पर्यावरणसम्बद्धं, सामाजिकं तथा शासनसम्बद्धं प्रबन्धनम् (Environmental, Social, and Governance; ESG) एतादृशी प्रबन्धनपद्धतिः अस्ति या कस्याश्चित् संस्थायाः पर्यावरणे प्रभावान्, कर्मचारिभिः समाजेन च सह सम्बन्धान्, तथा पारदर्शिता, उत्तरदायित्वम्, नैतिकप्रबन्धनम् इत्यादीन् शासनसम्बद्धान् अंशान् तस्याः रणनीतिकेषु कार्यात्मककार्येषु च समावेशयति। अस्मिन् अध्ययने Indonesia-देशस्य East Java प्रदेशे स्थितेषु त्रि-पञ्च-तारक-hotel-संस्थासु ESG-प्रबन्धनस्य व्यवसायस्य कार्यसम्पादनेन सह कथं सम्बन्धः अस्ति, तथा सः सम्बन्धः ग्राहकाणां विश्वासेन सन्तोषेण च मध्यस्थरूपेण प्रवर्तते वा न वा इति परीक्षितम्। अध्ययनस्य लक्षितसमूहः 103 hotel-संस्थाः आसन्; सर्वे hotel-संस्थाः सहभागितायै आमन्त्रिताः, सामान्यप्रबन्धकेभ्यः hotel-प्रबन्धकेभ्यश्च प्राप्ताः 82 वैधाः प्रश्नावली-प्रतिक्रियाः SmartPLS 4.0 इत्यस्य उपयोगेन Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM) पद्धत्या विश्लेषिताः।
परिणामैः दर्शितं यत् पर्यावरण-प्रबन्धनस्य, सामाजिक-प्रबन्धनस्य, शासन-प्रबन्धनस्य च ग्राहकाणां विश्वासेन ग्राहकाणां सन्तोषेण च सह सकारात्मकाः तथा सांख्यिकीदृष्ट्या अर्थपूर्णाः सम्बन्धाः सन्ति। ग्राहकाणां विश्वासात् hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनं प्रति पथ-गुणकः β = 0,457; ग्राहकाणां सन्तोषात् कार्यसम्पादनं प्रति पथ-गुणकः β = 0,460 इति, उभौ सम्बन्धौ p < 0,001 स्तरस्य अनुसारम् अर्थपूर्णौ स्तः।
परन्तु पर्यावरण-प्रबन्धनात् कार्यसम्पादनं प्रति प्रत्यक्षः पथः β = 0,053 तथा p = 0,576; सामाजिक-प्रबन्धनात् कार्यसम्पादनं प्रति β = 0,037 तथा p = 0,701; शासन-प्रबन्धनात् कार्यसम्पादनं प्रति β = 0,094 तथा p = 0,282 इति प्राप्तम्। एते त्रयः प्रत्यक्षपथाः सांख्यिकीदृष्ट्या अर्थपूर्णाः न सन्ति। तस्य विपरीतं ग्राहकाणां विश्वासेन ग्राहकाणां सन्तोषेण च मध्यस्थरूपेण परीक्षिताः षट् अप्रत्यक्षपथाः सर्वे अर्थपूर्णाः सन्ति। लेखकाः एतं परिणामक्रमं ESG-आयामानां hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनस्य च सम्बन्धे ग्राहकाणां विश्वासः सन्तोषश्च पूर्णमध्यस्थभूमिकां निर्वहतः इति व्याख्यायन्ति।
एतं परिणामं “ESG कस्यामपि परिस्थितौ व्यवसायस्य कार्यसम्पादनं प्रत्यक्षतया न प्रभावितं करोति” इति सामान्यीकर्तुं युक्तं नास्ति। अध्ययनं एकस्मिन् समयबिन्दौ सङ्गृहीतेषु cross-sectional दत्तांशेषु आधारितम्; एतत् प्रयोगात्मकं वा longitudinal कारणत्व-परीक्षणं वा नास्ति। अपि च ग्राहकाणां विश्वासः ग्राहकाणां सन्तोषश्च ग्राहकाभ्यः प्रत्यक्षतया न मापितौ, अपितु प्रबन्धकैः संरचितप्रश्नावल्यै दत्ताभिः प्रतिक्रियाभिः मूल्याङ्कितौ। अतः निष्कर्षाः परीक्षितस्य East Java hotel-नमूनस्य प्रयुक्तस्य मापनप्रतिमानस्य च सन्दर्भे व्याख्येयाः।
अध्ययनस्य मूलसमस्या का?
ESG-अनुप्रयोगाः व्यवसायस्य कार्यसम्पादनेन सह सम्बद्धाः भवितुम् अर्हन्ति इति विषये विस्तृतं साहित्यं विद्यते, तथापि सेवाक्षेत्रे अयं सम्बन्धः कैः मनोवैज्ञानिकैः सम्बन्धात्मकैश्च प्रक्रियाभिः प्रकटते इति न्यूनतरं स्पष्टम्। hotel-संस्थायाः ग्राहकाः सेवां क्रेतुं पूर्वं सेवागुणवत्ता, संस्थायाः स्थायित्वविषये वास्तविकप्रतिबद्धता, अथवा नैतिकव्यवहारः इत्येतेषां विषये पूर्णां सूचनां न प्राप्नुवन्ति। अतः अध्ययनं परीक्षते यत् ESG-अनुप्रयोगाः केवलं व्ययस्य वा कार्यप्रणाल्याः वा मार्गेण न, अपितु ग्राहकाणां संस्थाविषयकं बोधं परिवर्त्य कार्यसम्पादनेन सह सम्बद्धाः भवितुम् अर्हन्ति।
अध्ययनस्य मूलप्रतिमानं त्रयः ESG-आयामाः पृथक् चररूपेण गृह्णाति: पर्यावरण-प्रबन्धनम्, सामाजिक-प्रबन्धनम्, शासन-प्रबन्धनम्। प्रथमं एतेषां त्रयाणाम् आयामानां ग्राहकाणां विश्वासेन ग्राहकाणां सन्तोषेण च सम्बन्धाः परीक्षिताः; अनन्तरं एतयोः द्वयोः मध्यस्थचरयोः hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनेन सह सम्बन्धः परीक्षितः। ESG-आयामेभ्यः कार्यसम्पादनं प्रति प्रत्यक्षपथाः अपि परीक्षिताः, येन मध्यस्थचरयोः अभावे सम्बन्धः तिष्ठति वा न वा इति ज्ञातम्।
Signal Theory अस्मिन् अध्ययने किं व्याख्यायति?
