Şirketler ḥuḳūḳu ile menḳūl ḳıymetler ḥuḳūḳu aynı niẓâm-ı iḳtiṣâdînin muḫtelif tabaḳalarını tanẓîm eder. Junhai Liu’nun 2013 târîḫli çalışması, teşekkül-i şirket, bünye-i sermâye, ḥuḳūḳ-ı sehm-dârân ve idâre-i kurumiyye Company Law tarafından tanẓîm olunurken ʿumûma ʿarż, ihrâc-ı menḳūl ḳıymetler ve muʿâmelât-ı bâzâr-ı sermâyenin Securities Law tarafından tanẓîm olunmasının iki ḳānûnu birbirine tâbiʿ hâle getirdiğini müdâfaʿa etmektedir. Binâʾenaleyh müʾellife göre bir ḳānûnun şümûllü sûrette taʿdîl edilip diğerinin eski heyʾetinde bırakılması ʿadem-i tevâfuḳ-ı ḥuḳūḳî doğurabilir.

Maḳālenin ıṣlâḥ teklîfi yalnız şurûṭ-ı sermâyeyi azaltmak değildir. Müʾellif, teşekkül-i şirkette mevâniʿ-i duḫûlün tenḳîṣiyle beraber ḥimâye-i dâʾinînin başka vâsıtalarla taḳviye edilmesini teklif eder. Ḳānûnî aḳall-i sermâye ve sıkı ödenmiş sermâye şarṭları yerine ṣaḥîḥ şirket maʿlûmâtı, ḳayd-ı iʿtibâr, temînât-ı şirket, veil piercing, şürekânın nâḳıṣ sermâye tediyâtından mütevellid mesʾûliyeti ve müʾessir ex post müeyyidelerin istiʿmâl olunması lâzım geldiğini ileri sürer.

Çalışma ayrıca envâʿ-ı şirketin ḥaḳîḳat-i iḳtiṣâdiyyeye göre yeniden taṣnîfini, sermâye-i ecnebiyye sahibi müʾesseseler içün ayrı şirket ḳānûnlarının ilġāsını, elektronik idâre-i kurumiyyenin inkişâfını ve iḫtilâfât-ı şirkette taḥkîmin daha vâżıḥ sûrette istiʿmâlini teklif etmektedir. Lâkin bu tekliflerin cümlesi 2013 ḥuḳūḳ muḥîtine âiddir. Çin şirketler ḥuḳūḳu, sermâye piyasası ḥuḳūḳu, ecnebî sermâye ḥuḳūḳu ve ʿumûmî medeni ḥuḳūḳ bilâhare ehemmiyetli derecede tebeddül etmiştir.

Company Law ile Securities Law Niçün Birlikte Iṣlâḥ Edilmelidir?

Menbaʿın mebdeʾi, iki ḳānûnun vazîfe cihetinden birbirinden ayrı düşünülemeyeceğidir.

Company Law:

• teşekkül-i şirketi,
• bünye-i sermâyeyi,
• heyʾet-i idâreyi,
• ḥuḳūḳ-ı sehm-dârânı,
• birleşme ve taḳsîmi,
• taṣfiye ve inḳıżâyı

tanẓîm eder.

Securities Law ise bilḫâṣṣa sermâye piyasasında sehim ve sâʾir menḳūl ḳıymetlerin iḫrâcı ve ticâretine dâʾir daha ḫuṣûṣî ḳavâʿid vazʿ eder.

Binâʾenaleyh ʿumûma açık bir şirket aynı zamanda iki tabaḳa-i ḥuḳūḳiyyeye tâbiʿdir. Menbaʿ, Securities Law’un ḥükm-i ḫuṣûṣî vazʿ ettiği sâhada o ḥükmün taṭbîḳini; tanẓîm etmediği sâhalarda ise Company Law’un mütemmim vazîfe görmesini esaslı bünye olarak beyân eder.

Müʾellifin ıṣlâḥ mantıḳına göre iki ḳānûn muḫtelif farżiyyât-ı müʾessesiyyeye müstenid olursa, aynı şirket üzerinde birbirine müteḳābil olmayan mükellefiyyetler zuhûr edebilir. Bu sebeple mevzuʿâtın tecdîdinin mütevâzî ve müterâfıḳ sûrette icrâsı teklif olunur.

