ʿĀlī dereceli idrākī vazīfelerin ḫāricī nizāma tefvīżi (higher-order cognitive outsourcing), şahṣın yalnız ḥāfıẓa, taḥarrī, ḥisāb veya muʿtād muʿāmeleleri değil; tefsīr, taḳdīr, maʿnā verme ve ḳarārı çerçeveleme gibi ʿālī dereceli idrākī vazīfeleri de ḫāricī bir nizāma devretmesini ifāde etmek üzere bu tetkīḳde teklif olunan naẓarī bir mefhūmdur. Stoyana Natseva'nın mefhūmī konferans teblīġi, generative AI'ın psikolojik ehemmiyetini yalnız istiʿmāl sıḳlığı üzerinden değil, insan ile AI arasındaki idrākī iş taḳsīminin keyfiyeti üzerinden taḳdīr etmeyi teklif etmektedir. Esās suʾāl “İnsanlar AI'ı ne ḳadar istiʿmāl ediyor?” değil, “Hangi tefekkür muʿāmelelerini AI'a tefvīż ediyor ve beşerī muḥākeme bu süreçte maḥfūẓ ḳalıyor mu?” suʾālidir.

Maḳāle birbirine merbūṭ üç naẓarī teklif inkişāf ettirir. Birincisi, vazīfevī idrākī ḫāricīleştirme ile ʿālī dereceli idrākī vazīfelerin ḫāricī nizāma tefvīżi arasında tefrīḳ yapılmasıdır. İkincisi, insan–AI münāsebetinin “ālet → muʿāvin → müşāvir → müfessir → ḳarār vekīli” şeklinde ilerleyebilen bir silsile üzerinde tetkīḳ edilmesidir. Üçüncüsü ise generative AI'ın, şahṣī tecrübeye tekrar tekrar maʿnā veren bir nizām ḥāline geldiğinde otobiyografik maʿnālandırmaya iştirāk eden muḥtemel bir ḫāricī müfessir ṭabaḳası olarak iş görebileceği farāżiyesidir.

Tetkīḳ AI istiʿmālini māhiyeten muzır telakkī etmemektedir. Bilʿakis generative AI'ın maʿlūmāt cemʿi, iḥtimāller istihsāli, giriftliği tertīb, muḥtevā istihsāli ve idrākī erişimi tevsiʿ bakımından mühim fāʾideler temīn edebileceğini ḳabūl eder. Ḥayātī tefrīḳ, teknolojinin beşerī muḥākemeyi desteklemesi ile insanın tefsīr ve taḳdīr vazīfesini yerine geçerek deruhte etmesi arasındadır.

Maḳālenin mefhūmī teklifleri tecrübī olarak taṣdīḳ edilmiş değildir. “Higher-order cognitive outsourcing”, “AI-supported agency”, “AI-displaced agency”, productive cognitive friction yaklaşımının bu bağlamdaki istiʿmāli ve AI'ın IAM dāḫilinde ḫāricī müfessir ṭabaḳası olabileceği teklifi, ileride tecrübī ve psikometrik surette imtiḥān edilmesi gereken yapılardır. Bināʾenaleyh tetkīḳ, sık AI istiʿmālinin bağımlılığa, tenḳīdī tefekkürün zāyiʿ olmasına veya hüviyyet tebeddülüne sebeb olduğunu isbāt etmemektedir.

Tetkīḳin esās mesʾelesi

İnsanlar idrākī işlerini teknolojiye tefvīż etmeye generative AI ile başlamadılar. Yazı ḥāfıẓayı destekledi, ḥesāb makineleri ḥisāb yükünü azalttı, peyk navigasyonu yol bulmayı ḫārice taşıdı ve arama motorları maʿlūmāta erişimi kolaylaştırdı. Bu nevi āletlerde insan ekseriyā elde olunan maʿlūmātın ne maʿnāya geldiğine, muʿtemed olup olmadığına ve ne yapılacağına kendisi ḳarār vermeye devam eder.