Signal Theory (Signaling Theory) इति सैद्धान्तिकं रूपरेखाम् अस्ति या information asymmetry इत्यस्य अवस्थायां, यत्र एकः पक्षः अन्यस्मात् अधिकां सूचनां धारयति, दृश्यमानाः विश्वसनीयाश्च संकेताः अनिश्चिततां न्यूनीकर्तुं शक्नुवन्ति इति व्याख्यायति। अस्मिन् अध्ययने hotel-संस्थायाः ESG-अनुप्रयोगाः “signal” इति, ग्राहकः तु तं signal व्याख्यायमानः पक्षः इति गृहीतः; पर्यावरणीयं उत्तरदायित्वम्, सामाजिकाः अनुप्रयोगाः, पारदर्शकं शासनं च ग्राहकैः विश्वसनीयतायाः उत्तरदायित्वस्य च संकेताः इति बोध्यमानाः सन्ति चेत्, ग्राहकाणां विश्वासः सन्तोषश्च वर्धेताम्, तौ च व्यवसायस्य कार्यसम्पादनेन सह सम्बद्धौ भवेताम् इति अपेक्षा अस्ति।
Information asymmetry इत्यस्य अर्थः कः?
hotel-व्यवसायः स्वकीयकार्याणां, नैतिकमानकानां, पर्यावरणीय-अनुप्रयोगानां, कर्मचारीनीतीनां च विषये ग्राहकात् अधिकां सूचनां धारयति। ग्राहकः सेवां क्रेतुं पूर्वं संस्था वास्तवतः कियत् उत्तरदायी अस्ति इति प्रत्यक्षतया निरीक्षितुं न शक्नुयात्। अयं सूचनाभेदः Signal Theory इत्यस्मिन् information asymmetry समस्या अस्ति।
मूलाध्ययनस्य सैद्धान्तिकदृष्ट्या ऊर्जा-जलसंरक्षणम्, अपशिष्टन्यूनता, कर्मचारीकल्याणम्, समाजेन सह सहभागिता, पारदर्शिता, उत्तरदायित्वम्, नैतिकप्रबन्धनम् इत्यादयः अनुप्रयोगाः ग्राहकाय संस्थायाः मूल्यविषये signal प्रेषयितुं शक्नुवन्ति। संस्थायाः कृते signal मूल्यवान् भवितुं केवलं तस्य अनुप्रयोगः पर्याप्तः न; हितधारकेण तस्य दर्शनं विश्वसनीयतया व्याख्यानं च आवश्यकम्।
पर्यावरण-प्रबन्धनं किम्?
अध्ययने पर्यावरण-प्रबन्धनम् अपशिष्टप्रबन्धननीतिभिः, नवीकरणीय-ऊर्जायाः उपयोगेन, जलसंरक्षण-अनुप्रयोगैः, ऊर्जा-दक्ष-प्रौद्योगिकीनां स्वीकरणेन, carbon-उत्सर्जनं न्यूनयितुं कार्यक्रमैश्च मापितम्। मापनमानं पञ्चभिः मदैः निर्मितम्।
मूले दत्तं उदाहरण-प्रश्नावली-मदं hotel-संस्था एकोपयोगी-plastic-पदार्थस्य उपयोगं न्यूनयितुं यथा कार्यक्रमान्, carbon-उत्सर्जनं न्यूनीकर्तुं, कार्यान्वयति वा न वा इत्यस्य विषये अस्ति।
सामाजिक-प्रबन्धनं किम्?
सामाजिक-प्रबन्धनस्य मापनमानम् अपि पञ्चभिः मदैः निर्मितम्। तेन विविधता तथा समावेशननीतयः, कार्यस्थल-स्वास्थ्य-सुरक्षा, न्याय्यं वेतनं लाभाश्च, स्थानीयसमाजेन सह सहभागिता, परोपकारीक्रियाः इत्यादीनि क्षेत्राणि मूल्याङ्कितानि।
अयं आयामः hotel-संस्थायाः ग्राहकाभ्यः प्रदत्तां सेवां केवलं न प्रतिनिधयति, अपितु कर्मचारिभिः समाजेन च सह तस्य सम्बन्धस्य उत्तरदायित्वपक्षम् अपि प्रतिनिधयति।
शासन-प्रबन्धनं किम्?
शासन-प्रबन्धनं पारदर्शक-प्रबन्धनरचना, व्यावसायिक-नैतिकनियमानां कार्यान्वयनम्, आन्तरिकलेखापरीक्षणव्यवस्थाः, कार्यसम्पादनसम्बद्धं वेतनम्, जोखिमप्रबन्धनम् इत्येतैः पञ्चभिः सूचकैः मापितम्।
शासनस्य अवधारणायां मुख्यं बलं केवलं निर्णयग्रहणे न, अपितु उत्तरदायिनि, पारदर्शके, सुसङ्गते, नैतिके च तन्त्रे निर्णयग्रहणे अस्ति।
ग्राहकाणां विश्वासः कथं परिभाषितः?
अध्ययनस्य सैद्धान्तिकरूपरेखायां ग्राहकाणां विश्वासः ग्राहकस्य एषः विश्वासः इति गृहीतः यत् संस्था सक्षमत्वेन, प्रामाणिकत्वेन, ग्राहकस्य हितं रक्षन्ती च व्यवहरिष्यति। मापनमाने विश्वसनीयता, प्रामाणिकता/अखण्डता, सुसङ्गतता, ग्राहकस्य हितस्य संरक्षणम् इत्यादयः आयामाः सन्ति।
ग्राहकाणां विश्वासः पञ्च-मद-मापनमानेन मापितः। मूले दत्तम् उदाहरणमदं hotel-संस्था अतिथीनां गोपनीयतां दत्तांशसुरक्षां च रक्षति वा न वा इत्यस्य विषये अस्ति।
ग्राहकाणां सन्तोषः कथं परिभाषितः?
