Mwanahisa wa Wachache ni Nani?

Mwanahisa wa wachache ni mtu binafsi au wa kisheria anayemiliki hisa ambazo hazimpi uwezo wa kudhibiti kampuni na kwa hiyo hawezi peke yake kuamua maamuzi ya mkutano mkuu, mkakati wa kampuni au muundo wa bodi ya wakurugenzi.

Chanzo kinaeleza kuwa muundo wa umiliki nchini Nigeria mara nyingi unaweza kuwa na:

• udhibiti wa kifamilia,
• umiliki wa hisa wa serikali kwa vitalu,
• au miundo ya kampuni mama za kimataifa zenye mamlaka kubwa

kama sifa zake.

Ndani ya muundo huu, hadhi ya kuwa wachache si udogo wa idadi pekee. Suala kuu ni kutokuwa na uwezo wa kuelekeza maamuzi ya kampuni.

Kwa Nini Kanuni ya Wengi Inaweza Kuwaletea Matatizo Wanahisa Wachache?

Ingawa kanuni ya wengi hulinda ufanisi wa kufanya maamuzi ndani ya kampuni na uhuru wa kampuni, inaweza kuwaacha wanahisa wachache katika hali ya udhaifu wa kimuundo pale wanahisa wenye udhibiti wanapotanguliza maslahi yao mbele ya maslahi ya kampuni au ya wachache.

Kanuni ya Foss v Harbottle

Utafiti unaeleza uamuzi wa Foss v Harbottle, ambao ni msingi wa sheria ya kampuni ya Anglo-Nigeria ya kawaida, kupitia kanuni mbili kuu:

1. Proper plaintiff rule: Iwapo kosa limefanywa dhidi ya kampuni, mhusika anayepaswa kufungua shauri ni kampuni yenyewe.
2. Majority rule: Mwanahisa binafsi hawezi kuomba mahakama kuingilia muamala ambao walio wengi wanaweza kuuidhinisha kwa njia halali.

Lengo la mtazamo huu lilikuwa kuzuia kuongezeka kwa migogoro ya ndani ya kampuni na kulinda uhuru wa usimamizi.

Hata hivyo, chanzo kinasema kuwa utekelezaji mkali wa kanuni hiyo unaweza kuwafanya wanahisa wachache wasiwe na uwezo wa kujilinda dhidi ya:

• self-dealing,
• asset stripping,
• miamala yenye mgongano wa maslahi,
• na usimamizi wa kikandamizaji

.

Katiba ya Nigeria Inawezaje Kuwalinda Wanahisa Wachache?

Ingawa Katiba ya Nigeria haitumii wazi istilahi “mwanahisa wa wachache”, dhamana za haki ya kumiliki mali na kusikilizwa kwa haki hutoa ulinzi wa kikanuni dhidi ya kuondolewa kiholela kwa haki za umiliki wa hisa au kuamuliwa kwa haki za kiraia za mwanahisa bila mchakato wa haki.

Haki ya kumiliki mali

Chanzo kinaonyesha kifungu cha Section 44(1) cha Katiba kama moja ya nguzo kuu za kikatiba.

Kwa kuwa hisa zina hadhi ya mali binafsi na choses in action:

• uhamishaji wa hisa wa lazima,
• kupoteza haki,
• squeeze-out,
• na baadhi ya miamala ya uundaji upya

zinaweza kuibua mjadala kuhusu haki ya kumiliki mali.

Kwa mtazamo wa makala, kuondolewa kiholela kwa maslahi ya kiuchumi au ya kisheria ya mwanahisa kunaweza kukaguliwa kikatiba kwa misingi ya ufuataji wa taratibu na kanuni za fidia.

Haki ya kusikilizwa kwa haki

Section 36(1) huhakikisha kwamba mtu anapobainishiwa haki na wajibu wake wa kiraia anapata mchakato usio na upendeleo na wa haki.

Chanzo kinahusisha hili, katika muktadha wa sheria ya kampuni, na:

• taratibu za kinidhamu za ndani,
• kuondolewa madarakani kwa mkurugenzi anayewakilisha wachache,
• mifumo ya kutatua migogoro ndani ya kampuni,
• na michakato ya mahakama

.

Katika muktadha huu, kanuni za jadi za haki ya asili:

audi alteram partem — msikilize pia upande mwingine

na

nemo judex in causa sua — hakuna mtu anayepaswa kuwa hakimu katika shauri lake mwenyewe

zina umuhimu.