Taʿahhüd Esâslı Sermâye Sistemi Neyi Değiştirir?

Taʿahhüd esâslı sermâye sisteminde teşekkül-i şirket içün sermâyenin kâffesinin bidâyette fiʿlen şirkete tediyesi mecbûrî değildir. Şürekâ miḳdâr-ı sermâye ile tediyât cedvelini esâsnâme-i şirkette taʿahhüd eder; tediyeler sonraki târîḫlerde yapılabilir.

2013 menbaʿı bu sistemi, şürekânın şirketin ḥaḳîḳî iḥtiyâc-ı mâliyesine göre daha mülâyim bir taḫṭîṭ-i sermâye yapabilmesini teʾmîn eden vâsıta olarak görmektedir.

Müʾellif bilḫâṣṣa şu sâhalarda daha ziyâde muḫtâriyet teklif etmektedir:

• mecmûʿ sermâye-i mukayyede miḳdârı,
• nisbet-i tediye-i evveliyye,
• bâḳî sermâyenin zamân-ı tediyesi,
• nisbet-i sermâye-i naḳdiyye ve ʿayniyye,
• envâʿ-ı münâsib-i iştirâk-i sermâye.

Lâkin mülâyemet, ketm-i maʿlûmât maʿnâsına gelmez. Bilʿakis menbaʿ, miḳdâr-ı sermâye-i müteʿahhide, sermâye-i fiʿlen medfûʿa ve plan-ı tediyenin ṣaḥîḥ, tam ve ḳābil-i vuṣûl sûrette iʿlânını sistemin merkezine vazʿ eder.

Aḳall-i Sermâye-i Muḳayyede Dâʾini Ḥaḳîḳaten Ḥimâye Eder mi?

Menbaʿın cevâbı ʿumûm şirketler cihetinden şübhelidir. Ḳānûnun bütün şirketlere sâbit bir aḳall-i sermâye miḳdârı vazʿ etmesi, muḫtelif numûne-i ticâretlerin ḥaḳîḳî iḥtiyâc-ı sermâyesini ṣaḥîḥ ölçmeyebilir.

Bir müşâvere şirketi ile aġır ṣanâyiʿ müʾessesesinin aynı iḥtiyâc-ı sermâyeye mâlik olmadığı âşikârdır. Buna rağmen sâbit bir raḳam-ı ḳānûnînin ikisi içün de ḥadd-i emniyet olarak istiʿmâli, müʾellife göre heyʾet-i teşrîʿiyyenin iḥtiyâc-ı iḳtiṣâdîyi evvelden taḫmîn etmeğe çalışması maʿnâsına gelir.

Daha esâslı müşkil ise sermâye-i muḳayyedenin şirketin ḥaḳîḳî ḳudret-i tediyesini żamân etmemesidir. Şirket târîḫ-i teʾsîsinde kâfî sermâyeye mâlik olsa bile bilâhare żarar edebilir, sermâyesini tüketebilir veya emvâlini başka sûrette żâyiʿ edebilir.

Bu sebeple menbaʿ ʿumûm sektörlerde ḳānûnî aḳall-i sermâyenin ilġāsını; bankacılık, sigorta, menḳūl ḳıymet şirketleri ve bunlara benzer ḫuṣûṣî ḫaṭarlı sektörlerde ise ayrıca tanẓîm olunmuş şurûṭ-ı sermâyenin muḥâfaẓasını teklif etmektedir.

Ḥimâye-i Dâʾin Sermâye Raḳamından Sonra Nasıl Teʾmîn Olunabilir?

Menbaʿ, sermâye mevâniʿ-i duḫûlü azaltıldığında ḥimâye-i dâʾinin zaʿîfletilmemesi lâzım geldiğini bilḫâṣṣa teʾkîd eder. Teklif edilen sistem sermâye raḳamından maʿlûmât ve mesʾûliyet mekanizmalarına doğru meyleder.

1. Maʿlûmât-ı şirketin iʿlânı

Dâʾin, şirketle muḳāvele yapmadan evvel şu maʿlûmâtı görebilmelidir:

• sermâye-i müteʿahhide,
• sermâye-i medfûʿa,
• vażʿiyyet-i mâliyye-i şirket,
• sicill-i şirket,
• târîḫçe-i vergi ve iʿtibâr,
• maʿlûmât-ı alâḳadâr-ı emniyyet-i ticâriyye.

