Ин навишта бар асоси таҳқиқоти Jan Anton van Zanten ва Rob van Tulder бо унвони «Enhancing corporate contributions to sustainable development: A nexus approach to the SDGs» омода шудааст. Матн гузориши дорои тамаркузи академӣ ва сиёсӣ мебошад, ки роҳҳои саҳми муассиртари ширкатҳоро ба Ҳадафҳои рушди устувор баррасӣ мекунад.

Таҳқиқот ба устуворӣ, стратегияи ширкат, таҳлили сармоягузорӣ, фаъолияти иқтисодӣ, ҳамкории SDG-ҳо, таҳлили шабака ва равиши nexus дахл мекунад. Ин навишта тавсияи сармоягузорӣ, пешниҳоди холгузории ESG, машварати корпоративӣ ё роҳнамоии ҳуқуқӣ ва молиявӣ нест. Ҳадаф табдил додани ғояи асосии таҳқиқот ба мақолаи сода, аслӣ ва бетарафи тоҷикии веб барои хонандаи Verianla аст.

Даъвои асосии мақола чунин аст: ширкатҳо ба Ҳадафҳои рушди устувор ҳам таъсири мусбат ва ҳам манфӣ мерасонанд. Ин таъсирҳо бояд на аз рӯйи ҳадафҳои ҷудогона, балки бо назардошти робитаҳои байни онҳо хонда шаванд. Зеро саҳми ширкат ба як SDG метавонад дар SDG-и дигар зарар ё хавф эҷод кунад. Аз ин рӯ, таҳқиқот пешниҳод мекунад, ки ширкатҳо саҳми худро ба SDG-ҳо бо «равиши nexus», яъне бо диди низомии ҳамгирое идора кунанд, ки ҳамафзоиро зиёд ва созишҳои мутақобилро кам мекунад.

Ҳадафҳои рушди устувор 17 ҳадафи бузург, аз ҷумла коҳиши камбизоатӣ, ҳаёти солим, маориф, оби тоза, иқдоми иқлимӣ, баробарии иҷтимоӣ ва ниҳодҳои фарогирро дар бар мегиранд. Дар муваффақияти онҳо ширкатҳо низ баробари давлатҳо, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва муассисаҳои байналмилалӣ нақши муҳим доранд.

Аммо нуктаи танқидии таҳқиқот чунин аст: саҳми ширкатҳо ба SDG-ҳоро танҳо бо гузориши «кадом ҳадафҳоро дастгирӣ мекунем?» чен кардан мумкин нест. Маҳсулот, хизматрасонӣ, тарзи истеҳсол, занҷири таъминот, сифати идоракунӣ, таъсири экологӣ ва фаъолияти баҳсбарангези ширкат метавонанд ҳамзамон ба SDG-ҳои гуногун таъсири мусбат ё манфӣ расонанд.

Аз ин рӯ, таҳқиқот бархӯрди ширкатҳоро ба SDG-ҳо ҳамчун қуттиҳои ҷудогона танқид мекунад. Ба ҷойи он «равиши nexus» пешниҳод мешавад. Ин равиш масъалаҳои устувориро на ҳамчун ҳадафҳои аз ҳам ҷудо, балки ҳамчун низоми ба ҳам пайваст мехонад. Ҳадаф ин аст, ки пешрафт дар як ҳадаф ба ҳадафи дигар зарар нарасонад ва агар имкон бошад, ҳамзамон барои чанд ҳадаф манфиати муштарак эҷод шавад.

Таҳқиқот бо омӯзиши робитаҳои миёни фаъолияти иқтисодии ширкатҳо ва ҳадафҳои SDG чор мавқеи устувории корпоративиро муайян мекунад: фаъолияти аслӣ, омехта, мухолиф ва канорӣ/периферӣ. Ҳар мавқеъ ба ширкат вазифаи стратегии дигар медиҳад: афзоиши таъсири мусбат, ҷудо кардани таъсири манфӣ, табдил ё кашфи соҳаҳои нави саҳмгузорӣ.

Мушкил чист?