Section 16(2)(c) na utawala wa kiuchumi

Chanzo pia kinatumia kanuni elekezi ya Katiba inayosema kuwa mfumo wa uchumi haupaswi kuzingatia utajiri na nyenzo za uzalishaji mikononi mwa watu wachache, kama msingi mpana zaidi wa utawala.

Kifungu hiki hakiwasilishwi kana kwamba kinaunda kiotomatiki haki ya wachache katika shauri binafsi la kampuni; badala yake kinatathminiwa zaidi kama msingi wa tafsiri ya kikatiba unaounga mkono mtazamo wa utawala wa kiuchumi.

Mbinu ya utafiti

Utafiti unatumia mbinu ya kisheria ya kidoktrinali.

Vyanzo vinajumuisha:

• Katiba ya Nigeria,
• CAMA 2020,
• uamuzi wa mahakama za Nigeria na Uingereza,
• UK Companies Act 2006,
• South African Companies Act 71 of 2008,
• kanuni za utawala wa kampuni,
• na fasihi ya kitaaluma ya sheria

.

CAMA 2020 Inawapa Wanahisa Wachache Zana Gani?

CAMA 2020 inaweka mfumo wa kisasa wa ulinzi unaowapa wanahisa wachache uwezo wa kufungua madai ya derivative, kuomba mahakama itoe hatua pana dhidi ya ukandamizaji na ubaguzi usio wa haki, kupata taarifa zaidi kuhusu miamala ya kampuni na kuwa na uwakilishi wa moja kwa moja katika baadhi ya mifumo ya uangalizi.

1. Dai la derivative — Derivative Action

Chini ya Sections 343–352, dai la derivative humruhusu mwanahisa kufungua shauri kwa niaba ya kampuni, si kwa ajili ya haki yake binafsi.

Mfumo huu ni muhimu hasa pale wahusika wanaosababisha madhara wanapodhibiti kampuni na kuzuia kampuni kufungua shauri kwa niaba yake yenyewe.

Kwa mujibu wa Section 344, chanzo kinataja masharti matatu ya msingi:

• Wahusika waliokosea wawe na udhibiti wa kampuni na wazuie shauri kufunguliwa kwa niaba ya kampuni.
• Muombaji atende kwa nia njema.
• Shauri lionekane kuwa kwa maslahi ya kampuni.

Muundo huu hutoa mfumo wa kisheria ulio wazi zaidi kuliko mtazamo wa kawaida wa “fraud on the minority”.

Kwa nini Section 349 ni muhimu?

Makala inaona Section 349 kuwa muhimu sana kwa sababu mahakama inaweza kuamuru kampuni ilipe gharama za kesi zilizo za kuridhisha za mwanahisa wa wachache anayesimamia dai la derivative.

Kifungu hiki kinatathminiwa katika chanzo kama mfumo unaoweza kupunguza ukosefu wa usawa wa nguvu za kiuchumi kati ya walio wengi na wachache.

Ni Tiba Gani za Kisheria Zilizopo Dhidi ya Ukandamizaji na Ubaguzi Usio wa Haki?

CAMA 2020 Sections 353–355 huwapa wanahisa wachache uwezo wa kuomba Federal High Court itoe hatua pana pale shughuli za kampuni zinapoendeshwa kwa ukandamizaji, kwa njia isiyo ya haki inayodhuru au kwa ubaguzi.

Chanzo kinatoa mifano ya tabia zifuatazo:

• Kupunguza kimakusudi uwiano wa hisa za wachache.
• Kutoa hisa mpya bila kutumia Pre-emptive rights.
• Kuwalipa wakurugenzi malipo makubwa kupita kiasi licha ya kutogawa gawio.
• Kuwaondoa kabisa wachache katika usimamizi wa kampuni yenye tabia ya ushirika wa karibu.

Hatua ambazo mahakama inaweza kutoa

Chini ya Section 355, chanzo kinataja mamlaka zifuatazo:

• Kuamuru hisa za wachache zinunuliwe kwa thamani ya haki.
• Kudhibiti jinsi shughuli za kampuni zitakavyoendeshwa siku zijazo.
• Kuteua Receiver-manager.
• Kubadilisha Articles of association.
• Kufilisi kampuni kama hatua ya mwisho.

CAMA 2020 Inajaribuje Kupunguza Kutokuwiana kwa Taarifa?