2. Müteḳāmil şirket iʿtibâr sistemi

Menbaʿda 2013 iʿtibâriyle şirket ve iʿtibâr maʿlûmâtının muḫtelif ʿumûmî ve ḫuṣûṣî veritabanlarında parçalı ḥâlde tutulması tenḳîd olunmaktadır. Müʾellif bu menâbiʿin daha ḳābil-i vuṣûl ve müteʿâvin ḥâle getirilmesini müdâfaʿa etmektedir.

3. Temînât sistemleri

Temînât-ı şirket dâʾine ilâve emniyet verebilir. Lâkin dâʾinin de esâsnâme-i şirketi, ḥudûd-ı ṣalâḥiyyeti ve lâzım gelen ḳarârât-ı heyʾet-i şirketi maʿḳūl derecede tedḳîḳ etmesi lâzım geldiği müdâfaʿa olunur.

4. Veil piercing

Şaḫṣiyyet-i ḥuḳūḳiyye-i şirketin veya mesʾûliyet-i maḥdûdenin dâʾini mutażarrır etmek maḳṣadıyla sûʾ-i istiʿmâl edildiği aġır ḥâllerde şürekânın mesʾûliyet-i şaḫṣiyyesine mürâcaʿat daha ḳuvvetli bir ex post vâsıta olarak taḳdîr olunur.

5. Mesʾûliyet-i meslekiyye

Yanlış taḳyîm veya murâḳabe sebebiyle żarar-ı dâʾine iştirâk eden müʾessesât-ı meslekiyyenin de münâsib şurûṭta mesʾûl tutulması lâzım geldiği ileri sürülmektedir.

Böylece sistem:

duḫûlde yüksek sermâye bâriyerı → düşük duḫûl bâriyerı + yüksek şeffâfiyyet + kuvvetli mesʾûliyet-i müteʾaḫḫire

cihetinde yeniden taṣmîm olunur.

Limited Liability Company Ayrı Bir Nevʿ-i Şirket Olarak İlġā Edilmeli midir?

Bu, çalışmanın en cürʾetkâr tekliflerinden biridir.

Menbaʿ 2013 Çin ḥuḳūḳundaki iki esâs nevʿ-i şirketin ḥaḳîḳat-i iḳtiṣâdiyyeyi tam olarak ʿaks ettirmediğini müdâfaʿa eder:

• limited liability company,
• company limited by shares.

Müʾellifin tenḳîdi, limited şirketlerin bi’ẕ-ẕât küçük ve maḳfûl; sehimli şirketlerin ise bi’ẕ-ẕât büyük olduğu farżiyyesinin ʿamelde geçerli olmamasıdır.

Çok büyük bir limited şirket bulunabileceği gibi, nisbeten küçük bir company limited by shares da bulunabilir.

Bu sebeple bedel olarak şirketlerin:

• ʿumûma açık veya maḳfûl,
• listeye dâḫil veya ġayr-i dâḫil,
• sehimlerin ʿumûma ʿarż olunup olunmaması

gibi ḫaṣâʾiṣ-i iḳtiṣâdiyye ve idâriyyeye göre tefrîḳi teklif edilmektedir.

Menbaʿın reʾyine göre büyük ve açık şirketlerde daha standart ve mecbûrî ḳavâʿid-i idâriyye lâzım gelebilirken küçük ve maḳfûl şirketlerde muḫtâriyet-i esâsnâmeye daha geniş meydân bırakılabilir.

Bu teklif hâżır Çin ḥuḳūḳunun ḳāʿidesi değildir. 2023 taʿdîlli Company Law hâlâ limited liability company ile company limited by shares tefrîḳini muḥâfaẓa etmektedir.

Yerli ve Ecnebî Sermâyedârlar İçün Ayrı Şirket Ḳānûnları Niçün Tenḳîd Olunur?

