Eco-doxology, muḥîṭe dâʾir mesʾûliyyeti dînî medḥ ü senâ, ʿibâdet, şükrân ve ḫilḳata karşı emânetdârlık telâḳḳîsiyle cemʿ eden eko-teolojik bir mefhûmdur. Ikechukwu Monday Osebor’un çalışması, bioçeşitlilik ḳaybına dâʾir ilmî ve ḥuḳūḳî müdâḫalelerin yanında dînî cemâʿatlerin de şuʿûr uyandırabilecek ḳuvvetli ictimâʿî teşekküllerden biri olduğunu müdâfaʿa etmektedir.

Müʾellifin esâs fikri, ṭabîʿatın yalnız iḳtiṣâdî bir menbaʿ veya insan iḥtiyâclarını teʾmîn eden bir vâsıṭa gibi görülmemesi lâzım geldiğidir. Nebâtâtın, ḥayvânâtın, mikroorganizmaların ve ekosistemlerin tenevvüʿü; Hristiyan ḫilḳat teolojisi, İslâm’daki ḫalîfe telâḳḳîsi ve Afrika’nın alâḳa-merkezli ekoloji anʿaneleri vâsıṭasıyla aḫlâḳî ḳıymeti bulunan bir bütün olarak müṭâlaʿa edilmektedir.

Çalışma; muḥîṭ mevżûʿlu duʿâların, ilâhîlerin, merâsimlerin, sürdürülebilir istiḥlâkin, teşcîrin, agroekolojinin ve cemâʿat esâslı muḥîṭ faaliyetlerinin dînî ḥayâtın bir cüzʾü hâline getirilmesinin ekolojik şuʿûru artırabileceğini ileri sürmektedir.

Lâkin bu netîce tecrübî sûretde imtiḥân edilmemiştir. Çalışmada dînî cemâʿatlerde bir müdâḫale tatbîḳ edilmemiş, şuʿûr veya davranış tebeddülü ölçülmemiş ve bioçeşitlilik göstergeleri taʿḳîb edilmemiştir. Binâʾenaleyh makāle, eco-doxology’nin teʾsîrini isbât eden bir muḥîṭ ilmi tecrübesi değil; dînî amellerin muḥîṭ aḫlâḳı ve ictimâʿî teşvîḳ bakımından nasıl istiʿmâl olunabileceğine dâʾir felsefî bir teklîftir.

Bioçeşitlilik niçin yalnız nevʿ adedi değildir?

Bioçeşitlilik, yeryüzündeki nebâtât, ḥayvânât, mantarlar ve mikroorganizmaların tenevvüʿü yanında bunlar arasındaki genetik ve ekolojik farḳları da şâmildir. Menbaʿ çalışma, bu tenevvüʿün ekosistemlerin işleyişi ve mukāvemeti bakımından esâs olduğunu teʾkîd eder.

Her nevʿ, besin devri, tozlaşma, tohum intişârı, suyun taṣfiyesi ve toprağın teşekkülü gibi süreçlerin bir ḳısmına iştirâk eder. Bu sebeple baʿżı nevʿlerin ḳaybı yalnız o nevʿin ortadan ḳalması demek olmayabilir; ekosistem dâḫilindeki münâsebetler boyunca silsilevî netîceler vücûda getirebilir.

Müʾellif bilḫaṣṣa kilit nevʿlerin ḳaybını misâl verir. Üst derecedeki yırtıcıların ortadan ḳalması otçul popülasyonların ziyâdeleşmesine, aşırı otlamaya ve ardından nebât örtüsünün bozulmasına sebep olabilecek trofik teʾsîrler meydana getirebilir.

Eco-Doxology Nedir?

Eco-doxology, “eco” yaʿnî ekoloji/muḥîṭ ile “doxology” yaʿnî Tanrı’ya medḥ ü senâ ve taʿẓîm mefhûmlarını cemʿ eder. Çalışmada mefhûm, ḫilḳatın güzelliğini ve ḳudsiyyetini tanımanın yanında ṭabîʿatı muḥâfaẓayı ʿibâdetin ve dînî mesʾûliyyetin bir cüzʾü olarak gören bir yaklaşım olarak ele alınır.