Kwa mujibu wa utafiti, CAMA 2020 inalenga kupunguza kutokuwiana kwa taarifa kati ya walio wengi na wachache kupitia ufichuzi wa miamala ya wahusika wanaohusiana, haki za kupewa taarifa za mikutano, upatikanaji wa ripoti za fedha na uwakilishi wa wanahisa katika kamati ya ukaguzi.

Related-party disclosure

Chini ya Section 293, wakurugenzi wanatakiwa kufichua maslahi yao binafsi yenye umuhimu katika mikataba ya kampuni.

Kwa mujibu wa chanzo, mfumo huu ni muhimu hasa katika miamala ambapo wenye udhibiti wanahamisha mali za kampuni kwa watu wanaohusiana nao.

Taarifa ya mkutano

Kwa mujibu wa Section 242, kutowasilishwa kwa taarifa ya mkutano mkuu kwa mwanahisa kunaweza kuathiri uhalali wa shughuli za mkutano husika ikiwa kutokuwasilishwa huko hakukuwa kwa bahati tu.

Statutory Audit Committee

Chini ya Section 404, kamati ya ukaguzi ya kampuni za umma inapaswa kuwa na:

• wawakilishi watatu wa wanahisa,
• wakurugenzi watatu

.

Chanzo kinatathmini muundo huu kama mojawapo ya njia za wanahisa wachache kupata moja kwa moja taarifa za kifedha na eneo la udhibiti wa ndani.

Tofauti Kuu Kati ya Nigeria na Uingereza ni Ipi?

Kwa mujibu wa utafiti, ingawa mifumo yote miwili ya sheria ina zana imara za sheria binafsi kama dai la derivative na unfair prejudice, nchini Uingereza uanaharakati wa wawekezaji wa kitaasisi na nidhamu ya soko huunga mkono kwa nguvu zaidi modeli ya “comply or explain”; nchini Nigeria, utekelezaji kutegemea zaidi mashauri ya mahakama na adhabu rasmi huleta tofauti muhimu.

UK Companies Act 2006

Chanzo kinaonyesha hasa:

• Sections 260–264 — derivative claims
• Sections 994–996 — unfair prejudice

kama marejeo ya kulinganisha.

Comply or explain

Corporate Governance Code ya Uingereza hutumia mfumo wa “comply or explain” unaotaka kanuni za utawala ambazo hazijafuatwa zielezwe kwa washiriki wa soko.

Nigerian Code of Corporate Governance 2018 pia imechukua mtazamo unaofanana nchini Nigeria.

Hata hivyo, chanzo kinasema kuwa uanaharakati wa wawekezaji wa kitaasisi na nidhamu ya soko nchini Nigeria si imara kwa kiwango cha UK.

Kwa Nini Modeli ya Appraisal Right ya Afrika Kusini ni Muhimu?

Appraisal right chini ya South African Companies Act 71 of 2008 Section 164 inawapa wanahisa wachache wanaopinga miamala mikubwa ya kampuni uwezo wa kudai kuondoka katika kampuni kwa thamani ya haki ya soko bila kufungua shauri refu la oppression; kwa sababu hiyo, utafiti unaiwasilisha kama modeli muhimu ya mageuzi kwa Nigeria.

Haki hii ni muhimu hasa kwa:

• mauzo makubwa ya mali,
• muunganisho wa kampuni,
• amalgamation,
• mabadiliko ya msingi katika nyaraka za kikatiba za kampuni

.

Chanzo kinasema kuwa CAMA 2020 haina mfumo wa appraisal-right wa moja kwa moja na huru wenye wigo uleule kwa miamala ya aina hii.

Kwa hiyo, dissenting shareholder katika hali nyingi anaweza kubaki akitegemea njia yenye gharama kubwa zaidi ya oppression remedy.

Realization Gap ni Nini?

Realization gap ni hali ambapo vifungu vya kikatiba na vya sheria vinavyolinda wanahisa wachache vina nguvu katika maandishi lakini, kwa sababu ya utekelezaji dhaifu, muda mrefu wa kesi, kutokuwiana kwa taarifa na utamaduni mdogo wa utawala wa kampuni, haki hizo haziwezi kutumiwa kwa ufanisi uleule katika vitendo.