ग्राहकाणां सन्तोषः अपेक्षितसेवायाः अनुभूत-वास्तविक-कार्यसम्पादनस्य च तुलनायाः परिणामरूपेण उत्पन्नं सामान्यं मूल्याङ्कनं सूचयति। अध्ययने अपेक्षायाः पुष्टिः, भावात्मकः सन्तोषः, कार्यात्मकः सन्तोषः, व्यवहारसम्बद्धाः अभिप्रायाश्च इत्येतैः सम्बद्धं पञ्च-मदात्मकं निर्माणं प्रयुक्तम्।
किन्तु अत्र महत्त्वपूर्णः पद्धतिसम्बद्धः बिन्दुः अस्ति: एतत् अध्ययनं hotel-ग्राहकेभ्यः प्रत्यक्षतया कृतं सन्तोष-सर्वेक्षणं नास्ति। सहभागी hotel-संस्थानाम् सामान्यप्रबन्धकाः प्रबन्धकाश्च आसन्। अतः अयं निर्माणः प्रबन्धकैः स्वकीयासु hotel-संस्थासु ग्राहकसन्तोषविषये दत्ताभिः प्रश्नावली-प्रतिक्रियाभिः आधारितः।
hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनं कथं मापितम्?
hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनं पञ्च-मद-मापनमानेन मूल्याङ्कितम्। मूलस्रोतः occupancy rate, Average Daily Rate (ADR; प्रति-दिनस्य औसत-कक्ष-मूल्यम्), खाद्य-पेय-आयः, शुद्धलाभ-कार्यसम्पादनम्, तुलनात्मक-व्यवसाय-कार्यसम्पादनम् इत्येतानि मापितक्षेत्रेषु गणयति।
अत्रापि प्रत्यक्षलेखाङ्कन-अभिलेखेभ्यः, आरक्षणव्यवस्थाभ्यः, परीक्षित-वित्तीय-विवरणेभ्यः वा निर्मितः कार्यसम्पादन-दत्तांशसमूहः न प्रयुक्तः। एते कार्यसम्पादनसूचकाः पञ्च-बिन्दु-Likert-मापनमाने प्रबन्धकानां मूल्याङ्कनैः operationalize कृताः। परिणामानां सम्यक् व्याख्यानाय अयं भेदः महत्त्वपूर्णः।
पञ्च-बिन्दु-Likert-मापनमानस्य अर्थः कः?
सहभागिनः अध्ययनस्य वाक्यानि 1 = सर्वथा असहमतः इत्यस्मात् 5 = सर्वथा सहमतः इत्यन्तं मूल्याङ्कितवन्तः। Likert-मापनमाने एकः अंकः प्रत्यक्षं भौतिकमापनं नास्ति; सः कस्यचित् वाक्यस्य विषये मूल्याङ्कनस्य मात्रां दर्शयति। अनुसन्धातारः बहूनि परस्परसम्बद्धानि मदानि एकमेव latent construct, उदाहरणार्थं ग्राहकाणां विश्वासं वा पर्यावरण-प्रबन्धनं वा, प्रतिनिधातुं संयुक्तरूपेण model कृतवन्तः।
अध्ययनस्य 17 hypotheses
| Hypothesis | परीक्षितः सम्बन्धः | सम्बन्धस्य प्रकारः |
|---|---|---|
| H1 | पर्यावरण-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां विश्वासः | प्रत्यक्षः |
| H2 | पर्यावरण-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां सन्तोषः | प्रत्यक्षः |
| H3 | सामाजिक-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां विश्वासः | प्रत्यक्षः |
| H4 | सामाजिक-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां सन्तोषः | प्रत्यक्षः |
| H5 | शासन-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां विश्वासः | प्रत्यक्षः |
| H6 | शासन-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां सन्तोषः | प्रत्यक्षः |
| H7 | ग्राहकाणां विश्वासः → hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | प्रत्यक्षः |
| H8 | ग्राहकाणां सन्तोषः → hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | प्रत्यक्षः |
| H9 | पर्यावरण-प्रबन्धनम् → hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | प्रत्यक्षः |
| H10 | सामाजिक-प्रबन्धनम् → hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | प्रत्यक्षः |
| H11 | शासन-प्रबन्धनम् → hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | प्रत्यक्षः |
| H12 | पर्यावरण-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां विश्वासः → hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | अप्रत्यक्षः / मध्यस्थः |
| H13 | सामाजिक-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां विश्वासः → hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | अप्रत्यक्षः / मध्यस्थः |
| H14 | शासन-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां विश्वासः → hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | अप्रत्यक्षः / मध्यस्थः |
| H15 | पर्यावरण-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां सन्तोषः → hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | अप्रत्यक्षः / मध्यस्थः |
| H16 | सामाजिक-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां सन्तोषः → hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | अप्रत्यक्षः / मध्यस्थः |
| H17 | शासन-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां सन्तोषः → hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | अप्रत्यक्षः / मध्यस्थः |
PLS-SEM किम्, अस्मिन् अध्ययने च कथं प्रयुक्तम्?
Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM) इति structural equation modeling पद्धतिः अस्ति या प्रत्यक्षतया निरीक्षितुं न शक्यान् ग्राहकाणां विश्वासः, सन्तोषः, ESG-प्रबन्धनम् इत्यादीन् latent constructs तान् प्रतिनिधान् प्रश्नावली-मदानि आधारीकृत्य model करोति, तथा एतेषां निर्माणानां मध्ये पथसम्बन्धान् अपि अनुमानयति। अस्मिन् अध्ययने SmartPLS 4.0 प्रयुज्य प्रथमं measurement model इत्यस्य validity तथा reliability, अनन्तरं निर्माणानां मध्ये प्रत्यक्षान् अप्रत्यक्षांश्च सम्बन्धान् समाविश्य structural model मूल्याङ्कितम्।
Measurement model तथा structural model इत्येतयोः भेदः
Measurement model (outer model) उदाहरणार्थं “ग्राहकाणां विश्वासः” इति latent construct तस्य मापनाय प्रयुक्तैः प्रश्नावली-मदैः पर्याप्ततया प्रतिनिधीयते वा न वा इति परीक्षते। अत्र प्रश्नः अस्ति: “एतानि मदानि वास्तवतः एकमेव अवधारणां विश्वसनीयतया मापयन्ति वा?”
Structural model (inner model) तु वैधत्वेन स्वीकृतानां निर्माणानां मध्ये सम्बन्धान् मूल्याङ्कयति। उदाहरणार्थं पर्यावरण-प्रबन्धनस्य ग्राहकाणां विश्वासेन सह, अथवा ग्राहकाणां विश्वासस्य व्यवसायस्य कार्यसम्पादनेन सह कियत् सम्बन्धः अस्ति इति पथ-गुणकैः अनुमानयति।
Outer loading किं दर्शयति?
Outer loading कस्यचित् निरीक्षितस्य प्रश्नावली-मदस्य तस्य सम्बद्धेन latent construct इत्यनेन सह सम्बन्धस्य बलं दर्शयति। अध्ययनम् outer loading कृते > 0,70 सीमां प्रयुक्तवत्। प्राप्ताः सर्वे loadings 0,742 तथा 0,928 इत्येतयोः मध्ये आसन्; अतः मूलस्रोतः अस्मिन् पक्षे convergent validity सिद्धा इति वदति।
AVE किं दर्शयति?
