Blokzincir teknolojisi atık yönetiminde kayıtların değiştirilmeye karşı korunması, malzeme akışının izlenmesi, geri dönüşüm faaliyetlerinin doğrulanması ve katılımcılara dijital ödül verilmesi gibi işlevler sağlayabilir. Ancak bu çalışma, teknolojinin başarısının yalnız blokzincirin teknik özelliklerine bağlı olmadığını gösteriyor. Fiziksel atığın doğru kaydedilmesi, kurumların denetimi, veri koruma kuralları, farklı bilgi sistemlerinin birbiriyle çalışabilmesi, sürdürülebilir finansman ve kullanıcıların sisteme katılması aynı derecede kritik koşullar oluşturuyor.

Araştırmacılar önce Blockchain-Enabled Waste Management Framework (B-WMF) adlı bir çerçeve geliştiriyor. Bunun için Web of Science, ScienceDirect, IEEE Xplore, SpringerLink, JSTOR ve EBSCOHost veri tabanlarında 2017–2025 dönemini kapsayan sistematik literatür taraması gerçekleştiriliyor. İlk aramada 12.021 kayıt bulunuyor; 9.073 mükerrer kayıt çıkarılıyor, 2.810 kayıt başlık ve özet aşamasında eleniyor, 138 tam metin inceleniyor ve sonuçta 26 çalışma nitel tematik senteze dahil ediliyor.

Literatürden türetilen ilk B-WMF; tokenlaştırılmış teşvikler, şeffaf atık takibi, merkezsizleştirilmiş atık yönetimi süreçleri, gerçek zamanlı veri paylaşımı, atık ayırma verimliliği, finansal uygulanabilirlik ve düzenleyici uyum olmak üzere yedi açıklayıcı değişken tanımlıyor. İlk modelde sekizinci değişken olan Etkili Atık Yönetimi, bu değişkenlerden etkilenen sonuç olarak ele alınıyor.

Çerçeve daha sonra Plastic Bank üzerinde yorumlayıcı tek-vaka araştırmasıyla değerlendiriliyor. Yedi kilit paydaşla yaklaşık 90 dakikalık yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştiriliyor; görüşmeler örgütsel belgeler ve ikincil kaynaklarla üçgenleme yoluyla destekleniyor. Sonuçlar tokenlaştırılmış teşvikler, şeffaf takip ve düzenleyici uyum için güçlü vaka kanıtı; merkezsizleştirilmiş yönetim için orta düzey kanıt; gerçek zamanlı veri paylaşımı için kısmi kanıt; atık ayırma verimliliği için zayıf kanıt ve finansal uygulanabilirlik için koşullu kanıt ortaya koyuyor.

Çalışmanın en önemli sonucu, blokzincirin atık yönetimindeki değerini “yeni bir yazılım” olmaktan çok sosyo-teknik yönetişim altyapısı olarak yeniden tanımlamasıdır. Kaydın blokzincirde değiştirilemez olması, kayda giren fiziksel bilginin otomatik olarak doğru olduğu anlamına gelmez. Yanlış tartılmış, yanlış sınıflandırılmış veya yanlış beyan edilmiş plastik blokzincire girerse sistem yanlış bilgiyi son derece güvenilir biçimde saklayabilir. Bu nedenle fiziksel-dijital veri doğruluğu çerçevenin ön koşullarından biridir.

Türkiye açısından: Çalışmadaki yaklaşım Türkiye'deki belediyeler, geri dönüşüm işletmeleri, üreticiler, kurumsal sürdürülebilirlik programları ve dijital atık izleme projeleri açısından kavramsal bir yönetişim çerçevesi sağlayabilir. Ancak araştırmada Türkiye'den kurum, atık akışı, mevzuat uygulaması veya saha verisi bulunmamaktadır. Plastic Bank'ın plastik odaklı ve belirli gelişmekte olan ülke koşullarında çalışan modeli Türkiye'deki belediye atığı, e-atık, organik atık veya karma atık sistemlerine doğrudan genellenmemelidir. Yerel uygulama için veri kaynağı doğrulaması, kurumlar arası entegrasyon, finansman, kullanıcı katılımı ve yerel düzenleyici yapı ayrıca değerlendirilmelidir.