Generative AI ise başka bir idrāk mertebesine ulaşabilir. Bir kullanıcı nizāma yalnız “Bu maʿlūmāt nedir?” diye değil, “Bu şahṣın ḥareketi ne maʿnāya gelir?”, “Doğru ḳarārı veriyor muyum?”, “Niçin böyle ḥissediyorum?” veya “Bu ḥādise benim için ne ifāde ediyor?” gibi suʾāller yöneltebilir. Bu suʾāller basit maʿlūmāt erişimi değil; tefsīr, taḳdīr, nefsini anlama ve ḳarār verme suʾālleridir.

Maḳālenin merkezī daʿvāsı buradan neşʾet eder: psikolojik cihetten mühim olan yalnız idrākin ḫārice aktarılması değil, hangi idrākī muʿāmelenin ḫārice aktarıldığıdır.

Vazīfevī İdrākī Ḫāricīleştirme ile ʿĀlī Dereceli İdrākī Vazīfelerin Ḫāricī Nizāma Tefvīżi Arasındaki Farḳ Nedir?

Vazīfevī idrākī ḫāricīleştirme, ḥāfıẓa, taḥarrī, ḥisāb ve muʿtād muʿāmeleler gibi vazīfeleri ḫāricī nizāma bırakırken tefsīr ve muḥākemeyi insanda tutar; ʿālī dereceli idrākī vazīfelerin ḫāricī nizāma tefvīżi ise ḥādiselerin maʿnāsını kurma, iḥtimālleri taḳdīr, ḥareketleri izāh ve ḳarārları çerçeveleme gibi tefsīrī vazīfelerin kendisini nizāma devreder. Maḳālenin teklifine göre psikolojik netīceleri belirlemede istiʿmāl miḳdārından ziyāde bu tefvīż mertebesi mühim olabilir; lākin bu tefrīḳ henüz psikometrik surette taṣdīḳ edilmiş bir miḳyās değildir.

Bu tefrīḳ istiʿmāl sıḳlığına dāʾir mühim bir mesʾeleyi görünür ḳılar. Bir şahṣ günde onlarca kere AI'ı yazım, tertīb veya muʿtād araştırma için kullanabilir ve yine de esās tefsīr işini kendisi yapabilir. Başka bir şahṣ AI'ı haftada yalnız birkaç kere kullandığı ḥālde şahṣī münāsebetlerinin veya mühim ḥayāt ḳarārlarının maʿnāsını doğrudan nizāma bırakabilir. Basit “AI istiʿmāl sıḳlığı” miḳyāsı bu iki ḥāli birbirinden ayırmaz.

AI istiʿmālinin miḳdārı niçin tek başına kāfī değildir?

Maḳālenin farāżiyesine göre idrākī tefvīżin mertebesi, istiʿmāl sıḳlığından daha açıklayıcı olabilir. Bu teklif mühimdir; zīrā mevcut tetkīḳlerin mühim bir ḳısmı AI istiʿmālini müddet, sıḳlık veya şahṣın kendi beyān ettiği istiʿmāl miḳdārı üzerinden taḳdīr etmektedir.

Lākin müʾellif açık bir ḥad vazʿ eder: higher-order cognitive outsourcing henüz operasyonelleştirilmiş ve psikometrik surette taṣdīḳ edilmiş bir yapı değildir. Vazīfevī ve ʿālī dereceli istiʿmāl arasında ḳatʿī bir ḥad yerine tedrīcī bir intikal bulunması da mümkündür.

Yardımdan ikāmeye doğru insan–AI silsilesi

Tetkīḳ generative AI'ın kullanıcıyla münāsebetinde beş mevḳiʿli bir silsile teklif eder:

Ālet mevḳiʿinde nizām belirlenmiş muʿāmeleyi yapar. Muʿāvin, kullanıcının kurduğu çerçeve dāḫilinde muʿayyen bir vazīfeyi deruhte eder. Müşāvir teklifler üretir, lākin taḳdīr kullanıcıda ḳalır. Müfessir mevḳiʿinde nizām ḥādisenin maʿnāsını kullanıcı adına üretmeye başlar. Ḳarār vekīli mevḳiʿinde ise nizāmın netīcesi müstaḳil taḳdīr yapılmadan benimsenir.