Имрӯз бисёр ширкатҳои бузург дар гузоришҳои устуворӣ нишонаҳои SDG-ро ҷой медиҳанд. Ибораҳое чун «ба SDG 8 саҳм мегузорем», «барои SDG 13 кор мекунем» ё «SDG 5-ро дастгирӣ мекунем» зуд-зуд дида мешаванд. Аммо чунин иртибот ҳамеша барои нишон додани таъсири воқеии ширкат кофӣ нест.

Зеро ширкатҳо ба рушди устувор на танҳо бо лоиҳаҳои хайрхоҳона, балки бо фаъолияти асосии иқтисодии худ таъсир мерасонанд. Ширкати кишоварзӣ метавонад бо истеҳсоли ғизо ба коҳиши гуруснагӣ саҳм гузорад, аммо истифодаи об, нуриҳо, пестисидҳо ва фишор ба замин метавонад ба SDG-ҳои экологӣ таъсири манфӣ расонад. Ширкати энергетикӣ метавонад саноатикунонӣ ва рушди иқтисодиро дастгирӣ кунад, вале истеҳсоли вобаста ба сӯзишвории истихроҷӣ ба иқлим, сифати ҳаво ва саломатӣ зарар мерасонад.

Аз ин рӯ, саҳми ширкатҳо ба SDG яксамта нест. Як фаъолият метавонад ҳам фоида ва ҳам зарар эҷод кунад. Мушкили асосии таҳқиқот он аст, ки ширкатҳо аксаран ин мураккабиро ба таври кофӣ стратегӣ идора намекунанд.

Мушкили дигар равиши интихобиест, ки «cherry picking» ном дорад. Ширкатҳо гоҳе SDG-ҳоеро пеш мегузоранд, ки ба осонӣ бо онҳо пайваст мешаванд ё онҳоро мусбат нишон медиҳанд, аммо ҳадафҳои душвор ва дорои таъсири манфиро пушти парда мегузоранд. Дар ин ҳолат истифодаи SDG ба ҷойи табдили воқеии стратегӣ ба ороиши намоишӣ табдил меёбад.

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Таҳқиқот барои фаҳмидани таъсири ширкатҳо ба SDG равиши се марҳилаи асосиро пешниҳод мекунад.

Марҳилаи аввал ҷамъоварии далелҳост. Муаллифон барои фаҳмидани робитаи фаъолияти иқтисодии ширкатҳо бо ҳадафҳои SDG баррасии густурдаи адабиётро анҷом медиҳанд. 876 мақолаи солҳои 2005–2019 нашршуда ва 420 навъи фаъолияти иқтисодӣ омӯхта мешаванд. Ҳадаф сохтани заминаи далелӣ дар бораи таъсири мусбат ё манфии фаъолияти ширкатҳо ба ҳадафҳои SDG аст.

Марҳилаи дуюм таҳлили фаъолияти иқтисодӣ дар шабакаи SDG аст. Муаллифон ҳамкории миёни 67 фаъолияти иқтисодӣ ва 59 ҳадафи SDG-ро арзёбӣ мекунанд. Ин ҳамкориҳо на танҳо «мусбат» ё «манфӣ», балки бо дараҷаҳои гуногуни шиддат холгузорӣ мешаванд. Ҳамин тавр, маълум мешавад, ки кадом фаъолият бештар таъсири мусбат, манфӣ ё омехта дорад.

Марҳилаи сеюм сохтани стратегияи ширкат бо мантиқи nexus аст. SDG-ҳои мустақиман ва ғайримустақим таъсирпазир аз ширкат ва SDG-ҳои муҳим барои табдил якҷоя арзёбӣ мешаванд. Сипас ширкат амалиёти худро танзим мекунад, маҳсулоту хизматрасониро нав месозад ва бо ҷонибҳои манфиатдори занҷири арзиш ҳамкорӣ менамояд.

Принсипи асосии ин равиш чунин аст: ширкатҳо бояд на танҳо ба афзоиши саҳми мусбат, балки ба коҳиши таъсири манфӣ ва идораи созишҳои мутақобили ҳадафҳо низ тамаркуз кунанд.