Araştırmanın temel sorusu nedir?

Çalışmanın temel sorusu, blokzincirin atık yönetiminde teknik olarak neler yapabildiğinden çok hangi kurumsal, sosyal, ekonomik ve veri yönetişimi koşulları altında gerçekten uygulanabilir hâle geldiğidir.

Literatürde blokzincirin immutable kayıt, smart contract, tokenizasyon ve merkezsiz doğrulama yetenekleri yaygın biçimde tartışılıyor. Araştırmacılara göre eksik kalan nokta, bu özelliklerin kaynakları sınırlı ortamlarda kurumlar, vatandaşlar, kayıt dışı atık toplayıcıları, geri dönüşüm işletmeleri, devlet kurumları ve ticari ortaklarla nasıl birlikte çalışabileceğini açıklayan bütünleşik bir modeldir.

Sistematik literatür taraması nasıl yapıldı?

Çalışma nitel bir sistematik literatür taraması yürütüyor ve raporlamada PRISMA yaklaşımını kullanıyor. Arama altı akademik veri tabanını kapsıyor:

• Web of Science
• ScienceDirect
• IEEE Xplore
• SpringerLink
• JSTOR
• EBSCOHost

Üç temel Boolean sorgusu kullanılıyor: “Blockchain” AND “Waste Management”, “Cryptocurrencies” AND “Waste Management” ve “Smart Contracts” AND “Waste Management”. “Adoption”, “drivers” ve “barriers” gibi kelimeler başlangıç sorgularına özellikle eklenmemiştir; araştırmacılar gelişmekte olan terminolojide ilgili çalışmaların erken aşamada elenmesini önlemek istemiştir.

Literatürden hangi dört tema çıktı?

İlk B-WMF hangi sorunları çözmeye çalışıyor?

Çalışma kaynakları sınırlı ortamlar için dört yapısal sorun tanımlıyor:

1. RC.1 — Sınırlı kurumsal hazırlık: veri altyapısı, dijital olgunluk ve teknik personel eksikliği.
2. RC.2 — Kurumsal ve düzenleyici boşluklar: uyum, veri sahipliği ve yönetişim sorumluluklarının belirsizliği.
3. RC.3 — Operasyonel ve finansal kısıtlar: geliştirme, entegrasyon ve donanım maliyetleri.
4. RC.4 — Yetersiz kamu farkındalığı ve katılımı: düşük atık ayırma bilinci ve kurumsal programlara güven eksikliği.

B-WMF'nin sekiz değişkeni nedir?

Çerçeve hangi teorilere dayanıyor?

B-WMF üç teorik yaklaşımı bir araya getiriyor.

Institutional Theory, teknoloji kullanımının yalnız teknik verimlilikle değil meşruiyet, mevzuata uyum ve kurumsal baskılarla şekillendiğini açıklıyor.

Socio-Technical Systems yaklaşımı, teknik sistem ile insan davranışı arasında uyum olmadığı sürece bilgi sisteminin istenen sonucu üretmeyeceğini savunuyor. Blokzincir ne kadar gelişmiş olursa olsun, atık fiziksel olarak yanlış ayrılmışsa dijital kayıt zinciri tek başına temiz geri dönüşüm akışı oluşturamaz.

Transaction Cost Economics ise doğrulama, denetim, bilgi asimetrisi ve sözleşme uygulamasının maliyetlerine odaklanıyor. Çalışma blokzincirin bu alanlarda işlem ve denetim maliyetlerini azaltma potansiyelini değerlendiriyor.

Araştırmacılar teorileri değişkenlere katı biçimde bire bir bağlamıyor. Örneğin tokenlaştırılmış teşvik hem insan davranışıyla ilişkili sosyo-teknik bir unsur hem de ödeme belirsizliğini azaltabildiği ölçüde işlem maliyeti unsurudur.

Plastic Bank neden vaka olarak seçildi?

Plastic Bank, araştırmacılar tarafından birden fazla gelişmekte olan bölgede uzun süredir çalışan, blokzincir destekli plastik geri kazanım ekosistemi olması nedeniyle bilgi açısından zengin tek vaka olarak seçilmiştir.