Average Variance Extracted (AVE) कस्यचित् latent construct इत्यस्य स्वसूचकेषु विद्यमानस्य variance इत्यस्य कियत् अंशं व्याख्यातुं शक्नोति इति मूल्याङ्कयितुं प्रयुक्तः convergent validity मापदण्डः अस्ति। मूलस्रोतः AVE कृते > 0,50 सीमां प्रयुक्तवान्।
| निर्माणम् | AVE | मूलस्रोतस्य सीमया स्थितिः |
|---|---|---|
| पर्यावरण-प्रबन्धनम् | 0,730 | > 0,50 |
| सामाजिक-प्रबन्धनम् | 0,786 | > 0,50 |
| शासन-प्रबन्धनम् | 0,782 | > 0,50 |
| ग्राहकाणां विश्वासः | 0,771 | > 0,50 |
| ग्राहकाणां सन्तोषः | 0,647 | > 0,50 |
| hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | 0,692 | > 0,50 |
मूलस्रोतः AVE इत्यस्य स्पष्टं गणितीयसमीकरणं लेखे न ददाति। अतः Verianla-विवरणे स्रोतबाह्यं AVE-सूत्रं न योजितम्; केवलं अध्ययने प्रयुक्तः मापदण्डः प्रतिवेदितानि मूल्यानि च व्याख्यातानि।
Fornell-Larcker तथा HTMT किमर्थं प्रयुक्तौ?
एतौ द्वौ परीक्षणौ discriminant validity इत्यस्य कृते प्रयुक्तौ। Discriminant validity भिन्ननामभिः मापितानि निर्माणानि वास्तवतः परस्परं पर्याप्ततया भिन्नानि सन्ति वा न वा इति मूल्याङ्कयति। उदाहरणार्थं ग्राहकाणां विश्वासः ग्राहकाणां सन्तोषश्च सम्बद्धौ भवितुम् अर्हतः; किन्तु तौ एकमेव अवधारणा इव न ग्राह्यौ।
मूलस्रोतस्य अनुसारं Fornell-Larcker मापदण्डे प्रत्येकस्य निर्माणस्य AVE वर्गमूलं तस्य अन्यनिर्माणैः सह correlation इत्येभ्यः अधिकम् आसीत्। अपि च सर्वे Heterotrait-Monotrait (HTMT) ratios अध्ययने प्रयुक्तस्य 0,90 सीमायाः अधः आसन्। मूलस्रोतः एतान् परिणामान् discriminant validity सिद्धा इत्यस्य संकेताः इति व्याख्यायति।
Cronbach alpha तथा composite reliability किं दर्शयतः?
उभौ मापदण्डौ कस्यचित् निर्माणस्य मदानि कियत् सुसङ्गततया कार्यं कुर्वन्ति इति मूल्याङ्कयितुं प्रयुक्तौ। मूलस्रोतः Cronbach alpha तथा composite reliability कृते > 0,70 सीमां स्वीकृतवान्।
अध्ययने Cronbach alpha मूल्यानि 0,864–0,932, composite reliability मूल्यानि च 0,902–0,948 परासे आसन्। अतः अनुसन्धातारः सर्वाणि निर्माणानि स्वनिर्धारितां reliability सीमाम् अतिक्रान्तानि इति प्रतिवेदितवन्तः।
β पथ-गुणकस्य अर्थः कः?
β (beta) पथ-गुणकः प्रतिमाने द्वयोः निर्माणयोः सम्बन्धस्य दिशां standardised परिमाणं च दर्शयति। सकारात्मकं β-मूल्यं दर्शयति यत् एकस्य निर्माणस्य मूल्ये वृद्धौ अन्यस्य अपि प्रतिमाने उच्चतरमूल्येन सह सम्बन्धः दृश्यते। किन्तु β-गुणकः स्वयमेव कारणत्वस्य प्रमाणं नास्ति; विशेषतः अस्मिन् अध्ययने दत्तांशाः एकस्मादेव समयखण्डात् प्राप्ताः।
उदाहरणार्थं पर्यावरण-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां विश्वासः इत्यस्मिन् β = 0,391 सकारात्मकः सम्बन्धः अस्ति। ग्राहकाणां सन्तोषः → hotel-कार्यसम्पादनम् इत्यस्मिन् β = 0,460। परन्तु पर्यावरण-प्रबन्धनम् → कार्यसम्पादनम् इत्यस्मिन् β = 0,053 अस्ति चेदपि p = 0,576 इति कारणेन अयं प्रत्यक्षपथः सांख्यिकीदृष्ट्या महत्त्वपूर्णः न स्वीकृतः।
t-मूल्यं p-मूल्यं च कथं पठनीयम्?
अध्ययने hypotheses इत्येषां सांख्यिकीयमहत्त्वं 5.000 bootstrap पुनर्नमूनाकरणानि प्रयुज्य मूल्याङ्कितम्। Bootstrap वर्तमाननमूनात् पुनः पुनः नमूने गृहीत्वा गुणकस्य sampling variability इत्यस्य अनुमानाय प्रयुक्ता पद्धतिः अस्ति।
t-मूल्यम् अनुमानितः प्रभावः तस्य अनिश्चिततायाः तुलनया कियत् स्पष्टतया भिन्नः अस्ति इति दर्शयति। p-मूल्यम् शून्यपरिकल्पनायाः अधीनं निरीक्षितस्य अथवा अधिकं चरमस्य परीक्षणपरिणामस्य सम्भावनया सम्बद्धः सांख्यिकीयमापदण्डः अस्ति। p-मूल्यस्य लघुत्वं अध्ययने प्रयुक्तमहत्त्वमापदण्डे शून्यप्रभावेन सह असङ्गतता अधिका इति सूचयति; p-मूल्यं प्रभावस्य परिमाणं न दर्शयति।
मूलस्रोतस्य Table 2 मध्ये कानिचन p-मूल्यानि 0.000 इति लिखितानि। एतादृशं software output “सम्भावना पूर्णतया शून्या अस्ति” इति न दर्शयति; पाठस्य प्रस्तुतेः अनुरूपं p < 0,001 इति व्याख्येयम्।
R² किं दर्शयति?