Bu çerçevede muḥîṭi muḥâfaẓa yalnız fennî bir idâre mesʾelesi değildir. Müʾellife göre ṭabîʿata iʿtinâ, Tanrı’nın ḫilḳatına gösterilen ḥürmetin fiʿle inkılâb etmiş şeklidir.

Eco-doxology bu sebeple yalnız lisânî medḥ ü senâdan ʿibâret değildir. Menbaʿ, muḥîṭe dâʾir mesʾûliyyetin yevmî ḥayâta ve ictimâʿî tatbîḳāta dönüşmesini mefhûmun zarûrî cüzʾü saymaktadır.

Litürji ekolojik şuʿûr için nasıl istiʿmâl olunabilir?

Çalışma dînî ʿibâdetleri geniş cemâʿatlere ulaşabilecek mütemâdî bir şuʿûr kanalı olarak ele alır. Muḥîṭ mesʾelelerinin yalnız konferans veya devlet siyâseti şeklinde anlatılması yerine, muntazam ʿibâdet pratiklerinin içine yerleştirilmesi teklif edilmektedir.

Eco-Doxology’nin Hristiyan Teolojisindeki Esâsı Nedir?

Çalışma Hristiyan eco-doxology’sinin esâsını ḫilḳatın Tanrı’ya âʾid olduğu ve insanın bu ḫilḳata karşı mesʾûliyyet taşıdığı fikrinde bulur. Mezmûrlarda semâların ve ṭabîʿatın Tanrı’nın celâlini iʿlân etmesi, ṭabîʿatı medḥin yalnız mevżûʿu değil aynı zamanda iştirakçisi gibi tefsîr eden teolojik bir zemîn olarak ele alınmaktadır.

Makāle ayrıca Sallie McFague, Denis Edwards, Thomas Berry, Jürgen Moltmann ve diğer eko-teoloji müʾelliflerinin fikirlerinden istifâde eder. Bu literatürde insan ile ṭabîʿat arasındaki münâsebet yalnız istiʿmâl münâsebeti olarak değil, Tanrı’nın ḫilḳatının bütünlüğü içinde aḫlâḳî mesʾûliyyet taşıyan bir münâsebet şekli olarak tefsîr edilmektedir.

Müʾellifin yaklaşımında ḫilḳata iʿtinâ, Tanrı’ya ḥürmetten müstaḳil değildir. Bu sebeple ormanların, sulak arâżînin, maḫlûḳātın ve ṭabîʿî menbaʿların muḥâfaẓası, dînî pratiğin ḫâricinde seküler bir ilâve vazîfe olmaktan çıkarılarak îmânın aḫlâḳî netîcelerinden biri olarak görülmektedir.

İslâm’daki Ḫalîfe Mefhûmu Muḥîṭ Aḫlâḳıyla Nasıl İrtibâṭlandırılıyor?

Makāle, eco-doxology’nin yalnız Hristiyan mefhûmu olarak düşünülmemesi lâzım geldiğini müdâfaʿa eder ve İslâm’daki ḫalîfe telâḳḳîsini muḥîṭe karşı emânetdârlık modeli olarak ele alır.

Menbaʿda ḫalîfe, insanın yeryüzündeki menbaʿların mutlaḳ ṣâḥibi değil; muvâzeneyi muḥâfaẓa etmek ve fesâdı menʿ etmekle mesʾûl bir emânetdâr olması şeklinde tefsîr edilmektedir. Böylece ṭabîʿata iʿtinâ göstermek şükrân ve ʿibâdetle irtibâṭlandırılmaktadır.

Makāle ayrıca Ḳurʾân’da semâlar, arż, nehirler, dağlar ve nebâtât gibi ṭabîʿî hâdiselerin Tanrı’nın vücûd ve ḳudretine delâlet eden âyetler olarak ele alınmasını eco-doxology ile irtibâṭlandırır. Ṭabîʿatı müşâhede etmek ve nizâmını taḳdîr etmek, müʾellifin tefsîrinde, muḥîṭi muḥâfaẓa mesʾûliyyetini destekleyebilecek dînî bir şuʿûr meydana getirir.