Çalışmanın aktardığı modele göre kayıtlı atık toplayıcıları plastiği yetkili toplama noktalarına getiriyor; malzeme burada sınıflandırılıyor, tartılıyor ve dijital sisteme giriliyor. Kayıt işlemi plastik geri kazanım olayı ile ödül ve kurumsal raporlama arasında dijital bağ oluşturuyor.

Verianla Live: Görselleştirme yukarıdaki görünür süreç tablosundan oluşturulur. Tablo bilimsel kaynak-of-truth olarak korunur.

Blokzincir fiziksel atığın gerçekten doğru olduğunu kanıtlar mı?

Hayır. Çalışmanın en kritik uyarılarından biri budur. Blokzincir bir dijital kaydın sonradan değiştirilmesini zorlaştırabilir; fakat blokzincire girilmeden önce plastiğin fiziksel niteliğini bağımsız olarak bilemez.

Örneğin yanlış tartılmış bir yük doğruymuş gibi sisteme girilirse ledger bu yanlış girdiyi değiştirilmez biçimde saklayabilir. Bu nedenle araştırmacılar şeffaf takibin güvenilirliğini sertifikalı toplama noktaları, kalibre edilmiş tartım cihazları, fotoğraf kanıtları, şube kontrolleri, üçüncü taraf denetimleri ve uygulanabildiğinde IoT/edge sensörleri gibi kaynak doğrulama yöntemlerine bağlamaktadır.

Başka bir ifadeyle sorun yalnız “blockchain güvenli mi?” değildir. Daha temel soru “blockchain'e giren fiziksel veri doğru mu?” sorusudur.

V1 — Tokenlaştırılmış teşvikler vaka içinde nasıl görünüyor?

V1 çalışmada güçlü biçimde desteklenen değişkenlerden biridir. Plastic Bank modelinde piyasa değerine ek dijital bonusların ve sosyal faydaların katılımla ilişkilendirildiği bildirilmektedir.

Çalışmada veri toplama döneminde 61.000'den fazla kayıtlı toplayıcı olduğu aktarılmaktadır. Bununla birlikte bu sayı deneysel bir nedensellik analizi değildir; tokenizasyonun tek başına 61.000 kişinin katılımına neden olduğunu kanıtlamaz. Araştırmacılar bunu görüşmeler ve örgütsel veriler üzerinden güçlü vaka kanıtı olarak yorumlamaktadır.

Ek faydalar arasında çalışmada sağlık programları, market kuponları, okul malzemeleri, dijital bağlantı ve sıfır faizli kredi gibi örnekler verilmektedir. Araştırmanın yorumu, doğrudan ekonomik bonusların ilk katılımı destekleyebildiği, daha geniş sosyal faydaların ise uzun süreli katılıma katkıda bulunabileceği yönündedir.

V2 — Şeffaf atık takibi ne kadar güçlü?

V2 de güçlü vaka kanıtı alan değişkenlerden biridir. Çalışmanın tarifine göre plastik toplama olayları benzersiz işlem kimlikleriyle dijital kayıt zincirine bağlanmakta ve kurumsal ortakların denetim/etki raporlama verilerine erişmesi sağlanmaktadır.

Ancak V2'nin gücü koşulsuz değildir. Kaynak fiziksel-dijital arayüzde veri doğruluğunu açıkça ön koşul hâline getirmektedir. Dolayısıyla “blockchain üzerinde kayıt var” ile “fiziksel malzeme kesin olarak doğrulanmıştır” ifadeleri eş anlamlı değildir.

V3 — Sistem gerçekten merkezsiz mi?

Kısmen. Plastic Bank vakası çalışma tarafından hibrit yönetişim örneği olarak yorumlanmaktadır.

Blokzincir katmanı işlem kayıtlarının dağıtık biçimde doğrulanmasını ve sonradan tek taraflı değiştirilmesinin zorlaştırılmasını hedefler. Buna karşılık ortak kabulü, kayıt protokolleri, fiziksel şubelerin işletilmesi, stratejik kararlar ve ekosistemin koordinasyonu organizasyonun merkezî kontrolünde kalır.

