест.

Дар матн назарияҳои гуногуни шуур, аз Freud то Pribram ва аз Integrated Information Theory то Global Neuronal Workspace Theory баррасӣ мешаванд. Ин назарияҳо мекӯшанд шуурро тавассути минтақаҳои гуногуни мағз ва равандҳои коркарди иттилоот шарҳ диҳанд; аммо муаллиф бар он назар аст, ки бисёре аз ин равишҳо на худи шуур, балки рафторҳои вобаста ба шуур, минтақаҳои мағз ё ҳолатҳои идрокро тавсиф мекунанд.

Ҷиҳати фарқкунандаи таҳқиқ ин аст, ки баҳсҳои муосири нейроилмро дар паҳлуи тасаввуроти ҷомеаҳои анъанавӣ дар бораи зеҳн, рӯҳ, худшиносӣ ва воқеият мехонад. Хусусан тавассути мисоли папуасиҳои Kapauku кӯшиш мешавад нишон дода шавад, ки фарқгузориҳое монанд ба баҳсҳои муосири шуур дар ҷомеаҳои анъанавӣ низ вуҷуд доштаанд.

Мушкил чист?

Шуур бо тавоноии инсон барои огоҳ будан аз худ, муҳит, вақт, фазо, хоб, андеша ва таҷриба алоқаманд дониста мешавад. Аммо ин таъриф мушкилро пурра ҳал намекунад. Зеро шуур ҳам хеле шинос аст ва ҳам аз назари илмӣ падидаест, ки ба даст овардану чен карданаш ниҳоят душвор аст.

Инсон ҳангоми бедорӣ ҷаҳонро воқеӣ таҷриба мекунад; дар хоб метавонад дар воқеияти дигар қарор гирад; ҳангоми галлюцинатсия чизҳои мавҷуднабудаеро ҳамчун мавҷуд қабул кунад; дар беҳушӣ, наркоз ё хоб шуур метавонад хомӯш шавад ё ба шаклҳои дигар баргардад. Ин гуногунӣ нишон медиҳад, ки шуурро танҳо бо «бедор будан» ё «фикр кардан» шарҳ додан мумкин нест.

Мушкилоти асосии таҳқиқ чунин аст: гарчанде ба саволи он ки кадом равандҳои мағзӣ бо шуур робита доранд, ҷавобҳои зиёде дода шудаанд, ин ҷавобҳо метавонанд барои пурра фаҳмондани он ки худи шуур чист, нокифоя бошанд. Андозагирии минтақаҳои мағз, пайвастагиҳои асабӣ ё сатҳҳои коркарди иттилоот метавонад тарафи субъективии таҷрибаи шуурро мустақиман фаро нагирад.

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Таҳқиқот озмоиши таҷрибавӣ анҷом намедиҳад. Озмоиши нави инсон ё ҳайвон, таҳқиқоти тасвирбардорӣ, санҷиши клиникӣ ё таҳлили оморӣ пешниҳод нашудааст. Дар изҳороти ахлоқӣ низ қайд мешавад, ки иштирокчиёни инсонӣ ё ҳайвонот истифода нашудаанд.

Усул дар шакли баррасии адабиёт ва баҳси консептуалӣ пеш меравад. Муаллиф назарияҳои гуногуни таҳияшуда дар бораи шуур, мутафаккирони таърихӣ, равишҳои нейроилмӣ, мисолҳои антропологӣ ва низомҳои эътиқодии фарҳангиро якҷо баррасӣ мекунад.

Дар матн аз ҷудокунии зеҳн ва бадани Descartes, модели шуури Freud ва равиши holonomic brain-и Pribram то назарияҳои муосир чун Adaptive Resonance Theory, Dynamic Core Theory, Integrated Information Theory ва Global Neuronal Workspace Theory чаҳорчӯбаи васеъе кашида мешавад.

Муаллиф ҳамчунин ҳолатҳои гуногуни шуур, аз ҷумла хоб, галлюцинатсия, lucid dreaming, наркоз, near-death experience, яъне таҷрибаи наздик ба марг, ва savant syndrome-ро ба баҳс ворид мекунад. Ҳадаф ин аст, ки шуур на танҳо бо ченакҳои лабораторӣ, балки ҳамроҳ бо шаклҳои гуногуни таҷрибаи инсонӣ андешида шавад.

Формулаҳо чӣ мегӯянд?