Coefficient of determination R² प्रतिमाने कस्यचित् endogenous variable इत्यस्य परिवर्तनशीलतायाः कियत् अंशः प्रतिमानस्य explanatory constructs इत्येतैः व्याख्यायते इति दर्शयति। अध्ययने ग्राहकाणां विश्वासस्य कृते R² = 0,331, ग्राहकाणां सन्तोषस्य कृते R² = 0,330, hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनस्य कृते R² = 0,604।
| अन्तर्जातनिर्माणम् | R² | व्याख्यातं variance |
|---|---|---|
| ग्राहकाणां विश्वासः | 0,331 | %33,1 |
| ग्राहकाणां सन्तोषः | 0,330 | %33,0 |
| hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | 0,604 | %60,4 |
मूलस्रोतः प्रथमौ द्वौ मूल्यौ मध्यस्थचराणां सन्दर्भे मध्यमस्तरीयं व्याख्याशक्तिम्, hotel-कार्यसम्पादने %60,4 व्याख्यातं variance तु अधिकं शक्तिशालिनं व्याख्यास्तरम् इति व्याख्यायति। R² = 0,604 इत्यस्य अर्थः प्रतिमानं वास्तविकजगति hotel-कार्यसम्पादनस्य %60,4 भागं निश्चिततया “कारयति” इति नास्ति; प्रतिमाने प्रयुक्तस्य कार्यसम्पादननिर्माणस्य नमूनान्तर्गतं variance एतावत् अंशेन व्याख्यातम् इत्यर्थः।
f², Q² तथा GoF किं दर्शयन्ति?
f² effect size कस्यचित् विशिष्टस्य explanatory construct इत्यस्य प्रतिमाने योगदानस्य परिमाणं मूल्याङ्कयितुं प्रयुक्तम्। मूलस्रोतः f² मूल्यानि लघुतः मध्यमपर्यन्तानि इति वदति। विशेषतः पर्यावरण-प्रबन्धनस्य ग्राहकाणां विश्वासे प्रभावस्य कृते f² = 0,225, ग्राहकाणां सन्तोषस्य hotel-कार्यसम्पादने प्रभावस्य कृते f² = 0,320 प्रतिवेदितम्; स्रोतः एतौ प्रभावौ मध्यमपरिमाणौ इति मूल्याङ्कितवान्। अन्यानि सर्वाणि f² मूल्यानि पृथक् न दत्तानि, अतः Verianla-पाठे तानि कल्पितानि न सन्ति।
Q² predictive relevance प्रतिमानस्य अन्तर्जातनिर्माणानां कृते predictive relevance मूल्याङ्कयितुं प्रयुक्तम्। अध्ययने ग्राहकाणां विश्वासस्य कृते Q² = 0,236, ग्राहकाणां सन्तोषस्य कृते Q² = 0,199, hotel-कार्यसम्पादनस्य कृते Q² = 0,398 प्राप्तम्; सर्वेषां शून्यात् अधिकत्वं मूलस्रोते पर्याप्तं predictive relevance इति व्याख्यातम्।
मूलस्रोतः Goodness-of-Fit (GoF) मूल्यं 0,545 इति अपि प्रतिवेदयति, तथा अध्ययने प्रयुक्तात् 0,36 reference threshold इत्यस्मात् अधिकत्वात् एतत् शक्तिशालि समग्र-model-performance इति मूल्याङ्कयति। मूलस्रोतः GoF इत्यस्य स्पष्टं गणनासमीकरणं न ददाति, अतः अत्र नूतनं GoF-सूत्रं न निर्मितम्।
पूर्णमध्यस्थता किमर्थं कथ्यते?
पूर्णमध्यस्थता (full mediation) इति अस्मिन् अध्ययनप्रतिमाने ESG-आयामेभ्यः hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनं प्रति प्रत्यक्षपथाः महत्त्वपूर्णाः न प्राप्ताः, किन्तु ग्राहकाणां विश्वासेन वा ग्राहकाणां सन्तोषेण वा गच्छन्तः अप्रत्यक्षपथाः महत्त्वपूर्णाः प्राप्ताः इति कारणेन लेखकानां मध्यस्थताव्याख्या अस्ति। अयं परिणामः परीक्षिते नमूने ESG-अनुप्रयोगानां कार्यसम्पादनेन सह सम्बन्धः प्रत्यक्षतया न, अपितु ग्राहकसम्बद्धविश्वास-सन्तोषनिर्माणयोः माध्यमेन प्रकटते इति समर्थनं करोति; किन्तु cross-sectional design इत्यस्य कारणेन कालक्रमयुक्तं कारणात्मकं mechanism स्वयमेव न सिद्ध्यति।
पूर्णमध्यस्थतायै कारणभूतः परिणामक्रमः
लेखकानां “पूर्णमध्यस्थता” इति व्याख्यायाः तर्कः द्वाभ्यां भागाभ्यां निर्मितः। प्रथमः भागः ESG इत्यस्य त्रिभ्यः आयामेभ्यः कार्यसम्पादनं प्रति प्रत्यक्षाः H9, H10, H11 पथाः महत्त्वपूर्णाः न प्राप्ताः इति। द्वितीयः भागः तु तेषामेव ESG-आयामानां ग्राहकाणां विश्वासेन वा ग्राहकाणां सन्तोषेण वा मध्यस्थरूपेण कार्यसम्पादनं प्रति गच्छन्तः H12-H17 अप्रत्यक्षपथाः सर्वे महत्त्वपूर्णाः प्राप्ताः इति।
अयं परिणामः “ESG कदापि प्रत्यक्षम् आर्थिकलाभं जनयितुं न शक्नोति” इति न वदति। अध्ययनस्य प्रतिमाने नमूने च परीक्षिताः प्रत्यक्षसांख्यिकीयपथाः महत्त्वपूर्णाः न प्राप्ताः इत्येव वदति। अन्येषु व्यवसायेṣu, कालावधिषु, देशेषु वा भिन्नेषु कार्यसम्पादनमापनेषु वा समानः परिणामः स्वयमेव प्रवर्तते इति न दर्शितम्।
अध्ययनस्य पद्धतिः परिणामाश्च
अनुसन्धानरचना तथा लक्षितसमूहः
अध्ययने परिमाणात्मकं cross-sectional design प्रयुक्तम्। मूलस्रोतः पद्धतिं causal-comparative approach इति अपि कथयति। तथापि दत्तांशसङ्ग्रहः एकस्मिन्नेव समयखण्डे कृतः, अतः परिणामविभागे लेखकाः स्वयमेव कारणात्मकव्याख्यायाः सीमा अस्ति इति स्पष्टतया वदन्ति।
लक्षितसमूहः East Java Hotel and Restaurant Association (PHRI) दत्तांशानुसारम् East Java प्रदेशे कार्यरताः 103 त्रि-पञ्च-तारक-hotel-संस्थाः आसन्। अनुसन्धातारः नमूनाकरणेन केवलं कतिपयान् hotel-संस्थाः न चितवन्तः, अपितु census approach प्रयुज्य लक्षितसमूहस्य सर्वान् hotel-संस्थाः सहभागितायै आमन्त्रितवन्तः। विश्लेषणयोग्याः 82 वैधाः प्रतिक्रियाः प्राप्ताः।
सहभागिनः के आसन्?