Bu nedenle V3 orta düzeyde desteklenmiştir. Çalışma “blokzincir varsa yönetim de merkezsizdir” varsayımını desteklememektedir.

V4 — Gerçek zamanlı veri paylaşımı bütün ekosistemde sağlandı mı?

Hayır, yalnız kısmen. Araştırmaya göre Plastic Bank'ın kendi sistemleri ve kurumsal müşterilere yönelik Impact Hub arasında hızlı veri paylaşımı ve raporlama mümkündür. Fakat farklı dış paydaşların eski ERP sistemleri, yazılım uyumluluğu ve ağ altyapısındaki farklılıklar uçtan uca ekosistem çapında gerçek zamanlı entegrasyonu sınırlamaktadır.

Bu nedenle V4 kısmen/koşullu desteklenen bir değişkendir. Çalışma güçlü iç izlenebilirliğin otomatik olarak bütün ortaklarda kesintisiz veri birlikte çalışabilirliği oluşturmadığını gösteriyor.

V5 — Blokzincir atık ayırmayı iyileştiriyor mu?

Bu değişken Plastic Bank vakasında zayıf biçimde desteklenmiştir. Ödemenin belirli plastik kalitelerine bağlı olması, toplayıcıları daha temiz ve doğru sınıflandırılmış malzeme getirmeye teşvik edebilir. İşlem kayıtları ayrıca belirli toplama noktalarında malzeme kalitesinin izlenmesine yardımcı olabilir.

Ancak Plastic Bank esas olarak plastik geri kazanımı üzerine kuruludur. Kağıt, cam, organik atık, metal veya karma belediye atığının geniş kapsamlı kaynakta ayrıştırılmasını yöneten bir sistem değildir. Bu nedenle bulgudan “blockchain belediye genelinde atık ayırma sorununu çözüyor” sonucu çıkarılamaz.

V6 — Finansal sürdürülebilirlik sağlandı mı?

Çalışma V6'yı koşullu desteklenen değişken olarak sınıflandırıyor. Plastic Bank vakasında dört temel gelir kaynağı tarif edilmektedir:

• kurumsal ortaklıklar,
• plastik kredi piyasaları,
• Social Plastic® malzeme satışları,
• Impact Hub için SaaS abonelikleri.

Bununla birlikte yeni ülkelere veya bölgelere açılmak fiziksel toplama altyapısı, yazılım uyarlaması, yerel koordinasyon ve mevzuat uyumu için önemli başlangıç maliyetleri oluşturuyor. Finansal uygulanabilirlik bu nedenle kurumsal talebe, geri dönüştürülmüş malzeme piyasalarına ve plastik kredilerine ilişkin dış koşullara bağlı kalıyor.

V7 — Düzenleyici uyum neden teknik özellik kadar önemli?

V7 vaka içinde güçlü biçimde desteklenmiştir. Çalışmaya göre çok ülkeye yayılan bir sistem, yalnız blockchain kayıtlarının doğruluğunu değil kişisel verilerin korunmasını, kurumsal meşruiyeti ve farklı düzenleyici ortamlara uyumu da yönetmek zorundadır.

Kaynak, kişisel kimlik bilgisinin işlem kayıtlarından ayrılması, şifreleme, izinli erişim, zincir dışında kişisel veri tutma, hashed/pseudonymized identifiers, rol tabanlı erişim ve açık saklama/onam prosedürleri gibi yöntemleri uygun tasarım ilkeleri olarak tartışmaktadır.

Burada önemli ayrım şudur: bu tekniklerin tamamı Plastic Bank tarafından deneysel olarak uygulanıp karşılaştırılmış özellikler değildir. Bir bölümü çalışmanın GDPR ve blokzincir değişmezliği arasındaki gerilime yönelik tasarım önerileridir.

İlk B-WMF neden değiştirildi?

İlk model, V1–V7'yi V8'e paralel olarak bağlanan nispeten doğrusal değişkenler biçiminde gösteriyordu. Plastic Bank vaka analizi ise değişkenlerin birbirlerinden bağımsız olmadığını ortaya koydu.