Bu taṣnīf bir şahṣın AI'ı her zaman aynı mevḳiʿde kullandığını farż etmez. Aynı kullanıcı aynı nizāmı bir vazīfede ālet, başka bir vazīfede müşāvir ve şahṣī bir mesʾelede müfessir olarak kullanabilir.

Otomasyon yanlılığı niçin mühimdir?

Maḳāle bu naẓarī silsileyi otomasyon edebiyātındaki yerleşik bulgularla irtibāṭlandırır. Otomasyon yanlılığı, şahṣların otomatik bir nizāmın teklifini mübālaġalı surette ḳabūl etmesi veya nizāmın ḫaṭāsını kifāyetince fark etmemesi meylidir.

Generative AI burada klasik otomasyondan bazı cihetlerle ayrılır. Çıktı selīs tabiʿī lisānda gelir, çoğu zaman şahṣīleştirilmiştir, kullanıcının ifādelerine doğrudan cevāb verir ve insanlarla muḫābereye benzeyen ictimāʿī işāretler üretir. Maḳālenin müzākeresine göre bu ḫuṣūṣiyetler, çıktının doğruluğundan müstaḳil olarak ona psikolojik otorite kazandırabilir.

Selīs bir metnin doğru olduğu ḥissini yaratması bilḫāṣṣa mühimdir. Selāset, ḥaḳīḳī doğruluğun delīli değildir; lākin beşer idrākinde algılanan keyfiyet ve doğruluk için sezgisel bir işāret olarak kullanılabilir.

Maḳālenin kullandığı mevcut tecrübī işāretler

Bu edebiyātın mühim netīcesi tek cihetli değildir. Menbaʿ teblīġin aktardığı meta-analysis'de insan–AI terkībleri bazı muḥtevā istihsāl vazīfelerinde fāʾide sağlarken, ḳarār vazīfelerinde orta ḥesābla insan veya AI tarafının tek başına daha iyi olanından aşağı performans gösterebilmiştir. Bināʾenaleyh tetkīḳ “insan + AI her zaman daha iyidir” veya “AI insan tefekkürünü her zaman bozar” şeklindeki iki uç tefsīri de reddeder.

Productive Cognitive Friction Nedir?

Productive cognitive friction, tefekkür esnāsında ẓuhūr eden her zihnī cehdin izāle edilmesi lāzım gelen bir verimsizlik olmadığını; şahṣın alternatif üretme, belirsizlikle ḳalma, kendi izāhını kurma ve ilk muḥākemesini sınama sırasında sarf ettiği bazı idrākī cehdlerin taʿallüm ve muḥākeme inkişāfı bakımından vazīfevī olabileceğini ifāde eden mefhūmī tekliftir. Maḳāle, AI'ın yalnız muʿtād yükü azaltması ile tefsīr ve taḳdīr melekesinin teşekkül ettiği süreçleri dāʾimā ortadan kaldırması arasında tefrīḳ yapılması gerektiğini ileri sürmektedir.

Bu görüş generation effect, desirable difficulties ve productive failure gibi taʿallüm edebiyātıyla irtibāṭlandırılır. Müşterek nokta, kısa müddette daha ziyāde zihnī cehd isteyen bazı süreçlerin uzun müddette taʿallümü veya naḳli destekleyebilmesidir.

Bu sebeble maḳāle, bir menbaʿ bulmak, bir cedveli tertīb etmek veya metni tercüme etmek gibi muʿāmelelerde idrākī yükün azaltılmasının tefsīr ḳābiliyyetinin inkişāfını zarūrī olarak tehdīd etmediğini müdāfaʿa eder. Farāżiye, ḫaṭarın bilḫāṣṣa şahṣın kendi reʾyini teşkīl etmesi, muḫtelif izāhları tartması ve belirsizlik altında ḳarār vermesi gereken süreçlerin dāʾimā hazır cevāblarla ikāme edilmesi ḥālinde ẓuhūr edebileceğidir.

Lākin “inkişāf maliyeti” bu tetkīḳde ölçülmüş bir netīce değildir. Müʾellif bunu tecrübī olarak sınanması gereken şartlı bir farāżiye olarak sunar.