Menbaʿın yazıldığı 2013 devrinde ecnebî sermâyeli müʾesseseler ayrı ḳānûnlardan mürekkeb bir nizâma tâbiʿ olabiliyordu. Müʾellif bu bünyenin esbâb-ı târîḫiyyesini ḳabûl etmekle beraber, zamân içinde sermâyedârın milliyyetine müstenid muḫtelif şirket rejimlerinin:

• müsâvî rekābeti müşkil kılabileceğini,
• maṣârıf-ı imtisâli artırabileceğini,
• nominee shareholding ve offshore bünyelerin istiʿmâlini teşvîḳ edebileceğini,
• aynı şirket-i iḳtiṣâdiyye içün muḫtelif idâre rejimleri yaratabileceğini

müdâfaʿa etmektedir.

Teklif, teşkîlât-ı şirket bakımından tek ve ʿumûmî Company Law istiʿmâli; ecnebî sermâyeye maḫṣûṣ duḫûl-i bâzâr ve ḥuḳūḳ-ı ʿumûmiyye mesâʾilinin ise Foreign Investment Promotion Law misillü ayrı bir tanẓîmde ele alınmasıdır.

Bu sâhada bilâhare ne değişti?

Çin Foreign Investment Law 1 Ocak 2020’de merʿiyyete girmiş ve eski Chinese-Foreign Equity Joint Venture Law, Wholly Foreign-Owned Enterprise Law ve Chinese-Foreign Contractual Joint Venture Law aynı târîḫte merʿiyyetten kaldırılmıştır.

Bu sebeple menbaʿda mübâḥase olunan üçlü ayrı ecnebî sermâye şirket ḥuḳūḳu bugün aynı sûrette mevcûd değildir.

“Evvel Ruḫṣat, Sonra Şirket” Yerine Niçün “Evvel Şirket, Sonra Ruḫṣat” Teklif Olunur?

Menbaʿ, şaḫṣiyyet-i ḥuḳūḳiyye-i şirket henüz tevellüd etmeden evvel şirkete baʿżı ruḫṣat-ı faʿâliyyeyi alma mecbûriyyeti yüklenmesini mefhûm cihetinden müşkil görmektedir.

Teklif edilen ʿumûmî sıra şöyledir:

1. Şirket teʾsîs olunur ve sicill-i ticârete kaydolur.
2. Şaḫṣiyyet-i ḥuḳūḳiyye iktisâb eder.
3. Ḫuṣûṣî ruḫṣat isteyen bir faʿâliyete girmek isterse, alâḳadâr ruḫṣat-ı sektöriyyeye mürâcaʿat eder.

Bu yaklaşım bütün sektörlerde ruḫṣatların ilġāsı maʿnâsına gelmez. Emniyyet-i milliyye, mâliyye, ṣıḥḥat veya başka yüksek ḫaṭarlı sâhalarda ḫuṣûṣî ruḫṣatlar muḥâfaẓa olunabilir. Menbaʿın teklifi, lüzûmsuz ruḫṣat-ı ḳablü’t-teʾsîsi ʿumûm teşekkül-i şirketin önünden kaldırmaktır.

Elektronik Company Law Nasıl Bir Sistem Taṣavvur Eder?

Menbaʿ 2013’te şirketler ḥuḳūḳunun internet teknolojisini daha bilâ-vâsıṭa istiʿmâl etmesini teklif etmektedir.

Meselâ:

• şürekâya teblîġāt-ı elektroniyye gönderilmesi,
• vesâʾiḳ-i şirketin elektronik sûrette tedḳîḳ edilmesi,
• heyʾet-i ʿumûmiyye-i şürekâya uzaktan iştirâk,
• ictimâʿât-ı heyʾet-i idârenin çevrim içi icrâsı,
• rey-i elektronik istiʿmâli,
• ḳuyûd-ı şirketin elektronik vuṣûle açılması

teklif olunmaktadır.

Bu efkârın maḳṣadı idâre-i şirkette buʿd-ı cismanîden mütevellid maṣârif-i muʿâmeleyi tenḳîṣ ve şürekânın maʿlûmâta vuṣûlünü teshîl etmektir.

İḫtilâfât-ı Şirkette Taḥkîm Nasıl Tevsîʿ Olunabilir?

Menbaʿ, münâsib bir muḳāvele-i taḥkîm bulunduğunda iḫtilâfât-ı şirketin taḥkîm yoluyla ḥallolunabileceğinin Company Law içinde ṣarîḥen tanınmasını teklif etmektedir.