Çalışmanın 18. sayfasındaki Şekil 4 bu nedenle B-WMF'yi iki katmanlı yapı olarak yeniden düzenliyor.

Yeni modelde V1 → V5 → V2 ilişkisi ne anlama geliyor?

Çalışmanın yeniden yapılandırılmış modelindeki temel bağlantılardan biri şudur:

Teşvikler → ayırma davranışı → veri kalitesi → güvenilir izlenebilirlik.

Tokenlaştırılmış ödül V1, belirli kalitedeki plastik için ekonomik teşvik oluşturabilir. Bu davranış V5'teki malzeme ayırma kalitesini etkiler. V2'deki şeffaf takip ise ancak fiziksel malzeme doğru sınıflandırılıp tartıldıysa gerçek dünyayı doğru biçimde temsil eder.

Bu nedenle blokzincir zincirin başlangıcındaki insan davranışını ve fiziksel ölçümü ortadan kaldırmıyor; aksine dijital güvenilirliği onlara bağımlı hâle getiriyor.

V2 ile V4 arasındaki darboğaz nedir?

Bir malzeme kaydı kendi sisteminde güvenilir biçimde tutulsa bile dış kuruluşun ERP sistemi bu veriyi kullanamıyorsa ekosistem çapında otomasyon gerçekleşmeyebilir.

Çalışma V4'ü bu nedenle sistemik darboğazlardan biri olarak değerlendiriyor. Standardized APIs veya decentralized storage middleware gibi çözümler uygulama önerileri olarak tartışılıyor; fakat araştırmacılar bunların Plastic Bank vakasında test edilmiş çözümler olmadığını ayrıca belirtiyor.

V8 neden artık klasik bir sonuç değişkeni değil?

Yeniden düzenlenen B-WMF'de Etkili Atık Yönetimi, yedi bağımsız değişkenin otomatik olarak ürettiği sabit sonuç olarak değil, sistemik denge olarak ele alınıyor.

Örneğin teşvik sistemi iyi çalışsa dahi kötü kaynak verisi V2'yi zayıflatabilir. Fiziksel veri doğru olsa bile ERP entegrasyonu V4'ü engelleyebilir. Teknik sistem iyi çalışsa bile finansman veya düzenleyici uyum bozulursa Layer A bütün sistemin sürdürülebilirliğini sınırlayabilir.

Bu çerçevede “başarılı blockchain projesi”, yalnız ledger'ın teknik olarak çalışması değil, insan davranışı, veri doğruluğu, finans, kurumlar ve mevzuatın birlikte çalışması anlamına gelir.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• Plastic Bank vakasında blokzincir destekli kayıt altyapısı izlenebilirlik ve denetlenebilirlikle ilişkilendirilmiştir.
• Tokenlaştırılmış/dijital teşvikler vaka içinde katılım mekanizmasının önemli parçası olarak güçlü kanıt almıştır.
• Blokzincir tabanlı doğrulama operasyonel yönetimin mutlaka merkezsiz olması anlamına gelmemektedir; vaka hibrit yönetişimi desteklemektedir.
• Gerçek zamanlı veri paylaşımının dış sistemlerle birlikte çalışabilirlik tarafından sınırlandırılabildiği gösterilmiştir.
• Fiziksel kaynak verisinin doğruluğu blokzincir izlenebilirliğinin ön koşulu olarak tanımlanmıştır.
• Finansal uygulanabilirlik ve düzenleyici uyum teknik mimarinin dışındaki temel yönetişim koşullarıdır.
• Tek-vaka bulguları kullanılarak başlangıçtaki doğrusal B-WMF daha katmanlı ve karşılıklı bağımlı sosyo-teknik yapıya dönüştürülmüştür.