Bu irtibâṭlar çalışmanın teolojik tefsîrleridir; Verianla metni bunları bütün İslâm veya Hristiyan anʿanelerinin tek ve münâḳaşasız tefsîri olarak sunmamaktadır.

Afrika Ekolojik Tefekkürü Eco-Doxology’ye Ne İlâve Ediyor?

Osebor, Afrika’nın alâḳa-merkezli tefekkür anʿanelerini eco-doxology’nin diğer bir felsefî zemîni olarak değerlendirir. Ubuntu, Ukama, native-centric ecology ve eco-communalism mefhûmları ferdi ṭabîʿattan müstaḳil bir mevcûd olarak değil, daha geniş canlı ve ictimâʿî alâḳalar şebekesinin bir cüzʾü olarak tefsîr etmektedir.

Menbaʿda bu fikir “insanın refâhı ile seyyârenin refâhının birbirinden ayrı olmadığı” düşüncesine bağlanmaktadır. Ṭabîʿata verilen zarar yalnız ḫâricî âleme yönelmiş bir zarar değil, insan cemâʿatinin ve gelecek nesillerin şerâʾiṭ-i ḥayâtına verilen zarar olarak görülür.

Bu yaklaşım eco-doxology’yi ferdî dînî ḥissiyyât seviyesinden çıkarıp cemâʿat ve karşılıklı bağımlılık seviyesine taşır.

Ekolojik ʿadâlet ciheti

Makāle, muḥîṭ bozulmasının teʾsîrlerinin cemʿiyyet içinde müsâvî sûretde dağılmadığını da teʾkîd eder. Temiz havaya, suya ve sıhhatli muḥîṭe erişim ekolojik ʿadâletin bir cüzʾü olarak müṭâlaʿa edilir.

Eco-doxology bu sebeple yalnız canlı nevʿlerini muḥâfaẓa etmek değil, ṭabîʿî menbaʿların istiʿmâli ve muḥîṭ masraflarının taksîmi ḥuṣûṣunda ʿadâlet esâsını da hâvî bir aḫlâḳî çerçeveye dönüştürülmektedir.

İstiḥlâk ve sâde ḥayât

Çalışma, istiḥlâk merkezli tarz-ı ḥayâtın ekolojik buḥrânı besleyebileceği fikrinden hareketle iʿtidâli, şükrânı ve menbaʿları mesʾûliyyetle istiʿmâli eco-doxology’nin amelî netîceleri arasında saymaktadır.

Atığı azaltmak veya daha sâde bir tarz-ı ḥayât benimsemek bu çerçevede yalnız ekolojik davranış değil, aynı zamanda dînî şükrânın ve ḫilḳata ḥürmetin ẓuhûru olarak tefsîr edilmektedir.

Çalışmanın Usûlü ve Netîceleri

Tedḳîḳ usûlü

Çalışmanın usûlü felsefî taḥlîldir. Müʾellif bioçeşitlilik, muḥîṭ aḫlâḳı, eko-teoloji, Hristiyan ḫilḳat düşüncesi, İslâm’daki ḫalîfe telâḳḳîsi ve Afrika alâḳa-merkezli ekoloji literatürünü cemʿ ederek eco-doxology mefhûmunun normatif bünyesini teşkîl etmektedir.

Çalışmada saha tedḳîḳi, tecrübe, anket, focus group, biyolojik numûneleme veya istatistikî model bulunmamaktadır.

Çalışma Eco-Doxology’nin Bioçeşitlilik Ḳaybını Azalttığını İsbât Ediyor mu?

Hayır. Çalışma, eco-doxology tatbîḳ eden dînî cemâʿatlerde nevʿ ḳaybının veya habitat tahrîbinin azaldığını gösteren tecrübî bir müdâḫale çalışması sunmamaktadır. Müʾellifin netîcesi, dînî medḥ ü senâ ve ʿibâdet pratiğinin ekolojik şuʿûr uyandırarak muḥâfaẓa davranışını destekleyebileceğine dâʾir felsefî ve teolojik bir delîldir.