Формулаҳо чиро шарҳ медиҳанд?

Дар PDF модели классикии математикӣ ё муодилаи регрессия мавҷуд нест. Аммо таҳқиқот барои холгузории ҳамкории SDG-ҳо мантиқи сифатии холро истифода мебарад. Ин холҳоро ба шакли мувофиқ бо MathJax чунин нишон додан мумкин аст:

Дар ин ҷо \(s_{a,t}\) холи ҳамкории фаъолияти иқтисодии \(a\) бо ҳадафи муайяни SDG-и \(t\)-ро ифода мекунад. Холҳо чунин маъно доранд: \(-3\) бекоркунанда/cancelling, \(-2\) мухолиф/counteracting, \(-1\) маҳдудкунанда/constraining, \(0\) мувофиқ/consistent, \(+1\) имкондиҳанда/enabling, \(+2\) тақвиятдиҳанда/reinforcing ва \(+3\) ҷудонашаванда/indivisible.

Ин намоиши консептуалӣ андешидан дар бораи маҷмӯи таъсири мусбати фаъолияти иқтисодӣ ба ҳадафҳои гуногуни SDG-ро осон мекунад. Тибқи мантиқи таҳқиқот, ширкатҳо бояд на танҳо дар як ҳадаф, балки дар чанд ҳадаф манфиати муштарак эҷод кунанд.

Ин намоиш соҳаҳои таъсири манфии фаъолияти иқтисодиро ба ҳадафҳои SDG ифода мекунад. Аз нигоҳи равиши nexus стратегияи устуворӣ бояд на танҳо маҷмӯи мусбатро афзоиш диҳад, балки ҳамкории манфиро низ кам кунад.

Ин ифода мантиқи асосии стратегии таҳқиқотро сода мекунад. Ширкатҳо бояд манфиатҳои муштаракро зиёд кунанд, яъне ҳангоми пешрафт дар як ҳадаф ҳадафҳои дигарро низ дастгирӣ намоянд ва ҳамзамон хавфи зарар ба ҳадафҳои дигарро коҳиш диҳанд.

Ин намоиш мантиқи «min-max»-и Robeco SDG Framework-ро, ки дар PDF оварда шудааст, шарҳ медиҳад. Агар ширкат дар ягон SDG таъсири манфӣ эҷод кунад, холи ниҳоӣ аз рӯйи пасттарин холи SDG муайян мешавад. Агар ҳама таъсирҳо бетараф ё мусбат бошанд, баландтарин холи мусбат дар арзёбии ниҳоӣ инъикос меёбад. Ҳадафи ин мантиқ пешгирӣ аз он аст, ки саҳми қавӣ дар як соҳа зарари ҷиддии соҳаи дигарро пӯшонад.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Тасвири муқова дар саҳифаи 1-уми PDF ҳалқаи рангаи SDG ва шабакаи зичи робитаҳои байни ҳадафҳоро якҷоя нишон медиҳад. Ин тасвир ғояи асосиро хуб ҷамъбаст мекунад: SDG-ҳо нишонаҳои ҷудогона не, балки низоми ба ҳам пайвастанд.

Тасвири Robeco SDG Framework дар саҳифаи 4-уми PDF сохтореро пешниҳод мекунад, ки таъсири ширкатҳоро ба SDG бо се савол арзёбӣ менамояд: ширкатҳо чӣ истеҳсол мекунанд? Чӣ гуна истеҳсол мекунанд? Баҳс ё ҷанҷоли маълум вуҷуд дорад? Ин сохтори сегона таъсири маҳсулоту хизматрасонӣ, таъсири амалиётӣ ва хавфи баҳс/controversy-ро якҷоя баррасӣ мекунад.

Графики шабакавӣ дар саҳифаи 6-уми PDF ҳамкории фаъолияти иқтисодӣ ва ҳадафҳои SDG-ро нишон медиҳад. Гиреҳҳои хокистарӣ фаъолияти иқтисодӣ ва гиреҳҳои ранга ҳадафҳои SDG-ро ифода мекунанд. Хатҳои сабз ҳамкории мусбат ва сурх ҳамкории манфиро нишон медиҳанд. Андозаи гиреҳ дар бораи марказият, яъне шиддати таъсири он фаъолият ё ҳадаф дар шабака тасаввур медиҳад.