Çalışmanın desteklemediği veya kanıtlamadığı sonuçlar

• Blokzincirin bütün atık yönetimi sistemlerinde otomatik olarak verimlilik sağladığı kanıtlanmamıştır.
• Blokzincirin fiziksel atığın türünü, miktarını veya kaynağını kendi başına doğrulayabildiği gösterilmemiştir.
• Plastic Bank modelinin karma belediye atığı, organik atık, e-atık, inşaat atığı veya tehlikeli atıkta aynı sonucu vereceği gösterilmemiştir.
• Yedi görüşmeden elde edilen sonuçlar bütün kayıt dışı atık toplayıcılarının deneyimini temsil etmemektedir.
• B-WMF istatistiksel model veya büyük örneklemli nedensellik testiyle doğrulanmamıştır.
• Tokenlaştırılmış teşviklerin tek başına katılım artışına neden olduğu deneysel olarak kanıtlanmamıştır.
• Stratejik ve operasyonel yönetimin blokzincir nedeniyle merkezsizleştiği gösterilmemiştir.
• Türkiye'deki atık yönetimi sistemi üzerinde B-WMF doğrulaması yapılmamıştır.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma tasarımı

Görüşülen paydaş rolleri

Araştırmacılar daha sonraki görüşmelerde önemli ölçüde yeni tema ortaya çıkmadığını belirterek veri doygunluğuna ulaşıldığını bildiriyor. Bununla birlikte örneklem kasıtlı olarak sistem bilgisine sahip kilit paydaşlara odaklanmıştır ve doğrudan kayıt dışı toplayıcı örneklemi geniş değildir.

Kanıt derecelendirmesi ne anlama geliyor?

Bu kategoriler istatistiksel puan değildir. Aralarında “strong = 4, moderate = 3” gibi sayısal bir ölçek kurulmamıştır; bu nedenle Verianla Live'da nicel grafik olarak gösterilmemiştir.

V1–V7 vaka sonuçlarının özeti

Etik ve veri yönetimi

Çalışma University of Nicosia University Research Ethics Committee tarafından UREC/2022/19 proje numarasıyla onaylanmıştır. Katılımcılardan bilgilendirilmiş onam alınmıştır.

Görüşme verileri gizlilik anlaşmaları ve katılımcı anonimliğinin korunması nedeniyle kamuya açık değildir. Araştırmacılar toplulaştırılmış verilerin makul talep üzerine sorumlu yazardan sağlanabileceğini belirtmektedir.

Çalışmanın yöntemsel sınırlılıkları

Tek vaka: Plastic Bank, olgun ve plastik odaklı özel bir sistemdir. Bulgular farklı atık türlerine otomatik olarak genellenemez.

Yedi görüşme: Örneklem sistem düzeyi bilgi için seçilmiştir; geniş kullanıcı veya atık toplayıcı popülasyonunu temsil eden istatistiksel örnek değildir.

Elite-informant bias: Yönetici ve stratejik rollerdeki katılımcıların ağırlığı, en kırılgan katılımcıların günlük deneyimini eksik yansıtabilir.

Örgütsel belge bağımlılığı: Vaka kanıtının bir bölümü kurum tarafından yayımlanan veya kurumsal paydaşlardan sağlanan bilgilere dayanır.

Plastik odaklı kapsam: Model karma belediye atığı, organik atık, e-atık, inşaat atığı veya tehlikeli atık sistemlerinde doğrudan test edilmemiştir.

Nedensellik sınırı: Çalışma nitel ve yorumlayıcıdır. V1–V7'nin V8 üzerinde belirli etki büyüklüğü veya istatistiksel nedensellik katsayısı hesaplanmamıştır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Tam özgün çalışma adı: A Governance-Oriented Framework for Blockchain Adoption in Waste Management Systems: The Case of Plastic Bank

Yazarlar: Irenee Dondjio; Marinos Themistocleous.

Yazar sırası: Kaynakta yer aldığı biçimiyle aynen korunmuştur.

Eş birinci yazar/eş katkı: Kaynakta eş birinci yazarlık belirtilmemektedir.

Sorumlu yazar: Marinos Themistocleous.

Kurum: Department of Digital Innovation, University of Nicosia, Nicosia, Cyprus.

Dergi: Future Internet.

Yayınevi: MDPI, Basel, Switzerland.

Cilt / sayı / makale numarası: 18 / 8 / 384.

DOI: 10.3390/fi18080384

Alınma tarihi: 2 Haziran 2026.

Revizyon tarihi: 20 Temmuz 2026.