| वर्गः | संख्या | मूलस्रोते दत्तः अनुपातः |
|---|---|---|
| सामान्यप्रबन्धकः | 43 | %52,44 |
| hotel-प्रबन्धकः | 39 | %47,56 |
| त्रि-तारक-hotel-संस्था | 39 | %47,56 |
| चतुस्तारक-hotel-संस्था | 32 | %39,02 |
| पञ्चतारक-hotel-संस्था | 11 | %13,42 |
hotel-संस्थाः East Java प्रदेशस्य विभिन्नेषु गन्तव्यस्थलेषु वितरिताः आसन्। मूलस्रोतः Surabaya कृते %43,90, Batu कृते %13,41, Malang कृते %13,41 इति अनुपातान् ददाति; शेषाः hotel-संस्थाः प्रदेशस्य अन्येषु नगरपालिकाक्षेत्रेषु स्थिताः इति वदति।
मापनसाधनानि
| निर्माणम् | मदानां संख्या | मापिताः मुख्याः आयामाः |
|---|---|---|
| पर्यावरण-प्रबन्धनम् | 5 | अपशिष्टप्रबन्धनम्, नवीकरणीय-ऊर्जा, जलसंरक्षणम्, ऊर्जा-दक्षता, carbon-उत्सर्जनन्यूनता |
| सामाजिक-प्रबन्धनम् | 5 | विविधता तथा समावेशनम्, कार्यस्थल-स्वास्थ्य-सुरक्षा, न्याय्यवेतनं/लाभाः, समाजेन सह सहभागिता, परोपकारः |
| शासन-प्रबन्धनम् | 5 | पारदर्शिता, नैतिकनियमाः, आन्तरिकलेखापरीक्षणम्, कार्यसम्पादनसम्बद्धं वेतनम्, जोखिमप्रबन्धनम् |
| ग्राहकाणां विश्वासः | 5 | विश्वसनीयता, अखण्डता/प्रामाणिकता, सुसङ्गतता, ग्राहकहितरक्षणम् |
| ग्राहकाणां सन्तोषः | 5 | अपेक्षापुष्टिः, भावात्मकः सन्तोषः, कार्यात्मकः सन्तोषः, व्यवहारसम्बद्धाः अभिप्रायाः |
| hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | 5 | occupancy, ADR, खाद्य-पेय-आयः, शुद्धलाभः, तुलनात्मकं कार्यसम्पादनम् |
वर्णनात्मकाः सांख्यिकीयमूल्याः
| चरः | औसतस्य परासः | मानकविचलनस्य परासः | मूलस्रोतस्य वर्गः |
|---|---|---|---|
| पर्यावरण-प्रबन्धनम् | 3,51–3,70 | 0,81–0,89 | मध्यमः |
| सामाजिक-प्रबन्धनम् | 3,80–4,06 | 0,74–0,85 | उत्तमः |
| शासन-प्रबन्धनम् | 3,65–3,80 | 0,78–0,88 | मध्यमः |
| ग्राहकाणां विश्वासः | 3,87–4,16 | 0,72–0,82 | उत्तमः |
| ग्राहकाणां सन्तोषः | 3,94–4,15 | 0,70–0,80 | उत्तमः |
| hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | 3,65–3,89 | 0,76–0,86 | मध्यमः |
मूलस्रोतस्य व्याख्यानुसारं सामाजिक-प्रबन्धनं ESG-आयामेषु सर्वाधिकं मूल्याङ्कनं प्राप्तवत्, पर्यावरण-प्रबन्धनं तु न्यूनतमम्। एतानि मूल्यानि objective environmental performance measurements न सन्ति; पञ्च-बिन्दु-Likert-मापनमाने आधारितानां प्रबन्धक-प्रतिक्रियाणां वर्णनात्मकपरिणामाः सन्ति।
प्रत्यक्ष-hypothesis परिणामाः: H1-H8
| Hypothesis | पथः | β | t | p | परिणामः |
|---|---|---|---|---|---|
| H1 | पर्यावरण-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां विश्वासः | 0,391 | 3,753 | <0,001 | समर्थितम् |
| H2 | पर्यावरण-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां सन्तोषः | 0,298 | 2,823 | 0,005 | समर्थितम् |
| H3 | सामाजिक-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां विश्वासः | 0,283 | 2,876 | 0,004 | समर्थितम् |
| H4 | सामाजिक-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां सन्तोषः | 0,268 | 2,889 | 0,004 | समर्थितम् |
| H5 | शासन-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां विश्वासः | 0,205 | 2,153 | 0,032 | समर्थितम् |
| H6 | शासन-प्रबन्धनम् → ग्राहकाणां सन्तोषः | 0,321 | 3,874 | <0,001 | समर्थितम् |
| H7 | ग्राहकाणां विश्वासः → hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | 0,457 | 3,557 | <0,001 | समर्थितम् |
| H8 | ग्राहकाणां सन्तोषः → hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | 0,460 | 5,198 | <0,001 | समर्थितम् |
ESG-आयामेभ्यः ग्राहकाणां विश्वासं प्रति पथेषु सर्वाधिकः β-गुणकः पर्यावरण-प्रबन्धने दृश्यते: β = 0,391। ग्राहकाणां सन्तोषं प्रति त्रिषु ESG-पथेषु सर्वाधिकः गुणकः शासन-प्रबन्धनस्य अस्ति: β = 0,321। एते तुलनाः अध्ययनस्य standardised path coefficients विषये एव; केवलम् एताभिः “सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णः ESG-अनुप्रयोगः निश्चितरूपेण अयमेव” इति सामान्यक्रमः न स्थाप्यते।
