Bu çalışma, yapay zekâ destekli bir karar sürecinde yalnızca bir insanın sisteme dahil edilmiş olmasının, insan muhakemesinin gerçekten kullanıldığını göstermeye yetmediği probleminden hareket eden metodolojik bir çerçeve önermektedir. Human Oversight Evidence, yapay zekâ destekli bir karar sırasında insan muhakemesinin nasıl devreye girdiğini daha sonra incelenebilir hale getirmeyi amaçlayan yapılandırılmış karar kayıtlarıdır. Çalışmanın önerdiği Procedural Doubt Layer ise sorumluluğun kimde olduğunu doğrudan belirleyen bir hukuk kuralı değil; insan karar sürecini sekiz ayrı bağlantıya ayırarak hangi unsurun mevcut, eksik, uygulanamaz veya mevcut kayıtlarla desteklenemiyor olduğunu incelemeyi sağlayan metodolojik bir değerlendirme katmanıdır. Çalışmanın temel savı, Human Oversight Evidence'ın sorumluluk sorusunu cevaplamadığı; bu sorunun somut kayıtlar üzerinden incelenebilir hale gelmesini sağladığıdır.

Çalışmanın başlangıç noktası bir kanıtsal boşluk problemidir. Geleneksel sistem kayıtları bir kullanıcının hangi düğmeye bastığını, hangi hesabın işlemi yaptığını, işlemin saatini ve yapay zekâ çıktısını kaydedebilir. Ancak aynı kayıtlar karar vericinin yapay zekâ önerisini gerçekten anlayıp anlamadığını, hangi kısmına güvendiğini, nerede bağımsız muhakeme kullandığını, hangi belirsizlikleri fark ettiğini veya kararın sonucuna ilişkin hangi sorumluluğu kabul ettiğini çoğu zaman göstermez. Böylece “insan süreçte vardı” ile “insan anlamlı biçimde muhakeme kullandı” ifadeleri arasında önemli bir kanıt farkı oluşur.

Kaynak çalışma bu boşluğu sekiz bağlantıyla analiz eder: Authority, Consequence Record, AI Reliance Boundary, Uncertainty Posture, Return Duty, Supervisor Review, Execution Trace ve Integrity of Record. Ayrıca hukuki incelemeye elverişli bir insan gözetimi kaydının mümkün olduğunca prospective, structured, attributable ve integrity-preserving olması gerektiğini önerir. Bunlar yerleşmiş evrensel hukuk standartları değil, çalışmanın metodolojik tasarım önerileridir.

Temel problem: sistem günlüğü ile insan muhakemesi aynı şey değildir

Yapay zekâ destekli operasyonlarda sistem günlüğü, teknik olayın gerçekleştiğini gösterebilir. Örneğin bir kayıt belirli kullanıcı hesabının belirli saatte bir öneriyi onayladığını gösterebilir. Ancak bu kayıt tek başına kullanıcının önerinin gerekçesini anladığını, yapay zekânın sınırlarını değerlendirdiğini veya çıktıyı bağımsız biçimde kontrol ettiğini göstermez.

Bu ayrım özellikle yüksek etkili kararlar açısından önemlidir. Sonradan bir zarar veya uyuşmazlık ortaya çıktığında değerlendirme yalnızca sonuç, formel yetki ve ekranda görülen insan onayı üzerinden yürütülürse insan muhakemesinin gerçek niteliği görünmez kalabilir. Çalışma bu durumu evidentiary gap, yani kanıtsal boşluk olarak kavramsallaştırmaktadır.

Otomasyon yanlılığı neden bu problemi derinleştirir?

Çalışma otomasyon yanlılığını, insanların otomatik sistem çıktısına yeterli eleştirel değerlendirme yapmadan güvenebilmesi riskiyle ilişkilendirir. Bu durumda formel olarak insan onayı vardır; ancak insanın rolü yalnızca sistem çıktısını onaylayan pasif bir ara adıma dönüşebilir. Dolayısıyla insanın karar zincirinde fiziksel veya idari olarak bulunması, bağımsız muhakemenin gerçekten kullanıldığını tek başına kanıtlamaz.