Чаҳорчӯбаи саҳифаи 8-уми PDF нишон медиҳад, ки ҳамкории SDG-и ширкат чӣ гуна метавонад ба устувории низомҳои иҷтимоӣ-экологӣ паҳн шавад. Ширкатҳо мустақиман таъсири мусбат ё манфӣ эҷод мекунанд; ин таъсирҳо ҳамкории ғайримустақимро ба ҳаракат меоранд ва дар ниҳоят ба устувории низом дар миқёси шаҳр, минтақа, кишвар ё сайёра таъсир мерасонанд.

Схемаи ҷараён дар саҳифаи 9-уми PDF равиши nexus-ро бо шаш саволи роҳнамо ба амал мебарорад. Дар тарафи чап марҳилаи стратегия аст: SDG-ҳои мустақим, ғайримустақим ва табдилдиҳанда муайян мешаванд. Дар тарафи рост марҳилаи татбиқ аст: амалиёт мутобиқ, маҳсулоту хизматрасонӣ нав ва бо ҷонибҳои занҷири арзишу ҷомеа шарикӣ сохта мешавад. Схема даврӣ аст; ширкатҳо набояд таъсири SDG-ро як бор чен карда бас кунанд, балки бояд пайваста арзёбӣ ва идора намоянд.

Озмоишҳо чӣ гуна анҷом дода шуданд?

Ин таҳқиқот озмоиши лабораторӣ нест. Гузориш синтези дорои тамаркузи академӣ ва сиёсист, ки пажӯҳишҳои муаллифонро аз соли 2015 дар бораи таъсири ширкатҳо ба SDG ҷамъбаст мекунад.

Дар хатти якуми таҳқиқот барои фаҳмидани робитаи фаъолияти иқтисодӣ бо ҳадафҳои SDG баррасии низомманди адабиёт анҷом дода мешавад. 876 мақолаи солҳои 2005–2019 нашршуда омӯхта ва робитаи 420 навъи фаъолияти иқтисодӣ бо ҳадафҳои SDG таҳқиқ мешавад.

Дар хатти дуюм ҳамкории 67 фаъолияти иқтисодӣ ва 59 ҳадафи SDG бо чаҳорчӯбаи холгузории сифатӣ арзёбӣ мешавад. Сипас ин холҳо бо таҳлили шабака омӯхта мешаванд. Ҳамин тавр, мавқеи аслӣ, омехта, мухолиф ё канории фаъолиятҳо дар рӯзномаи SDG муайян мегардад.

Дар хатти сеюм баррасӣ мешавад, ки ширкатҳо ин маълумотро чӣ гуна ба стратегия табдил медиҳанд. Дар ин ҷо равиши nexus пешниҳод мешавад. Он аз ширкатҳо мехоҳад таъсири мустақим ва ғайримустақими SDG-ро бо мантиқи портфелӣ баррасӣ ва ин портфелро бо амалиёт, навоварӣ ва шарикӣ идора кунанд.

Натиҷаҳо чиро нишон медиҳанд?

Натиҷаи аввал ин аст, ки ширкатҳо ба SDG-ҳо таъсири бисёрҷониба мерасонанд. Маҳсулот, хизматрасонӣ ё фаъолияти ширкат метавонад баъзе ҳадафҳоро дастгирӣ ва барои дигарон хавф эҷод кунад. Аз ин рӯ, иддаоҳои устувории якҳадафа кофӣ нестанд.

Натиҷаи дуюм ин аст, ки фаъолияти иқтисодиро нисбат ба рӯзномаи SDG метавон ба чор гурӯҳ ҷудо кард. Фаъолияти аслӣ, таъсири мусбати зиёд ва манфии кам дорад; вазифаи стратегӣ дар он афзоиши таъсири мусбат аст. Маориф, тандурустӣ, хизматрасонии иҷтимоӣ, энергияи барқароршаванда, суғурта ва таҳқиқоти илмӣ мисол оварда мешаванд.