Ин таҳқиқ формулаи математикӣ надорад. Шуур бо муодилаи рақамӣ ё модели ҳисоббарорӣ шарҳ дода намешавад; баръакс, баҳс мешавад, ки назарияҳои гуногун шуурро чӣ гуна тафсир мекунанд.

Мантиқи консептуалии таҳқиқро ба таври сода чунин ҷамъбаст кардан мумкин аст: вақте мағз, идрок, хотира, забон, хоб, галлюцинатсия, фарҳанг ва таҷрибаи худшиносӣ якҷо баррасӣ мешаванд, шуурро ба як тавзеҳи механикии ягона осон коҳиш додан мумкин нест. Фаъол шудани як минтақаи мағз ё кори як шабакаи иттилоотӣ метавонад барои шарҳи тамоми маънои шуур кофӣ набошад.

Аз ин рӯ, нақшаи асосии андешаи матн чунин аст: шуур танҳо фаъолияти асабӣ нест; чӣ гуна фаъолияти асабӣ бо таҷрибаи субъективӣ, ҳисси худ, идроки воқеият ва низомҳои маъноии фарҳангӣ муттаҳид мешавад, ҳанӯз ҳам саволи боз ва илмӣ мебошад.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Дар таҳқиқ ҷадвал, график ё схемаи таҷрибавии классикӣ мавҷуд нест. Аммо матн назарияҳои шуурро мисли як харитаи консептуалӣ паҳлуи ҳам мегузорад.

Дар қисми аввали ин харита назарияҳои таърихӣ ҷой доранд. Ҷудокунии зеҳн ва бадан аз ҷониби Descartes, модели id-ego-superego-и Freud ва тавзеҳоти мутафаккироне чун Jung ва Neumann тавассути мифология ва архетипҳо нишон медиҳанд, ки шуур на танҳо аз ҷиҳати биологӣ, балки аз ҷиҳати фалсафӣ ва фарҳангӣ низ баҳс шудааст.

Дар қисми дуюм назарияҳои нейроилм ҷой мегиранд. Holonomic brain theory-и Pribram ба андешае такя мекунад, ки иттилооти аз минтақаҳои гуногуни мағз омада як воҳидияти монанд ба hologram месозад. Adaptive Resonance Theory шарҳ медиҳад, ки иттилооти нав чӣ гуна бо хотираҳои пешина мутобиқ мешавад. Dynamic Core Theory ва равишҳои thalamocortical аҳаммияти пайвастагиҳои динамикии минтақаҳои мағзро барои шуур таъкид мекунанд.

Дар қисми сеюм Integrated Information Theory ва Global Neuronal Workspace Theory пешсафанд. Integrated Information Theory бар он аст, ки шуур бо ҳамгироии иттилоот алоқаманд аст. Global Neuronal Workspace Theory бошад, пешниҳод мекунад, ки шуур ҳангоми мубодилаи иттилооти аз зершафақаҳои гуногун омада дар як фазои васеи кории асабӣ ба вуҷуд меояд.

Дар қисми чорум муқоисаи фарҳангӣ ҷой дорад. Тасаввури папуасиҳои Kapauku дар бораи воқеият, ки дар он фарқиятҳо миёни бадан, рӯҳ, хоб, андеша ва худ гузошта мешаванд, ҳамчун мисоле пешниҳод мегардад, ки бо баҳсҳои муосири шуур шабоҳатҳои ғайричашмдошт дорад.

Озмоишҳо чӣ гуна анҷом дода шудаанд?

Ин таҳқиқ мустақиман озмоиш анҷом намедиҳад. Санҷиши шуур бо иштирокчиёни нав, таҳқиқоти тасвирбардории мағз ё ченкунии лабораторӣ вуҷуд надорад.

Матн ба таҳқиқот ва корҳои назариявии қаблан анҷомшуда такя мекунад. Адабиёти нейроилмӣ дар бораи шуур, таҳқиқоти хоб ва галлюцинатсия, баҳсҳои забон ва фарҳанг, мушоҳидаҳои антропологӣ ва тавзеҳоти фалсафӣ якҷо оварда мешаванд.

Равиши муаллиф аз муқоисаи назарияҳои соҳаҳои гуногун иборат аст, то нишон диҳад, ки чаро шуур ба як таърифи ягона коҳиш дода намешавад. Аз ин рӯ, таҳқиқ бештар ба номувофиқиҳои консептуалӣ, фарқиятҳои миёни назарияҳо ва камбудиҳои тавзеҳот диққат медиҳад, на ба натиҷаҳои таҷрибавӣ.