Bu nedenle kaynak, “human-in-the-loop” ifadesini yalnız organizasyon şemasındaki bir durum olarak değil, daha sonra incelenebilecek karar davranışları üzerinden değerlendirme gereğini öne çıkarır.

Procedural Doubt Layer Nedir?

Procedural Doubt Layer, yapay zekâ destekli bir kararın sonucundan doğrudan sorumluluk hükmüne geçmek yerine, araya insan muhakemesinin hangi unsurlarının mevcut, eksik, uygulanamaz veya kayıtlarla desteklenemiyor olduğunu inceleyen bir süreç katmanı yerleştiren metodolojik çerçevedir. Çerçeve sorumluluğun kimde olduğunu belirlemez; sorumluluk analizinin hangi süreç unsuruna dayanması gerektiğini daha görünür hale getirir.

Kaynak bu mantığı kavramsal olarak şu sıra ile kurmaktadır:

1. Bir olay, karar veya zarar ortaya çıkar.
2. Procedural Doubt Layer kullanılarak karar sürecinde ne olduğu incelenir.
3. Bu süreç bulguları ilgili hukuki veya kurumsal standartlarla değerlendirilir.
4. Sorumluluk veya hesap verebilirlik değerlendirmesi bundan sonra yapılır.

Bu sıralama önemlidir. Çalışmanın yaklaşımında “kötü sonuç meydana geldi, o halde gözetim yetersizdi” şeklindeki geriye dönük varsayım yeterli değildir. Aynı şekilde “insan son onayı verdi, o halde anlamlı insan gözetimi vardı” sonucu da otomatik olarak çıkarılamaz.

Sekiz bağlantılı inceleme matrisi

Kaynak bu sekiz bağlantıyı bütün durumlarda mekanik biçimde uygulanacak bir kontrol listesi olarak sunmaz. Her bağlantı present, absent, not applicable veya unsupported by the available record olarak değerlendirilebilir. Hangi bağlantının ne kadar önemli olduğu karar türüne, kurumsal bağlama ve geçerli hukuki standarda bağlıdır.

Bu ayrım aynı zamanda “uygulanamaz” ile “kanıtı yok” arasındaki farkı korur. Bir bağlantının belirli bir karar için gerçekten uygulanamaz olması, o bağlantıya ilişkin hiçbir kayıt tutulmamasından farklıdır.

AI Reliance Boundary neden özel önem taşır?

AI Reliance Boundary, insan ile yapay zekâ arasındaki bilişsel iş bölümünü incelemeye çalışır. Örneğin yapay zekâ bir risk skoru üretmiş olabilir; insan karar verici bu skoru yalnız başlangıç bilgisi olarak kullanmış ve ek belgeleri bağımsız incelemiş olabilir. Başka bir durumda ise insan, aynı skoru herhangi bir bağımsız doğrulama yapmadan doğrudan nihai karara dönüştürmüş olabilir.

İki süreç dışarıdan aynı “insan tarafından onaylandı” kaydını oluşturabilir. Ancak Procedural Doubt Layer açısından süreçlerin yapısı aynı değildir. Çalışmanın kanıtsal hassasiyet aradığı temel noktalardan biri budur.

Uncertainty Posture neyi görünür hale getirir?

Bir karar vericinin yalnız bildiklerini değil, bilmediği şeyleri fark edip etmediğini de incelemek gerekir. Yapay zekâ çıktısının veri kapsamı, güvenilirlik sınırı, güncelliği veya belirli bir olay için uygunluğu konusunda belirsizlik mevcut olabilir. Uncertainty Posture bağlantısı, bu belirsizliğin karar anında fark edilip edilmediğini ve görünür biçimde kaydedilip kaydedilmediğini sorgular.

Çalışmanın yaklaşımında belirsizlik kaydı otomatik olarak iyi karar anlamına gelmez. Bunun işlevi, sonradan yapılacak incelemede karar vericinin hangi bilgi koşulları altında hareket ettiğinin anlaşılabilmesidir.

Return Duty neden karar sonrasına uzanan bir bağlantıdır?