Фаъолияти омехта, ҳам таъсири мусбат ва ҳам манфӣ эҷод мекунад. Кишоварзӣ намунаи хуб аст: истеҳсоли ғизо мубориза бо гуруснагиро дастгирӣ мекунад, аммо истифодаи обу маводи кимиёвӣ ва таъсир ба замин ҳадафҳои экологиро мушкил месозад. Вазифаи стратегӣ нигоҳ доштани саҳми мусбат ва ҷудову кам кардани таъсири манфӣ аст.

Фаъолияти мухолиф, нисбат ба рӯзномаи SDG бештар таъсири манфӣ дорад. Ангишт, нафт, истихроҷи металл, сангу рег, тавлиди тамоку ё машрубот метавонанд ба муҳит ва саломатӣ зарари ҷиддӣ расонанд. Вазифаи стратегӣ табдили фаъолият ва гузариш ба соҳаҳои мусбаттар аст.

Фаъолияти канорӣ/периферӣ, таъсири нисбатан пасти мусбат ва манфӣ дорад. Онҳо барои рӯзномаи SDG чандон марказӣ намоянд ҳам, ширкатҳо метавонанд соҳаҳои нави саҳмгузориро кашф кунанд.

Натиҷаи сеюм ин аст, ки стратегияи устувориро танҳо бо гузориш ё иртибот сохтан мумкин нест. Ширкатҳо бояд таъсири SDG-ро дар сатҳи тарҳи маҳсулоту хизматрасонӣ, равандҳои амалиётӣ, занҷири арзиш, идоракунӣ, навоварӣ ва ҳамкорӣ бо ҷонибҳои манфиатдор идора кунанд.

Натиҷаи чорум ин аст, ки равиши nexus ширкатҳоро ба андешаи низоммандтар водор мекунад. Агар пешрафт дар як ҳадаф ба ҳадафи дигар зарар расонад, ин комёбии воқеии устуворӣ нест. Стратегияи устувор бояд ҳангоми афзоиши манфиатҳои муштарак созишҳои мутақобилро намоён ва идорашаванда созад.

Чаро ин муҳим аст?

Ширкатҳо аз қавитарин бозигарони иқтисоди ҷаҳонӣ ҳастанд. Маҳсулоти истеҳсолшуда, захираҳои истифодашуда, занҷирҳои таъминот, тарзи идоракунӣ ва қарорҳои сармоягузории онҳо ба ояндаи ҷомеа ва экосистемаҳо таъсир мерасонанд.

Аз ин рӯ, саҳм ба SDG-ҳо танҳо масъалаи сиёсати давлатӣ нест. Чӣ ва чӣ гуна истеҳсол кардани ширкат, ба кадом бозорҳо хизмат расондан, кадом захираҳоро истифода бурдан ва кадом зарарҳоро пешгирӣ кардан барои муваффақияти рушди устувор муҳим аст.

Аҳамияти таҳқиқот дар он аст, ки саҳми ширкатҳоро ба SDG на бо нишонаҳои ҷудогона, балки бо шабакаи ҳамкорӣ мебинад. Ин нигоҳ аз равиши содаи «мутобиқсозии SDG» дар гузоришҳои устуворӣ фаротар меравад. Он саволи душвортар, вале воқеитар медиҳад: фаъолияти шумо кадом ҳадафҳоро дастгирӣ мекунад, кадомро мушкил месозад ва ин робитаҳоро чӣ гуна идора мекунед?

Аз нигоҳи Verianla, таҳқиқот нишон медиҳад, ки чаро маълумот ва тафаккури низомӣ дар баҳси устуворӣ муҳиманд. Дар мушкилоти мураккаби иҷтимоӣ ва экологӣ таваҷҷуҳ ба як ҳадаф кофӣ нест; робитаи байни ҳадафҳоро идора кардан лозим аст.

Нуктаҳои қобили таваҷҷуҳ

Ин таҳқиқот чанд маҳдудияти муҳим дорад.