Bu tefrîḳ mühimdir. Makālede teklif edilen sebebiyyet silsilesi taḳrîben şöyledir:

Eco-doxology ʿibâdeti → ekolojik şuʿûr → aḫlâḳî mesʾûliyyet → muḥîṭe dost davranış → bioçeşitliliğin muḥâfaẓasına katkı.

Çalışma bu silsilenin mefhûmî gerekçesini müdâfaʿa etmektedir; her bir ḥalḳasını tecrübî sûretde imtiḥân etmemektedir.

Nijerya bağlamında taban şuʿûru

Menbaʿ, Nijerya’nın Convention on Biological Diversity, Global Environment Facility ve United Nations Environment Programme ile irtibâṭlı National Biodiversity Strategy and Action Plan çalışmalarından baḥs eder.

Müʾellifin değerlendirmesine göre bu nevʿ müʾessesî çerçeveler mühimdir; lâkin muḥîṭ şuʿûrunu cemʿiyyetin tabanına kâfî derecede taşıyamayabilir. Dînî cemâʿatlerin geniş ictimâʿî erişimi bu noktada mütemmim bir vâsıṭa olarak teklif edilmektedir.

Bu, NBSAP’ın teʾsîrsizliğini ölçen müstaḳil bir siyâset değerlendirmesinin netîcesi değil; müʾellifin eco-doxology teklifini gerekçelendirmek için sunduğu değerlendirmedir.

Eco-doxology’nin muḥtemel ḳuvvetli cihetleri

Eco-Doxology’nin Ḥudûd ve Tenḳîdleri Nelerdir?

Makāle yaklaşımın önündeki baʿżı mesʾeleleri kendisi de taʿrîf eder. Bunlardan biri teolojik tenevvüʿdür. Bütün dînî anʿaneler ḫilḳat, dünyanın istikbâli veya insanın ṭabîʿatla münâsebeti ḥaḳḳında aynı görüşe ṣâḥib değildir.

Bilḫaṣṣa dünyanın yakın istikbâlde nihâyete ereceğini veya maddî dünyanın esâsen muvakkat olduğunu teʾkîd eden eskatolojik tefsîrlerin, uzun müddetli muḥîṭ muḥâfaẓası teşvîḳini żaʿîfletebileceği beyân edilmektedir.

Müʾessesî muḳāvemet

Dînî müʾesseselerin muḥîṭ mevżûʿlarını ʿibâdetin merkezî unsurlarından biri hâline getirmeye râġıb olacağı farż edilemez. Çalışmaya göre anʿane, şuʿûr nokṣânı veya muḥîṭ mesʾelelerinin ʿibâdetin ḫâricinde görülmesi tebeddüle muḳāvemet doğurabilir.

Eco-doxology’nin tatbîḳı ayrıca binâların enerji istiʿmâli, atık idâresi, faaliyetlerin tanzîmi ve cemâʿat programlarının değiştirilmesi gibi müşahhaṣ masraflar ve müʾessesî tahavvüller gerektirebilir.

Sistemik mesʾeleler

Müʾellif ferdî ve dînî davranışların tek başına muḥîṭ buḥrânını ḥalletmeye kâfî gelmeyeceğini ḳabûl eder. İḳlîm değişikliği, kirlenme, ṭabîʿî menbaʿların istiʿmâli ve ekolojik ʿadâlet; iḳtiṣâdî ve müʾessesî bünyelerle irtibâṭlıdır.

Binâʾenaleyh eco-doxology, menbaʿ metinde devlet siyâseti, ilmî muḥâfaẓa veya ekolojik idârenin alternatifi olmaktan ziyâde, bunları destekleyebilecek kültürel ve aḫlâḳî şuʿûr yaklaşımı olarak daha tutarlı sûretde okunabilir.