Bazı yapay zekâ destekli kararlar, yeni bilgi ortaya çıktığında yeniden ele alınmayı gerektirebilir. Return Duty bu nedenle “karar verildi ve süreç sona erdi” yaklaşımından farklıdır. Belirli bir koşulun gerçekleşmesi halinde karara yeniden dönüleceğine ilişkin önceden belirlenmiş yükümlülüğün bulunup bulunmadığını araştırır.

Bu unsur özellikle geçici veri, değişken risk koşulları veya gelecekte doğrulanabilecek varsayımlarla alınan kararların süreç tasarımında önem kazanabilir. Kaynak bunun evrensel hukuk kuralı olduğunu ileri sürmez; sekiz bağlantılı metodolojik incelemenin bir bileşeni olarak önerir.

Execution Trace ile klasik log arasındaki fark

Klasik log “ne zaman hangi eylem gerçekleşti?” sorusunu cevaplamaya odaklanabilir. Execution Trace ise “insan muhakemesi hangi sırayla oluştu?” sorusunu incelemeye yöneliktir. İki kavram örtüşebilir ancak aynı değildir.

Karar izi; hangi AI çıktısının görüntülendiği, hangi ek bilginin incelendiği, hangi belirsizliğin fark edildiği, hangi üst incelemenin gerçekleştiği ve nihai kararın nasıl oluştuğu arasında yeniden kurulabilir bir bağlantı yaratmayı amaçlar.

Integrity of Record ile kimlik atfı birbirinden ayrılmalıdır

Kaynak özellikle kayıt bütünlüğü ile kimlik atfının aynı problem olmadığını vurgular. Hash zinciri, zaman damgası veya benzeri bütünlük mekanizmaları bir kaydın değiştirilip değiştirilmediğinin incelenmesine yardımcı olabilir. Ancak bu mekanizmalar tek başına belirli kaydı hangi gerçek kişinin oluşturduğunu kanıtlamaz.

Dolayısıyla “bu kayıt sonradan değiştirilmemiş görünüyor” ile “bu kaydı kesin olarak şu kişi oluşturdu” farklı kanıtsal iddialardır. Çalışma, kimlik atfının nasıl sağlanacağının kurumsal ve yargısal bağlama bağlı ayrı bir mesele olduğunu açık bırakır.

Human Oversight Evidence Hangi Dört Tasarım Özelliğini Taşımalıdır?

Çalışmanın önerisine göre hukuki incelemeye elverişli bir Human Oversight Evidence kaydı dört temel özelliğe yönelmelidir: kayıt sonuç bilindikten sonra geriye dönük olarak değil karar süreci sırasında oluşturulmalı (prospective), insan muhakemesinin belirli unsurlarını ayrı ayrı göstermeli (structured), uygun kişi veya rolle ilişkilendirilebilir olmalı (attributable) ve sonradan değiştirilip değiştirilmediğinin incelenebilmesini sağlayacak bütünlük bilgisini korumalıdır (integrity-preserving).

Çalışma, bu dört özelliğin kendi başına herhangi bir mevzuata uyum sağladığı anlamına gelmediğini açıkça belirtir. Bunlar önerilen metodolojik tasarım özellikleridir.

Prospective kayıt ile post hoc reconstruction arasındaki ayrım

Karar verildikten ve sonuç öğrenildikten sonra hazırlanan açıklama, karar anında oluşturulmuş kayıtla aynı kanıtsal özelliklere sahip değildir. Sonucun bilinmesi, kişinin geçmişteki düşünme sürecini nasıl anlattığını etkileyebilir. Bu nedenle kaynak, karar anına yakın oluşturulmuş kayıt ile sonradan yapılan yeniden kurmanın ayrı kategoriler olarak değerlendirilmesini önerir.

Adversarial symmetry: çerçeve yalnız karar vericinin lehine çalışmaz

Procedural Doubt Layer'ın önemli tasarım özelliklerinden biri kaynakta adversarial symmetry olarak tanımlanır. Aynı kayıt yapısı hem karar vericiyi hem kararın muhatabını destekleyebilir.