Chanzo kinasisitiza maeneo manne makuu ya matatizo:

• Udhaifu wa uwezo wa taasisi
• Ucheleweshaji sugu katika Federal High Court
• Kutokuwiana kwa taarifa katika kampuni binafsi
• Utamaduni dhaifu wa maadili na utawala

Kwa Nini Sheria Imara Pekee Haitoshi?

Ili haki iwe na ufanisi:

• mwanahisa aweze kutambua ukiukaji,
• aweze kupata ushahidi,
• aweze kufikia mahakama,
• shauri likamilike ndani ya muda unaofaa,
• na uamuzi uliotolewa uweze kutekelezwa

.

Ukosoaji mkuu wa chanzo ni kwamba maandishi ya sheria nchini Nigeria yametatua sehemu moja tu ya mlolongo huu.

Mapendekezo Makuu ya Mageuzi ya Makala ni Yapi?

Utafiti unapendekeza uangalizi mkali zaidi wa udhibiti, mifumo ya haraka ya mahakama kwa migogoro ya kibiashara, utekelezaji thabiti wa “comply or explain” na utamaduni wenye ufanisi zaidi wa utawala wa kampuni ili kuimarisha ulinzi wa wanahisa wachache.

1. Uangalizi wa udhibiti ulioimarishwa

Inapendekezwa ufuatiliaji wenye ufanisi zaidi wa taarifa za kampuni, related-party transactions na mienendo ya usimamizi.

2. Fast-track commercial courts

Chanzo kinasema kuwa migogoro kati ya kampuni na wawekezaji ikiendelea kwa miaka mingi inaweza kupunguza thamani ya kiuchumi ya ulinzi wa kisheria.

Kwa hiyo, inapendekezwa njia ya mahakama za kibiashara maalumu au zilizoharakishwa.

3. Kuweka kitaasisi mtazamo wa Comply or explain

Inasisitizwa kuwa kanuni za utawala nchini Nigeria hazipaswi kuwa hati za kufuata taratibu kwa sura tu, bali zibadilike kuwa mifumo halisi ya utawala inayozalisha shinikizo la soko na la udhibiti.

4. Imani ya wawekezaji

Chanzo kinatathmini ulinzi wenye ufanisi wa haki za wachache si kama suala la haki ya mtu binafsi pekee, bali pia kwa mtazamo wa kina cha soko la mitaji na imani ya wawekezaji.

Matokeo yanayoungwa mkono na utafiti

• CAMA 2020 huwapa wanahisa wachache zana pana zaidi kuliko common law ya kawaida.
• Dai la derivative ni mfumo muhimu wa kipekee dhidi ya wahusika wanaokosea huku wakidhibiti kampuni.
• Oppression remedy huipa mahakama mamlaka pana ya kutoa hatua za kurekebisha.
• Kanuni za kikatiba za mali na kusikilizwa kwa haki hutoa msingi wa kikanuni wa kutafsiri sheria ya kampuni.
• Kutokuwiana kwa taarifa ni mojawapo ya masharti muhimu ya kimuundo yanayowezesha unyonyaji wa wachache.
• Mojawapo ya tofauti kuu kati ya Nigeria na UK/South Africa ni kiwango cha utekelezaji na uwezo wa taasisi.

Matokeo ambayo utafiti hauungi mkono

• Haijaonyeshwa kwamba CAMA 2020 imeondoa kabisa unyonyaji wa wachache.
• Haidaiwi kwamba Katiba ya Nigeria ina haki maalumu ya msingi inayoitwa moja kwa moja “minority shareholder right”.
• Si kila uamuzi wa walio wengi ni ukandamizaji au ukiukaji wa katiba.
• Haijaonyeshwa kwamba modeli za UK au South Africa zinaweza kuhamishwa Nigeria bila mabadiliko.
• Hakuna faharasa ya kiasi ya “Realization gap” iliyohesabiwa katika chanzo.
• Athari ya ucheleweshaji wa kesi kwa imani ya wawekezaji haijapimwa kwa njia ya ekonometria.

Vikwazo vikuu vya kimetodolojia

Utafiti una tabia ya kidoktrinali.

Hauwasilishi:

• seti mpya ya data za mafaili ya kesi za mahakama,
• utafiti mpya wa wanahisa,
• faharasa mpya ya utawala wa kampuni,
• au ekonometria mpya ya soko la mitaji

.

Kwa hiyo, ukubwa wa pengo la utekelezaji unatathminiwa katika kiwango cha uchunguzi wa dhana na sheria, si kupimwa kwa namba.