Çalışmanın esâs delîl ḥudûdları

Makāle şunları doğrudan ölçmemektedir: dînî cemâʿatlerin muḥîṭ davranışındaki tebeddül; eco-doxology’den evvel ve ṣonra şuʿûr; nevʿ popülasyonlarındaki tebeddül; habitat restorasyonu; karbon emisyonu; atık azaltma miḳdârı veya dînî merâsimlerin muḥâfaẓa davranışı üzerindeki teʾsîr büyüklüğü.

Bu sebeple gelecekteki tecrübî araştırmalar, aynı mefhûmî teklifi cemâʿat seviyesinde imtiḥân ederek çalışmanın normatif tezini ölçülebilir farżiyyelere dönüştürebilir.

Çalışmadan çıkarılabilecek en iḥtiyâṭlı netîce

Çalışmanın en ḳuvvetli ve menbaʿla muvâfıḳ netîcesi, dînî pratiklerin muḥîṭi muḥâfaẓa için mevcûd ilmî ve ḥuḳūḳî vâsıṭalara ilâveten kültürel teşvîḳ ve şuʿûr kanalı sağlayabileceği tezidir.

“Eco-doxology tatbîḳ edildiğinde bioçeşitlilik ḳaybı azalır” netîcesi ise çalışma tarafından tecrübî sûretde gösterilmemiştir.

Menbaʿ ve Usûl Notu

Aṣlî başlık: Eco-Doxology: A Liturgical Awareness to Restraining Biodiversity Loss

Müʾellif: Ikechukwu Monday Osebor

Mensûb olduğu müʾessese: Department of Philosophy, University of Delta, Agbor, Nigeria

ORCID: 0000-0002-2642-662X

Mecmûʿa: NAJOP: Nasara Journal of Philosophy

Cild / Sayı: Volume 9, No. 1

Neşir târîḫi: Haziran 2024

Ṣaḥîfeler: Bibliyografik fihrist kaydına göre 99–115.

Çalışma nevʿi: Felsefî taḥlîl / muḥîṭ aḫlâḳı ve eko-teoloji çalışması.

Tecrübî çalışma: Hayır. Yeni biyolojik veya ictimâʿî ilim verisi toplanmamıştır.

İḥṣâʾî taḥlîl: Bulunmamaktadır.

Esâs mefhûm: Eco-doxology — ḫilḳata müteveccih medḥ ü senâ ve ʿibâdeti ekolojik emânetdârlık ve muḥâfaẓa mesʾûliyyetiyle cemʿ eden yaklaşım.

Dînî nazariyeler: Hristiyan eko-teolojisi, İslâm’daki ḫalîfe/emânetdârlık telâḳḳîsi ve Afrika alâḳa-merkezli ekoloji anʿaneleri.

Esâs ilmî ḥadd: Eco-doxology’nin şuʿûr, muḥîṭ davranışı veya bioçeşitlilik göstergeleri üzerindeki teʾsîri çalışma tarafından tecrübî sûretde ölçülmemiştir.

Ruḫṣat/telif notu: Verilen PDF’de açık bir Creative Commons veya benzeri yeniden istiʿmâl ruḫṣatı görünmemektedir. Çalışmanın internet üzerinde erişilebilir olması açık ruḫṣat olarak tefsîr edilmemiştir.

Mâlî destek / menfaʿat çatışması: Verilen metinde ayrı bir mâlî destek veya menfaʿat çatışması beyânı tesbît edilmemiştir.

Verianla işleme usûlü: Menbaʿ makālenin giriş, mefhûmî taḥlîl, dînî anʿaneler, aḫlâḳî netîceler ve ḫulâṣa bölümleri doğrudan tercüme edilmemiştir. Bioçeşitlilik mesʾelesi, eco-doxology’nin taʿrîfi, Hristiyan/İslâm/Afrika nazariyeleri, amelî tatbîḳāt, normatif delîl ve delîl ḥudûdları ayrı maʿlûmât tabakalarına ayrılarak müstaḳil öğretici bir yapı içinde yeniden tertîb edilmiştir.