• Davacı, başvurucu veya düzenleyici açısından: Hangi insan gözetimi bağlantısının eksik veya kusurlu olduğunu daha belirgin gösterebilir.
• Karar verici açısından: Karar sırasında hangi insan muhakemesi adımlarının gerçekten gerçekleştirildiğini gösterebilir.
• Mahkeme veya tahkim organı açısından: Genel “insan gözetimi vardı/yoktu” tartışması yerine hangi süreç noktasının problemli olduğunu inceleyebilir.

Bu nedenle çerçeve kaynakta bir “sorumluluktan kaçınma savunması” olarak tanımlanmaz. Aynı kayıt hem yeterli süreci gösterebilir hem de belirli bir bağlantıdaki eksikliği açık biçimde ortaya çıkarabilir.

AB Yapay Zekâ Tüzüğü ile kurulan kavramsal bağlantı

Kaynak çalışma EU AI Act Madde 14 ve Madde 26'yı, anlamlı insan gözetiminin yalnız soyut bir ilke değil sistem tasarımı ve görevlendirme düzeylerinde de ele alındığını göstermek için kullanmaktadır. Çalışmanın analizinde Madde 14 sistemin etkili insan gözetimine olanak verecek biçimde tasarlanmasıyla, Madde 26 ise gözetim görevinin uygun yetkinlik ve yetkiye sahip gerçek kişilere verilmesiyle ilişkilendirilir.

Procedural Doubt Layer'ın katkı iddiası farklıdır: çalışma, mevzuatın yerine yeni yükümlülük koyduğunu ileri sürmez; “insan gözetiminin gerçekten nasıl gerçekleştiği sonradan hangi kayıtlarla incelenebilir?” sorusuna metodolojik bir cevap önermeye çalışır.

İsrail Yüksek Mahkemesi örneğinin çalışmadaki işlevi

Kaynak, 2026 tarihli AAM 63194-08-25 dosyasını kontrolsüz yapay zekâ kullanımında formel insan varlığı ile maddi doğrulama arasındaki farkın pratik önemini göstermek için kullanır. Yazar, mahkeme kararının kendi Procedural Doubt Layer çerçevesini kabul ettiğini ileri sürmez. Aksine, mahkemenin ortaya koyduğu insan doğrulaması ve eleştirel inceleme sorunlarını sekiz bağlantılı matris üzerinden yeniden okumanın kendi analitik yorumu olduğunu açıkça belirtir.

Bu sınır önemlidir: bir mahkeme kararının belirli bir metodolojik çerçeveyle sonradan açıklanabilmesi, mahkemenin bu çerçeveyi hukuki test olarak benimsediği anlamına gelmez.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma tasarımı

Bu çalışma deney, anket, kullanıcı testi, dava veri seti veya nicel istatistiksel analiz yürütmemektedir. Araştırma yöntemi kavramsal ve metodolojiktir. Yazar mevcut insan gözetimi problemini literatür, düzenleyici çerçeveler ve seçilmiş bir yargı örneği üzerinden tanımlar; ardından hesap verebilirlik incelemesini yapılandırmak için sekiz bağlantılı yeni bir inceleme matrisi önerir.

Bu nedenle çalışmada örneklem büyüklüğü, kontrol grubu, p değeri, güven aralığı, etki büyüklüğü veya model performans metriği bulunmamaktadır. Sekiz bağlantının etkinliği deneysel olarak doğrulanmış değildir. Bunlar metodolojik önerilerdir.

Araştırmanın kavramsal akışı

1. Geleneksel operasyonel logların neyi kaydedebildiği ve insan muhakemesine ilişkin hangi bilgiyi eksik bıraktığı tanımlanır.
2. Bu eksiklik evidentiary gap olarak kavramsallaştırılır.
3. Formal human presence ile substantive human engagement birbirinden ayrılır.
4. Procedural Doubt Layer, sonuç ile sorumluluk analizi arasına ara inceleme katmanı olarak yerleştirilir.
5. İnsan karar süreci sekiz incelenebilir bağlantıya ayrılır.
6. Human Oversight Evidence için dört tasarım özelliği önerilir.
7. Çerçevenin davacı, karar verici ve mahkeme açısından simetrik kullanılabilirliği tartışılır.
8. AB AI Act ve İsrail Yüksek Mahkemesi kararı metodolojik önerinin bağlamı olarak ele alınır.
9. Kimlik atfı, yargı alanı farklılıkları ve diğer yapılandırılmış log araştırmalarıyla ilişki açık araştırma soruları olarak bırakılır.