ESG इत्यस्मात् कार्यसम्पादनं प्रति प्रत्यक्षपथाः: H9-H11
| Hypothesis | पथः | β | t | p | परिणामः |
|---|---|---|---|---|---|
| H9 | पर्यावरण-प्रबन्धनम् → hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | 0,053 | 0,560 | 0,576 | न समर्थितम् |
| H10 | सामाजिक-प्रबन्धनम् → hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | 0,037 | 0,384 | 0,701 | न समर्थितम् |
| H11 | शासन-प्रबन्धनम् → hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनम् | 0,094 | 1,077 | 0,282 | न समर्थितम् |
त्रयः गुणकाः सकारात्मकाः सन्ति, किन्तु सांख्यिकीदृष्ट्या महत्त्वपूर्णाः न सन्ति। अयं भेदः महत्त्वपूर्णः: “सकारात्मकः गुणकः” तथा “सांख्यिकीयतया समर्थितः सकारात्मकसम्बन्धः” समानौ न स्तः। H9-H11 कृते p-मूल्यानि अध्ययनस्य महत्त्वसीमां न अतिक्रामन्ति, अतः मूलस्रोतः एतान् hypotheses न समर्थयति।
मध्यस्थतापरिणामाः: H12-H17
| Hypothesis | अप्रत्यक्षपथः | β | t | p | परिणामः |
|---|---|---|---|---|---|
| H12 | पर्यावरण → ग्राहकाणां विश्वासः → कार्यसम्पादनम् | 0,179 | 2,161 | 0,031 | समर्थितम् |
| H13 | सामाजिक → ग्राहकाणां विश्वासः → कार्यसम्पादनम् | 0,129 | 2,178 | 0,030 | समर्थितम् |
| H14 | शासन → ग्राहकाणां विश्वासः → कार्यसम्पादनम् | 0,094 | 2,008 | 0,045 | समर्थितम् |
| H15 | पर्यावरण → ग्राहकाणां सन्तोषः → कार्यसम्पादनम् | 0,137 | 2,302 | 0,022 | समर्थितम् |
| H16 | सामाजिक → ग्राहकाणां सन्तोषः → कार्यसम्पादनम् | 0,123 | 2,154 | 0,012 | समर्थितम् |
| H17 | शासन → ग्राहकाणां सन्तोषः → कार्यसम्पादनम् | 0,148 | 3,454 | 0,001 | समर्थितम् |
षट् अप्रत्यक्षपथाः सर्वे सांख्यिकीदृष्ट्या महत्त्वपूर्णाः। ग्राहकाणां विश्वासेन मध्यस्थरूपेण सर्वाधिकः अप्रत्यक्षगुणकः पर्यावरण-प्रबन्धनपथे β = 0,179; ग्राहकाणां सन्तोषेन मध्यस्थरूपेण सर्वाधिकः अप्रत्यक्षगुणकः शासन-प्रबन्धनपथे β = 0,148।
अध्ययने समर्थिताः निष्कर्षाः
- परीक्षिते प्रबन्धक-नमूने पर्यावरण-प्रबन्धनस्य ग्राहकाणां विश्वासेन सन्तोषेन च महत्त्वपूर्णः सकारात्मकश्च सम्बन्धः अस्ति।
- सामाजिक-प्रबन्धनस्य ग्राहकाणां विश्वासेन सन्तोषेन च महत्त्वपूर्णः सकारात्मकश्च सम्बन्धः अस्ति।
- शासन-प्रबन्धनस्य ग्राहकाणां विश्वासेन सन्तोषेन च महत्त्वपूर्णः सकारात्मकश्च सम्बन्धः अस्ति।
- ग्राहकाणां विश्वासस्य hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादननिर्माणेन सह महत्त्वपूर्णः सकारात्मकश्च सम्बन्धः अस्ति।
- ग्राहकाणां सन्तोषस्य hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादननिर्माणेन सह महत्त्वपूर्णः सकारात्मकश्च सम्बन्धः अस्ति।
- ESG इत्यस्य त्रिभ्यः आयामेभ्यः hotel-व्यवसायस्य कार्यसम्पादनं प्रति प्रत्यक्षपथाः सांख्यिकीदृष्ट्या महत्त्वपूर्णाः न सन्ति।
- ग्राहकाणां विश्वासेन गच्छन्तः त्रयः अप्रत्यक्षपथाः महत्त्वपूर्णाः।
- ग्राहकाणां सन्तोषेन गच्छन्तः त्रयः अप्रत्यक्षपथाः महत्त्वपूर्णाः।
- प्रत्यक्षपथाः अमहत्त्वपूर्णाः, अप्रत्यक्षपथाः तु महत्त्वपूर्णाः इति कारणेन लेखकाः ग्राहकाणां विश्वासं सन्तोषं च पूर्णमध्यस्थ-यन्त्रणा इति व्याख्यायन्ति।
अध्ययने न समर्थितानि सामान्यीकरणानि
अध्ययनं “ESG-व्ययः स्वयमेव आयं लाभं वा वर्धयति”, “पर्यावरणीय-अनुप्रयोगाः सर्वेषु hotel-संस्थासु अनिवार्यतया ग्राहकविश्वासं वर्धयन्ति”, “ग्राहकाः एतान् ESG-अनुप्रयोगान् प्रत्यक्षतया एवम् मूल्याङ्कितवन्तः”, “ESG-अनुप्रयोगानन्तरं कार्यसम्पादनं कालेन वर्धितम्”, अथवा “एवमेव गुणकाः अन्येषु देशेषु hotel-वर्गेषु च प्रवर्तन्ते” इत्येतान् निष्कर्षान् न दर्शयति।
विशेषतः कारणत्वविषये सावधानी आवश्यकी। अध्ययने बाणाः सैद्धान्तिकान् PLS-SEM पथान् दर्शयन्ति; दत्तांशसङ्ग्रहस्य cross-sectional स्वरूपात् कालिकपूर्वता प्रयोगात्मकतया न दर्शिता। अतः β-गुणकान् experimental treatment effects इव पठितुं युक्तं नास्ति।
ग्राहकदत्तांशस्य अभावः किमर्थं महत्त्वपूर्णः?