Натиҷаҳо чӣ нишон медиҳанд?

Натиҷаи аввал ин аст, ки бо вуҷуди назарияҳои зиёди шуур, заминаи муштараки тавзеҳӣ ҳанӯз заиф аст. Назарияҳои гуногун ба минтақаҳои гуногуни мағз, ҳамгироии иттилоот, шабакаҳои асабӣ, равандҳои намояндагӣ ё ҳолатҳои бедорӣ таъкид мекунанд; аммо барои пурра шарҳ додани «таҷрибаи ман»-и субъективии шуур мушкилӣ доранд.

Натиҷаи дуюм ин аст, ки тамаркузи аз ҳад зиёд ба минтақаҳои мағз дар таҳқиқоти шуур метавонад маҳдуд бошад. Робитаи як минтақаи муайян бо шуур маънои шарҳ додани худи шуурро надорад. Муаллиф инро ба он монанд мекунад, ки мо вақти фурӯзон шудани чароғҳои як мошинро чен кунем, вале кори асосии мошинро ҳанӯз пурра нафаҳмем.

Натиҷаи сеюм ин аст, ки хоб, галлюцинатсия ва ҳолатҳои патологӣ дар идрок барои баҳси шуур марказӣ мебошанд. Зеро ин ҳолатҳо нишон медиҳанд, ки мағз ҳисси воқеиятро чӣ гуна месозад ва баъзан чӣ гуна воқеиятҳои гуногунро тавлид карда метавонад. Таҷрибаҳои хоб ва галлюцинатсия ишора мекунанд, ки шуур танҳо бозتابи пассивонаи ҷаҳони беруна нест.

Натиҷаи чорум ин аст, ки мафҳумҳои ҷомеаҳои анъанавӣ дар бораи зеҳн, рӯҳ ва худ ба баҳсҳои муосири шуур бегона нестанд. Дар мисоли папуасиҳои Kapauku фарқгузориҳои миёни бадан, рӯҳ, фикр, хоб ва худро метавон бо баҳсҳои муосири илм дар бораи шуур, зеҳн ва воқеият муқоиса кард.

Натиҷаи панҷум ин аст, ки арзиши эволютсионии шуур ҳанӯз пурра шарҳ дода нашудааст. Агар шуур танҳо ба инсон хос набошад ва дар ҳашарот, бемуҳраҳо, мавҷудоти иҷтимоӣ ё ҳайвоноти дорои сохтори мағзии дигар низ равандҳои шабеҳ ба шуур вуҷуд дошта бошанд, бояд бартарии эволютсионии шуур дар чаҳорчӯбаи биологии васеътар баррасӣ шавад.

Чаро ин муҳим аст?

Мушкилоти шуур танҳо кунҷковии фалсафӣ нест. Он ба нейрология, психиатрия, зеҳни сунъӣ, шуури ҳайвонот, наркоз, кома, таҳқиқоти хоб, забон, фарҳанг ва худшиносии инсон бевосита таъсир дорад.

Фаҳмидани он ки оё инсон шуур дорад, дар кадом сатҳи огоҳӣ қарор дорад ё таҷриба мекунад, барои тиб, ахлоқ ва ҳуқуқ муҳим аст. Ҳолати бемор зери наркоз, кома ё ихтилоли шуур, таҷрибаҳои наздик ба марг ва иқтидори шуури ҳайвонот аз ҷумлаи паёмадҳои амалӣ мебошанд.

Аҳаммияти таҳқиқ дар он аст, ки шуурро танҳо ҳамчун як раванд дар дохили мағз не, балки ҳамроҳ бо таҷриба, фарҳанг, забон ва идроки воқеият баррасӣ мекунад. Ин равиш нишон медиҳад, ки шуур масъалае нест, ки танҳо бо ченакҳои лабораторӣ маҳдуд шавад; он бо тарзи маънидод кардани ҷаҳон аз ҷониби инсон низ алоқаманд аст.

Ин мавзӯъ дар давраи зеҳни сунъӣ боз ҳам муҳимтар мешавад. Агар шуур танҳо бо коркард ва ҳамгироии иттилоот шарҳ дода шавад, масъалаи он ки оё системаҳои пешрафтаи сунъӣ метавонанд шуур дошта бошанд, ба миён меояд. Аммо, тавре муаллиф таъкид мекунад, миёни коркарди иттилоот ва таҷрибаи субъективии шуур ҳанӯз фосилаи бузурге вуҷуд дорад, ки бояд шарҳ дода шавад.