Sekiz Bağlantının Tamamının Bulunması Kararın Doğru Olduğunu Kanıtlar mı?

Hayır. Procedural Doubt Layer'daki bütün uygulanabilir bağlantıların belgelenmiş olması kararın maddi olarak doğru, hukuken geçerli veya etik açıdan kabul edilebilir olduğunu kanıtlamaz. Çerçevenin hedefi karar doğruluğunu garanti etmek değil, hangi insan muhakemesi adımlarının gerçekleştiğini ve hangilerinin gerçekleşmediğini sonradan incelenebilir hale getirmektir.

Bu ayrım çalışmanın en önemli sınırlarından biridir. Yapılandırılmış ve bütünlüğü korunmuş bir kayıt, sonradan yanlış olduğu anlaşılan bir kararı da ayrıntılı biçimde belgeleyebilir. Çalışmaya göre bunun değeri, hatalı bir kararın neden ve nasıl oluştuğunu daha kesin biçimde incelemeye olanak vermesidir.

Çalışmanın temel metodolojik sonuçları

Human Oversight Evidence neyi yapmaz?

• Bir kararın doğru olduğunu garanti etmez.
• Bir kişinin hukuken sorumlu olduğunu otomatik olarak belirlemez.
• Bir kuruluşun EU AI Act veya başka bir mevzuata uyduğunu sertifikalandırmaz.
• Hukuki görüş yerine geçmez.
• Bütün yargı alanları için tek tip delil standardı oluşturmaz.
• Kimlik atfı problemini yalnız kayıt bütünlüğü teknolojileriyle çözmez.

Kuruluşlar açısından önerilen kullanım mantığı

Kaynağa göre yapay zekâyı önemli karar süreçlerinde kullanan bir kuruluşun sorabileceği temel soru şudur: “Bu karar daha sonra tartışmalı hale gelirse insan gözetiminin yapısını incelemeyi sağlayacak hangi kayıt mevcut?”

Procedural Doubt Layer bu soruya tek bir form veya yazılım ürünüyle cevap vermez. Bunun yerine karar kaydının ilgili sekiz bağlantıyı mümkün olduğu ölçüde göstermesini ve kayıtların karar anına yakın, yapılandırılmış ve sonradan incelenebilir biçimde tutulmasını önerir.

Hukuk uygulayıcıları açısından önerilen kullanım mantığı

Çalışmaya göre hukuki incelemede yalnız “insan gözetimi politikamız vardır” gibi genel kurumsal beyanlara dayanmak yerine tekil karar kaydında hangi bağlantıların gerçekten mevcut olduğuna bakılabilir. Bu yaklaşım, tartışmayı soyut politika düzeyinden belirli kararın prosedürel yapısına taşımayı amaçlar.

Düzenleyiciler açısından önerilen kullanım mantığı

Kaynak, anlamlı insan gözetiminin uygulamada neye benzediğini inceleyen düzenleyiciler açısından sekiz bağlantının ortak bir değerlendirme sözlüğü sağlayabileceğini ileri sürmektedir. Ancak bunun mevzuatta kabul edilmiş zorunlu bir test olduğu iddia edilmez.

Açık araştırma soruları

Kimlik atfı: Kayıt bütünlüğü teknolojik olarak korunabilir; ancak kaydın gerçekten hangi doğal kişi tarafından oluşturulduğu ayrı kanıt mekanizmaları gerektirebilir.

Yargı alanları arasındaki farklılık: Yapılandırılmış bir oversight kaydına verilecek kanıtsal ağırlık ülkeye, yargı alanına, sektör düzenlemesine ve uyuşmazlığın türüne göre değişebilir.

Yapılandırılmış log araştırmalarıyla ilişki: Kaynak, mevcut runtime kayıtlarının ne zaman hukuken yeterli olabileceğini araştıran diğer çalışmalar ile kendi yaklaşımını tamamlayıcı olarak konumlandırmaktadır. Procedural Doubt Layer mevcut kayıtların yeterli olup olmadığından önce, insan gözetiminde hangi ilişkilerin kaydedilebilir hale getirilmesi gerektiği sorusuna odaklanmaktadır.