Kabul tarihi: 20 Temmuz 2026.

Yayın tarihi: 24 Temmuz 2026.

Kaynak türü: Hakemli araştırma makalesi; sistematik literatür taramasıyla geliştirilen kavramsal çerçevenin yorumlayıcı, abdüktif, nitel tek-vaka çalışmasıyla değerlendirilmesi.

Hakemlik durumu: Hakemli bilimsel yayın.

Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY).

Resmî yayın bağlantısı:https://doi.org/10.3390/fi18080384

Finansman: Araştırma dış finansman almamıştır.

Etik onay: University of Nicosia UREC; proje numarası UREC/2022/19.

Bilgilendirilmiş onam: Çalışmaya katılan bütün kişilerden bilgilendirilmiş onam alınmıştır.

Veri erişilebilirliği: Katılımcı gizliliği nedeniyle temel görüşme verileri kamuya açık değildir. Toplulaştırılmış verilerin makul talep üzerine sorumlu yazardan sağlanabileceği belirtilmiştir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması bildirmemiştir.

Yazar katkıları: Kavramsallaştırma Irenee Dondjio ve Marinos Themistocleous; yöntem, biçimsel analiz, araştırma, veri kürasyonu ve ilk taslak Irenee Dondjio; doğrulama iki yazar; inceleme ve düzenleme iki yazar; görselleştirme Irenee Dondjio; danışmanlık Marinos Themistocleous tarafından gerçekleştirilmiştir.

Sistematik tarama kapsamı: Web of Science, ScienceDirect, IEEE Xplore, SpringerLink, JSTOR ve EBSCOHost; 2017–2025; yalnız hakemli İngilizce dergi ve konferans çalışmaları. Başlangıçtaki 12.021 kayıttan 26 çalışma nihai nitel senteze alınmıştır.

Ampirik yöntem: Plastic Bank üzerinde yedi yaklaşık 90 dakikalık yarı yapılandırılmış görüşme; purposive sampling; örgütsel belge ve ikincil kaynaklarla triangulation; tematik analiz ve pattern matching.

“Ampirik doğrulama” ifadesi hakkında yorum sınırı: Kaynak bazı bölümlerde B-WMF'nin ampirik olarak doğrulandığı ifadesini kullanmaktadır. Ancak yöntem bölümü kanıt etiketlerinin istatistiksel doğrulama veya evrensel genellenebilirlik ifade etmediğini açıkça belirtmektedir. Bu nedenle Verianla metninde çerçeve, Plastic Bank tek vakası üzerinde ampirik olarak değerlendirilmiş ve yeniden yapılandırılmış model olarak aktarılmıştır.

Fiziksel-dijital veri sınırı: Blockchain kayıt bütünlüğü, fiziksel atık girdisinin doğruluğunu kendi başına garanti etmez. Tartım, sınıflandırma ve kaynak doğrulaması yanlışsa immutable ledger yanlış gerçekliği koruyabilir. Çalışma bu nedenle source-level authentication'ı şeffaf izlenebilirliğin ön koşulu olarak değerlendirmektedir.

Merkezsizleşme sınırı: Plastic Bank vakasında blockchain veri doğrulama katmanını merkezsizleştirmeyi amaçlarken organizasyonel koordinasyon, paydaş kabulü ve fiziksel operasyonlar merkezî kalmaktadır. Bulgular tam operasyonel decentralization kanıtı değildir.

Genellenebilirlik sınırı: Plastic Bank yüksek değerli plastik geri kazanımına odaklanan tek vakadır. Bulgular karma belediye atığı, organik atık, e-atık, inşaat veya tehlikeli atık sistemlerine otomatik olarak taşınamaz.

Verianla Live notu: Süreç görselleştirmesi çalışmanın Plastic Bank Blockchain-Enabled Recycling Process şemasındaki fiziksel toplama, tartım/kayıt, blokzincir güvenli kayıt, ödül ve raporlama aşamalarına dayanır. V1–V7 için kullanılan güçlü/orta/kısmi/zayıf etiketler nitel kanıt kategorileri olduğundan sayısal grafiğe dönüştürülmemiştir.