AI Menşeʾli Taṣdīḳ Döngüsü Neyi İfāde Eder?

AI menşeʾli taṣdīḳ döngüsü, kullanıcının kendi rivāyetini nizāma vermesi, nizāmın büyük ölçüde bu çerçeveden hareketle tutarlı bir tefsīr üretmesi, kullanıcının bu çıktıyı müstaḳil ḫāricī taṣdīḳ gibi algılaması ve ardından başlangıçtaki rivāyetine daha kuvvetle bağlanması şeklinde teklif olunan naẓarī mekanizmadır. Tetkīḳ bu döngünün psikolojik işleyiş üzerindeki teʾsīrini tecrübī olarak göstermemiştir; mekanizma ileride sınanması gereken bir farāżiyedir.

Buradaki esās mesʾele AI'ın zarūrī olarak yanlış maʿlūmāt vermesi değildir. Nizām, kullanıcının ḥādiseyi nasıl naklettiğine bağlı olarak bir izāh kurar. Şahıslar arası ihtilāflar veya öz-anlayış gibi sahalarda girdi tabiʿaten seçici olabilir. Nizām bu seçilmiş rivāyetten tutarlı ve şahṣīleştirilmiş bir tefsīr ürettiğinde, kullanıcının kendi öncüllerinin geliştirilmiş bir nüshası dışarıdan gelmiş müstaḳil bir teyīd gibi algılanabilir.

Menbaʿ bu noktayı confirmation bias ve epistemic vigilance edebiyātlarıyla irtibāṭlandırır. Ayrıca kullanıcı reʾylerine mübālaġalı uyum gösteren sycophancy meyilleri ile mesʾelenin muḫtelif şekillerde çerçevelenmesinin muḫtelif AI netīceleri meydana getirebilmesi, döngüyü kuvvetlendirebilecek design-adjacent ʿāmiller olarak müzākere edilir.

Lākin tetkīḳ açık bir ḥad çizer: bu mekanizmanın psikolojik işleyiş üzerindeki klinik teʾsīrine dāʾir kāfī delīl mevcut değildir.

Dijital hüviyyet ve otobiyografik maʿnālandırma

Maḳāle dijital hüviyyet müzākeresini otobiyografik ḥāfıẓa ve rivāyetī hüviyyet edebiyātıyla birleştirir. Otobiyografik ḥāfıẓa pasif bir arşiv olarak değil, şahṣın ḥāżır maḳṣadları ve nefs mefhūmuyla teʿāmül içinde yeniden kurulan bir nizām olarak ele alınır.

İnsanlar tecrübelerini yalnız ḫāṭırlamaz; tecrübeye maʿnā verir, bunları ḥayāt ḥikāyesine yerleştirir ve zamanla “Ben kimim?”, “Başıma gelen şey ne maʿnāya geliyor?” gibi suʾāllere cevāb veren dāḫilī bir rivāyet kurar.

Menbaʿ burada müʾellifin Internal Autobiographical Map (IAM) çerçevesiyle irtibāṭ kurar. IAM; mühim tecrübenin ḥissī olarak kodlanması, maʿnālandırılması ve bilāhare idrākī netīce, hüviyyet mertebesindeki teşekkül ve ḥareket ḳalıbıyla irtibāṭlandırılması üzerine kurulmuş bir yapıdır. Menbaʿ IAM'in terkīb unsurlarını core experience, conclusion, rule, role ve scenario olarak sıralar.

Müʾellifin AI ile ilgili yeni teklifi, IAM'in AI tarafından “yeniden programlandığı” değildir. Daha dar teklif şudur: şahṣ maʿnālı şahṣī tecrübelerini tekrar tekrar generative AI'a getiriyor ve AI'dan bunlar hakkında tutarlı tefsīrler alıyorsa, AI şahṣın maʿnā isnādı sürecinde daha evvel tefekkür, münāsebetler ve kültürel çerçevelerin doldurduğu sahaya iştirak eden ilāve bir müfessir menbaʿı ḥāline gelebilir.