Нуқтаҳои эҳтиётӣ

Нуқтаи аввал ин аст, ки матн санҷиши таҷрибавӣ пешниҳод намекунад. Таҳқиқ бештар хусусияти эссе/баррасӣ дорад, ки назарияҳо ва мисолҳои фарҳангиро баҳс мекунад. Аз ин рӯ, натиҷаҳо набояд ҳамчун далелҳои қатъии нейроилмӣ пешниҳод шаванд.

Нуқтаи дуюм ин аст, ки назарияҳои шуур мураккаб ва ҳанӯз баҳсбарангезанд. Integrated Information Theory, Global Neuronal Workspace Theory, Dynamic Core Theory ё holonomic brain approach ҳар кадом ҷиҳатҳои қавӣ ва заифи гуногун доранд.

Нуқтаи сеюм ин аст, ки набояд миёни фарҳангҳои анъанавӣ ва илми муосир баробаргузории мустақим анҷом дода шавад. Мисоли папуасиҳои Kapauku ҳамон чизе нест, ки назарияҳои муосири шуур мегӯянд; аммо нишон медиҳад, ки масъалаҳои худ, бадан, рӯҳ ва воқеият дар фарҳангҳои гуногун низ амиқ баррасӣ шудаанд.

Нуқтаи чорум ин аст, ки галлюцинатсия, хоб, идроки патологӣ ва ҳолатҳои равонӣ метавонанд арзёбии тиббиро талаб кунанд. Ин матн барои тафсири аломат ё пешниҳод кардани табобат пешбинӣ нашудааст.

Нуқтаи панҷум ин аст, ки дар бораи шуур ва зеҳни сунъӣ набояд саросемавор хулоса бароварда шавад. Коркарди иттилоот, тавлиди забон ё додани ҷавобҳои мураккаб аз ҷониби система далели доштани шуури субъективии ба инсон монанд нест.

Хулоса

Таҳқиқ иддао мекунад, ки шуур ҳанӯз ҳам як гиреҳи ҳалнашудаи илмӣ аст. Фаъолияти мағз, коркарди иттилоот, шабакаҳои асабӣ, хотира, забон ва ҳолатҳои бедорӣ бо шуур робита доранд; аммо ҳеҷ яке аз онҳо ба танҳоӣ саволи «шуур чист?»‑ро пурра намебандад.

Таъкиди асосии муаллиф ин аст, ки кӯшиши шарҳ додани шуур танҳо тавассути анатомияи мағз метавонад нокифоя бошад. Шуур бояд ҳамроҳ бо хоб, галлюцинатсия, ҳисси худ, забон, воқеияти фарҳангӣ ва вазифаҳои эволютсионӣ андешида шавад.

Нейроилми муосир бо қувват нишон медиҳад, ки шуур бо равандҳои пайвастагӣ ва мағзбунёд робита дорад. Аммо ин ҳанӯз маънои пурра шарҳ додани табиати субъективӣ, гузаранда, ноаён ва таҷрибавии шуурро надорад. Аз ин рӯ, шуур ҳамчунон ҳам саволи илмӣ, ҳам фалсафӣ ва ҳам антропологӣ боқӣ мемонад.

Паёми асосии таҳқиқ барои хонандаи Verianla чунин аст: шуур «нуқта»-е нест, ки танҳо дар дохили мағз ҷустуҷӯ шавад; он маҳсули робитаи мураккаби мағз, бадан, забон, фарҳанг, хоб, идроки воқеият ва шаклҳои эволютсионии зиндагӣ мебошад.

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Ин мавод бар асоси таҳқиқоти Niccolo Caldararo бо унвони “The Trouble with Consciousness: A Scientific Quandary” таҳия шудааст.

Ин мавод тарҷумаи калима ба калима нест; андешаи асосии таҳқиқ ба сабки нашри Verianla содда карда шуда, ба мақолаи аслии таҳририи тоҷикӣ табдил дода шудааст.

Назарияҳои шуур, равишҳои нейроилмӣ, мисолҳои хоб/галлюцинатсия ва муқоисаҳои антропологӣ дар матн тибқи манбаъҳо ва чаҳорчӯбаи тафсирии худи таҳқиқ ҷамъбаст шудаанд. Ин навишта тавсияи тиббӣ, равонӣ ё клиникӣ нест.