Bilḫâṣṣa câlib-i nazar teklif shareholder derivative arbitration modelidir.

Farżî bünye şöyledir:

1. Şirketin üçüncü bir şaḫṣa ḳarşı alacağı vardır.
2. Şirket ile taraf-ı muḳābil arasında muḳāvele-i taḥkîm vardır.
3. Heyʾet-i idâre-i şirket alacağı taʿḳîb etmemektedir.
4. Muʿayyen şurûṭu hâʾiz bir sehm-dâr şirket menfaʿatine taḥkîm başlatabilir.

Bu bünye, derivative action mantıḳının sâha-i taḥkîme naḳli maʿnâsına gelir.

Çalışmanın Usûlü ve Netîceleri

Usûl-i tedḳîḳ

Çalışma usûl-i doktrinal ve muḳāyeseli ḥuḳūḳa müsteniddir. Müʾellif:

• 2005 Company Law’u,
• o târîḫteki Securities Law’u,
• ecnebî sermâyeli müʾesseseler ḳānûnlarını,
• niẓâmât-ı sicill-i şirketi,
• tefsîrât-ı Maḥkeme-i ʿUlyâ-yı Ḫalḳı,
• ABD, Avrupa, Japonya, Almanya ve Tayvan’daki baʿżı şirketler ḥuḳūḳu yaklaşımlarını

birlikte istiʿmâl ederek teklifât-ı ıṣlâḥiyye geliştirmektedir.

Yeni bir numûne-i şirket, şirket teʾsîs nisbeti verisi, dâʾin żararları veritabanı veya iḳtiṣâdî-metrik taḳdîr-i ıṣlâḥ teşkîl edilmemiştir.

Menbaʿın miʿmârî-i ıṣlâḥının ḫulâṣası

Bilâhareki inkişâfât-ı ḥuḳūḳiyye ile muḳāyese

Menbaʿdaki baʿżı ıṣlâḥ başlıkları Çin’in sonraki mevzuʿâtında ḳısmen müşâbih cihette değişiklikler görmüştür.

• 2013 nihâyetindeki Company Law ıṣlâḥları ʿumûmî aḳall-i sermâye ve tediye-i sermâye rejimini ehemmiyetli derecede teshîl etmiştir.
• Foreign Investment Law 2020’de eski üç ecnebî sermâyeli müʾessese ḳānûnunu ilġā etmiştir.
• Securities Law 2019’da şümûllü sûrette taʿdîl edilmiş ve 2020’de merʿiyyete girmiştir.
• Civil Code 2021’de müteʿaddid ayrı ḳānûn-ı ḥuḳūḳ-ı ḫuṣûṣiyyeyi bir ḳod altında cemʿ etmiştir.
• Company Law 2023’te yeniden şümûllü sûrette taʿdîl edilmiş ve 2024’te merʿiyyete girmiştir.

Bu müşâbehet-i zamâniyyeden maḳāledeki bütün tekliflerin ḳabûl edildiği veya bu tanẓîmâtın doğrudan maḳāleden neşʾet ettiği netîcesi çıkarılamaz.

Menbaʿın desteklediği netîce

Menbaʿın doktrinal olarak müdâfaʿa ettiği: teşekkül-i şirketi teshîl eden ıṣlâḥlar ḥimâye-i dâʾin ve sermâyedârdan ayrı düşünülemez. Daha düşük sermâye ve ruḫṣat mevâniʿi; daha ḳuvvetli iʿlân-ı maʿlûmât, iʿtibâr sistemi, murâḳabe-i temînât, mesʾûliyet-i sehm-dârân ve müʾessir ḥall-i iḫtilâf ile birlikte taṣmîm olunmalıdır.

Menbaʿın desteklemediği netîce

Menbaʿın tecrübî olarak göstermediği: aḳall-i sermâyenin ilġāsının nisbet-i teşebbüsü muʿayyen bir yüzde artırdığı, żarar-ı dâʾini azalttığı, ayrı ecnebî sermâye ḳānûnlarının ilġāsının doğrudan ecnebî sermâye-i vârideyi muʿayyen nisbette yükselttiği veya teklif olunan taṣnîf-i şirketin mevcûd modelden iḳtiṣâden daha üstün olduğu bu maḳālede imtiḥân edilmemiştir.