ग्राहकाणां विश्वासः सन्तोषश्च अध्ययनस्य मध्यस्थयन्त्रणायाः केन्द्रे स्तः; किन्तु एतेषां निर्माणानां प्रश्नावली-प्रतिक्रियाः ग्राहकैः न दत्ताः। प्रबन्धकाः स्वकीयासु hotel-संस्थासु ग्राहकविश्वासं, सन्तोषं, व्यवहारसम्बद्धस्थितीश्च मूल्याङ्कितवन्तः। प्रबन्धकस्य अनुभूति ग्राहकस्य स्वानुभूतेः समानः दत्तांशप्रकारः नास्ति।
अतः अध्ययनं ग्राहकाणां मनोवैज्ञानिकस्थितिं प्रत्यक्षतया निरीक्ष्यमाणं consumer study इति न, अपितु प्रबन्धकानां ESG-अनुप्रयोगेषु, ग्राहकसम्बन्धेषु, कार्यसम्पादने च अनुभूतीः एकस्मिन् प्रतिमाने मूल्याङ्कयन्तं प्रबन्धकाधारितम् अध्ययनम् इति पठनीयम्।
भौगोलिकसामान्यीकरणस्य सीमा
अध्ययनं केवलम् Indonesia-देशस्य East Java प्रदेशे त्रि-पञ्च-तारक-hotel-संस्थाः आवृणोति। तत्र नियामकपरिसरः, ग्राहकप्रत्याशाः, संस्कृतिः, hotel-विपणिः, ESG-अनुप्रयोगानां दृश्यता च अन्यदेशेभ्यः भिन्ना भवितुम् अर्हति। अतः परिणामान् अन्यदेशे, Türkiye सहित अन्यस्मिन् hotel-विपणौ, प्रत्यक्षतया प्रयोक्तुं तस्मिन् स्थानीयसन्दर्भे पृथक् सत्यापनम् आवश्यकम्।
भावि-अनुसन्धानम्
लेखकाः longitudinal अनुसन्धानरचनानां उपयोगं, ग्राहकान् सहित अनेकहितधारकसमूहानां प्रत्यक्षसहभागितां, भिन्नभौगोलिक-आवाससन्दर्भाणां परीक्षणं च सुचयन्ति। संस्थागतप्रतिष्ठा, ग्राहकनिष्ठा, brand image, customer engagement, perceived value इत्यादीन् अतिरिक्तमध्यस्थचरान् भाविप्रतिमानेषु मूल्याङ्कयितुं अपि सुचयन्ति।
स्रोतः पद्धतिश्च — टिप्पणी
मूलाध्ययनम्: The Mediating Role of Customer Trust and Customer Satisfaction in The Relationship Between ESG Management and Business Performance.
लेखकाः: Ratna Dwi Rachmawati, Dyah Sawitri, Martaleni, Umi Muawanah.
लेखकक्रमः: PDF इत्यस्मिन् यः क्रमः अस्ति स एव संरक्षितः।
समानयोगदानम्: मूल-PDF मध्ये समानयोगदानस्य/सह-प्रथमलेखकत्वस्य घोषणा न उल्लिखिता।
सम्पर्कलेखकः: Ratna Dwi Rachmawati.
संस्था: Universitas Gajayana, Malang, Jawa Timur, Indonesia.
पत्रिका: Journal of Economics, Business, & Accountancy Ventura (JEBAV).
प्रकाशकः: Research Center and Community Services (PPPM), Universitas Hayam Wuruk Perbanas, Surabaya.
खण्डः / संख्या / पृष्ठानि: Volume 29, Number 2, 119–131.
DOI: 10.14414/jebav.v29i2.5804.
आधिकारिकः लेखसम्बन्धः: https://journal.perbanas.ac.id/index.php/jebav/article/view/5804
प्राप्तिदिनाङ्कः: 28 September 2026.
संशोधनदिनाङ्कः: 9 October 2026.
स्वीकारदिनाङ्कः: 14 October 2026.
आधिकारिकः online प्रकाशनदिनाङ्कः: 15 October 2026.
अङ्क-लेबल: PDF शीर्षभागे “Vol. 29, No. 2 August 2026” इति लिखितम्। पत्रिकायाः आधिकारिक-अङ्क-अभिलेखः एतं “August–November 2026” इति परिभाषयति; अतः “August” इति व्यक्तिगतलेखस्य प्रकाशनदिनाङ्कः न, अपितु अङ्कस्य कालावधिः।
स्रोतप्रकारः: परिमाणात्मकः, cross-sectional empirical research article.
Peer review: JEBAV पत्रिका स्वस्य आधिकारिकवर्णने double-blind peer-reviewed अन्तरराष्ट्रीयपत्रिका इति निर्दिश्यते।
Preprint: मूल-PDF तथा आधिकारिकलेख-अभिलेखे अस्य अध्ययनस्य पृथक् preprint संस्करणं न उल्लिखितम्।
License: लेख-PDF मध्ये Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International license उल्लिखितम्। पत्रिकायाः सामान्य-submission-पृष्ठे CC BY-NC-SA 4.0 इति लेखनं विद्यते; अतः license metadata विषये स्रोतयोः भेदः अस्ति, अत्र लेखविशिष्टः PDF-विवरणः आधारः स्वीकृतः।
Funding: मूल-PDF मध्ये पृथक् funding statement नास्ति।
Data availability: मूल-PDF मध्ये पृथक् Data Availability Statement नास्ति।
Conflict of interest: मूल-PDF मध्ये पृथक् conflict-of-interest statement नास्ति।
CRediT / लेखकयोगदानानि: मूल-PDF मध्ये पृथक् लेखकयोगदान-विभागः वा CRediT-विभागः वा नास्ति।
अनुसन्धानपद्धतिः: पञ्च-बिन्दु-Likert-मापनमाने आधारितं संरचितसर्वेक्षणम्; 82 सामान्यप्रबन्धक/hotel-प्रबन्धक प्रतिक्रियाः; SmartPLS 4.0 इत्यस्य उपयोगेन PLS-SEM; measurement model तथा structural model मूल्याङ्कनम्; hypothesis महत्त्वस्य कृते 5.000 bootstrap पुनर्नमूनाकरणानि।
Measurement model सीमाः: Outer loading > 0,70; AVE > 0,50; HTMT < 0,90; Cronbach alfa > 0,70; composite reliability > 0,70. Fornell-Larcker criterion अपि discriminant validity कृते प्रयुक्तम्।
मुख्यपद्धतिसीमा: cross-sectional design इत्यस्य कारणेन कारणात्मकव्याख्या सीमिता। अध्ययनम् एकस्मिन् प्रदेशे केन्द्रितम्; ग्राहकाणां विश्वासः/सन्तोषश्च ग्राहकेभ्यः प्रत्यक्षतया न, अपितु प्रबन्धकानां मूल्याङ्कनैः मापितौ।
सांख्यिकीयव्याख्यायाः सीमा: प्रतिमानस्य standardised β-गुणकाः observational association coefficients सन्ति; experimental intervention effects न सन्ति। “पूर्णमध्यस्थता” इति लेखकानां अस्मिन् PLS-SEM प्रतिमाने महत्त्वपूर्णानां प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्षपथानां क्रमस्य सांख्यिकीयव्याख्या अस्ति।
सन्दर्भसूची-अखण्डता-टिप्पणी: PDF इत्यस्य references विभागस्य अन्तिमभागे लेखस्य मुख्यपाठे स्पष्टतया न प्रयुक्ताः, COVID-19, SME, digital media, innovation इत्यादिभिः अन्यविषयैः सम्बद्धाः इव दृश्यन्ते अतिरिक्ताः अभिलेखाः सन्ति। एते अभिलेखाः Verianla-लेखे अध्ययनस्य निष्कर्षान् समर्थयितुं अतिरिक्तवैज्ञानिकप्रमाणरूपेण न प्रयुक्ताः।
Leave a comment
Your email address will not be published. Required fields are marked *