Çalışmanın desteklediği ve desteklemediği yorumlar

Bilimsel ve yöntemsel sınırlılıklar

Çalışmanın önerdiği sekiz bağlantılı sistem ampirik olarak karşılaştırılmış veya deneysel olarak doğrulanmış değildir. İnsan gözetimi kayıtlarının gerçek uyuşmazlıklardaki kanıtsal etkisi için nicel sonuç sunulmamaktadır. Farklı sektörler, karar türleri ve hukuk sistemlerinde bağlantıların uygulanabilirliği bağımsız değerlendirme gerektirir.

Çalışma ayrıca belirli bir kimlik doğrulama mekanizmasını zorunlu çözüm olarak seçmez. Kayıt bütünlüğünün hangi teknik mekanizmayla sağlanacağı ve kişi düzeyindeki atfın hangi standartla kurulacağı kullanım bağlamına bırakılmıştır.

Bu nedenle Procedural Doubt Layer en doğru biçimde kanıt standardı veya hukuk doktrini olarak değil, yapay zekâ destekli kararların insan muhakemesi yönünü daha sistematik biçimde sorgulamak için önerilen bir inceleme mimarisi olarak okunmalıdır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: Human Oversight Evidence in AI-Assisted Decisions: The Procedural Doubt Layer as an Examinable Process Framework

Yazar: Michael Bugay.

Çalışma türü: Working Paper; kavramsal ve metodolojik çalışma.

Tarih: Ağustos 2026.

Platform: SSRN.

SSRN kimliği: 7293320.

DOI: 10.2139/ssrn.7293320.

Sayfa sayısı: 9.

Hakemlik durumu: Kaynak kendisini working paper olarak sunmaktadır; hakemli dergi yayını olduğuna ilişkin bir iddia taşımamaktadır.

Lisans: SSRN bibliyografik kaydında Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International lisansı belirtilmektedir. Bu nedenle Verianla anlatımı kaynak metnin veya görsel düzeninin yeniden yayımı olarak değil, metodolojik fikirleri bağımsız öğretici yapı içinde açıklayan ikincil bilimsel anlatım olarak hazırlanmıştır.

Finansman: SSRN kaydına göre çalışma dış finansman almamıştır.

Çıkar beyanı: SSRN kaydı, yazarın çalışmada atıf yapılan Caneni metodolojisini geliştirdiğini belirtmektedir. Bu ilişki çalışmanın metodolojik önerilerinin değerlendirilmesinde görünür tutulmalıdır.

Etik onay: Çalışma insan katılımcılar, hasta verileri veya katılımcı temelli ampirik araştırma içermediğinden SSRN kaydında etik onayın uygulanabilir olmadığı belirtilmiştir.

Metodolojik not: Procedural Doubt Layer ve sekiz bağlantılı inceleme matrisi kaynakta Caneni Human Oversight Evidence metodolojisi içinde geliştirilmiş yapılar olarak tanımlanmaktadır.

Patent bildirimi: Kaynak belge, Rkav Signature Chain Protocol adlı tamper-evident insan karar izi yönteminin 28 Temmuz 2026 tarihinde yapılmış ABD geçici patent başvurusu #64/120,660'ın konusu olduğunu bildirmektedir. Bu bilgi kaynak çalışmanın kendi beyanıdır.

Düzenleyici bağlam: Kaynak EU AI Act Madde 14 ve 26'yı ve 2026 tarihli İsrail Yüksek Mahkemesi kararını metodolojik çerçevenin neden gerekli olabileceğini göstermek için kullanmaktadır. Bunlar çerçevenin hukuken kabul edilmiş standart olduğu anlamına gelmez.

Temel yorum sınırı: Çalışma hukuk tavsiyesi, uyumluluk sertifikası veya yerleşik hukuk doktrini sunmamaktadır. Procedural Doubt Layer bir metodolojik öneridir ve belirli bir olayda hukuki sorumluluk değerlendirmesi ilgili hukuk sistemi ile nitelikli hukuki analiz gerektirir.