Aynı sûrette müʾellifin terciḥât-ı ıṣlâḥiyye-i ḥuḳūḳiyyesi bugünkü Çin ḥuḳūḳunun tamâm olmuş veya mecbûrî siyâseti olarak okunmamalıdır.

Menbaʿ ve Usûl Ḥaḳḳında Ḳayd

Eser-i aṣlî: Proposals for Coordinated Revision of the Company Law and the Securities Law.

Müʾellif: Junhai Liu.

İntisâb: Renmin University of China Law School.

Neşr-i aṣlî: Law Forum (法学论坛), Cild 28, Sayı 4, 2013, s. 5–14.

Târîḫ-i ḳabûl-i maḳāle: 9 Haziran 2013.

Nüsḫa-i menbaʿ: SSRN English Edition; aṣlî Temmuz 2013 maḳālesinin İngilizce tercümesi.

Ṭûl-i menbaʿ: 11 PDF ṣaḥîfesi.

Nevʿ-i tedḳîḳ: Taḥlîl-i doktrinal-i ḥuḳūḳ, muḳāyeseli şirketler ḥuḳūḳu ve normatif ıṣlâḥ-ı teşrîʿî.

Veri-i tecrübî: Yeni şirket veya sermâye piyasası veri seti bulunmamaktadır.

Ḥuḳūḳ-ı târîḫî: Çalışma 2005 Company Law, o târîḫte merʿî Securities Law, üç ayrı ecnebî sermâyeli müʾessese ḳānûnu ve 2013 işyeri sicil ıṣlâḥı muḥîtinde yazılmıştır.

Nüsḫa-i menbaʿ ḳaydı: İngilizce metin bilâhareki Company Law taʿdîlâtını, 2019 Securities Law’u, Foreign Investment Law’u, Civil Code’u veya 2023 Company Law’u aṣlî metne geriye doğru ilâve etmemektedir.

Merʿî Company Law: 2023 taʿdîli 1 Temmuz 2024’te merʿiyyete girmiştir. Limited liability company ile company limited by shares tefrîḳi muḥâfaẓa olunmaktadır.

Merʿî Securities Law: 2019 taʿdîli 1 Mart 2020’de merʿiyyete girmiştir.

Foreign Investment Law: 1 Ocak 2020’de merʿiyyete girmiş ve evvelki üç ecnebî sermâyeli müʾessese ḳānûnunu ilġā etmiştir.

Civil Code: 1 Ocak 2021’de merʿiyyete girmiş; Contract Law, Property Law ve Guarantee Law dâḫil evvelki muḫtelif ḳānûn-ı ḥuḳūḳ-ı ḫuṣûṣiyyeyi ilġā etmiştir.

Esas ḥadd-i usûlî: Maḳāle gerekçeler-i ḥuḳūḳiyye ve müʾessesiyye üzerinden teklifât-ı ıṣlâḥiyye geliştirir; tekliflerin netâyic-i iḳtiṣâdiyye veya ḳażâʾiyyesini ʿilliyyet üzere ölçmez.

Ḥaḳḳ-ı teʾlîf/ruḫṣat: Tedḳîḳ olunan PDF üzerinde açık Creative Commons veya müşâbih yeniden istiʿmâl ruḫṣatı gösterilmemektedir. Bu Verianla metni eserin ifâde-i lafẓiyyesini yeniden neşretmez; mefâhîm-i ḥuḳūḳiyye ve delâʾil-i ıṣlâḥiyyeyi müstaḳil bir heyʾet-i taʿlîmiyye ile izâḥ eder.

Ḥadd-i tefsîr: Bu muḥtevâ, menbaʿda müdâfaʿa olunan terciḥât-ı teşrîʿiyyeyi benimseyen veya reddeden bir taḳdîr-i siyâsî/ḥuḳūḳî değildir. 2013 tekliflerini, siyâḳ-ı târîḫî-i ḥuḳūḳîyi ve bilâhare doğrulanabilir inkişâfât-ı mevzuʿâtı birbirinden tefrîḳ ederek izâḥ etmektedir.