Аввалан, матн чаҳорчӯбаи умумии стратегиро барои ширкатҳо пешниҳод мекунад, аммо натиҷаҳо барои ҳар бахш, кишвар ва ширкат айнан яксон буда наметавонанд.

Дуюм, ҳамкории фаъолияти иқтисодӣ ва SDG ба замина ҳассос аст. Таъсири фаъолият вобаста ба ҷуғрофиё, технология, танзим, сифати иҷрои ширкат ва уфуқи вақт тағйир меёбад.

Сеюм, холҳо ё таснифоти SDG набояд ҳамчун тамғаи қатъии илмӣ хонда шаванд. Онҳо абзори дастгирии андешаи стратегӣ ҳастанд; барои фаҳмидани таъсири воқеӣ маълумоти нав, арзёбии мустақил ва заминаи маҳаллӣ лозим аст.

Чорум, намунаҳои марбут ба стратегияи сармоягузорӣ тавсия нестанд. Саҳми ширкат ба SDG худкор маънои бозгашти молиявӣ ё муносиб будан барои сармоягузориро надорад.

Панҷум, татбиқи равиши nexus осон нест. Идораи ҳамкории ҳадафҳо ворид кардани шуъбаҳои гуногун, таъминкунандагон, сармоягузорон, муассисаҳои давлатӣ ва ҷонибҳои иҷтимоиро ба як чаҳорчӯбаи стратегӣ талаб мекунад.

Хулоса

Enhancing corporate contributions to sustainable development барои фаҳмиши воқеитар ва низомманди саҳми ширкатҳо ба SDG равиши nexus-ро пешниҳод мекунад. Он аз ширкатҳо мехоҳад, ки устувориро на танҳо забони иртибот ё сарлавҳаи гузориш, балки соҳаи стратегии идораи таъсири мустақим ва ғайримустақими фаъолияташон донанд.

Паёми қавитарини мақола чунин аст: SDG-ҳо ҳадафҳои аз ҳам ҷудо нестанд. Саҳми ширкат ба як ҳадаф метавонад дар дигар ҳадафҳо хавф эҷод кунад. Аз ин рӯ, стратегияи устуворӣ бояд ба афзоиши манфиатҳои муштарак ва коҳиши созишҳои мутақобил тамаркуз кунад.

Фаъолияти аслӣ бояд таъсири мусбаташро афзояд, фаъолияти омехта таъсири манфиро ҷудо кунад, фаъолияти мухолиф табдил ёбад ва фаъолияти канорӣ соҳаҳои нави саҳмгузориро кашф намояд. Ин тасниф ба ширкатҳо кумак мекунад мавқеи худро нисбат ба рӯзномаи SDG ростқавлона арзёбӣ кунанд.

Паёми асосӣ барои хонандаи Verianla чунин аст: устувории воқеӣ на аз ҷой додани нишонаҳои рангаи SDG дар гузориш, балки аз идораи низомии он оғоз мешавад, ки ширкат чӣ ва чӣ гуна истеҳсол мекунад ва ҳамзамон кадом фоидаву зарарро ба вуҷуд меорад.

Ёддошт дар бораи манбаъ ва усул

Ин навишта бар асоси таҳқиқоти Jan Anton van Zanten ва Rob van Tulder бо унвони «Enhancing corporate contributions to sustainable development: A nexus approach to the SDGs» омода шудааст. Муҳтаво тарҷумаи калима ба калима нест; ғояи асосӣ, равиши методологӣ, тасвирҳо, таснифот ва маҳдудиятҳо мутобиқ ба равияи нашрии Verianla сода ва ба мақолаи аслии таҳририи тоҷикӣ табдил дода шудаанд.

Матн ба устувории ширкат, таъсири SDG, стратегияи сармоягузорӣ, арзёбии ESG ва табдили корпоративӣ дахл мекунад. Ин муҳтаво тавсияи сармоягузорӣ, мутобиқати ҳуқуқӣ, рейтинги ESG ё машварати корпоративӣ нест. Барои татбиқи мушаххас бояд заминаи ширкат, динамикаи соҳа, қонунгузории маҳаллӣ, маълумоти мустақил ва арзёбии коршинос ба назар гирифта шаванд.