Menbaʿ, IAM hakkında daha önce neşr edilmiş iki tetkīḳden bahseder: biri 150 iştirakçili muḫteliṭ usūl tetkīḳi, diğeri 190 iştirakçili confirmatory factor analysis ve structural equation model tetkīḳidir. Lākin bu iki tetkīḳ IAM'in ölçülmesi ve irtibāṭlı yapılarıyla alāḳalıdır; AI'ın ḫāricī müfessir ṭabaḳası olduğu farāżiyesini imtiḥān etmemiştir.

AI-Supported Agency ile AI-Displaced Agency Arasındaki Farḳ Nedir?

AI-supported agency, AI iḥtimāller, maʿlūmāt ve tertīb sağlarken taḳdīr, muḥākeme, ḳarār sahipliği ve netīcelerin mesʾūliyyetinin insanda ḳaldığı ḥāli; AI-displaced agency ise AI tarafından üretilen tefsīr ve netīcelerin şahṣın kendi tefsīrī ve taḳdīrī süreçlerinin yerine geçerek benimsenmesini ifāde eden naẓarī tefrīḳi anlatır. Bu iki yapı henüz taṣdīḳ edilmiş ḥareket miḳyāsları değildir.

Maḳālenin istiḳlāl anlayışında dışarıdan yardım almak istiḳlāli kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Bir insan birçok müşāvire mürācaʿat edebilir, mühim miḳdārda işi devredebilir ve yine de kendi ḳıymetleri ve gerekçeleri doğrultusunda ḳarār verebilir.

Menbaʿ ḥareket istiḳlālinin maḥfūẓ ḳalması için beş ḫuṣūṣiyete işāret eder:

• AI çıktısıyla arasında tefekkürī mesāfe tutabilmek.
• Çıktı hakkında kendi muḥākemesini istiʿmāl etmek.
• Çıktıyı kendi maʿlūmātı ve ḳıymetleriyle taḳdīr etmek.
• Son ḳarārın sahipliğini deruhte etmek.
• Ḳarārın netīcelerinin mesʾūliyyetini taşımak.

Teklif olunan ḥareket göstergeleri

Menbaʿ, ileride ölçüm vāṣıṭası geliştirilebilmesi için bazı aday ḥareket göstergeleri teklif eder. AI-supported agency'nin muḥtemel göstergeleri arasında nizāma danışmadan evvel muvakkat bir reʾy teşkīl etmek, alternatif ve karşı delīl istemek, AI çıktısında en az bir uyuşmazlığı teşhīṣ edebilmek, mühim iddiʿāları taṣdīḳ etmek ve alınan ḳarārın gerekçesini AI'ın kelimelerini tekrar etmeden izāh edebilmek vardır.

AI-displaced agency'nin aday göstergeleri arasında ilk cevābı alternatif aramadan ḳabūl etmek, benimsenen netīcenin gerekçesini yeniden kuramamak, AI'a danışmadan ḳarār verirken rāḥatsızlık duymak ve ḳarārı nizāma isnād etmek vardır.

Bu göstergeler henüz taṣdīḳ edilmemiştir. Bilḫāṣṣa münāsib ve verimli AI istiʿmālini ḥaḳīḳaten yerinden edilmiş beşerī agency'den ayıracak psikometrik vāṣıṭa geliştirmek, menbaʿ tarafından mühim ve müşkil bir gelecek tetkīḳ mesʾelesi olarak taʿrīf edilir.

Mesʾūl idrākī ortaklığın beş düstūru

Müʾellif bu düstūrları delīle müstenid bir müdāḫale programı olarak sunmamaktadır. Düstūrların müʾessiriyyeti tetkīḳ dāḫilinde imtiḥān edilmemiştir. Bunlar AI-supported agency fikrini amelī ḥareketlere tercüme etmek üzere teklif edilmiş bir modeldir.

Taʿlīm cihetinden netīce

Maḳālenin taʿlīm bakımından esās daʿvāsı, AI okuryazarlığının yalnız iyi prompt yazmayı öğrenmekten ibāret olmaması gerektiğidir. Daha iyi prompt, daha iḳnāʿ edici ve daha keyfiyetli çıktı üretebilir; lākin kullanıcının tenḳīdī taḳdīr rolünü kendiliğinden maḥfūẓ tutmaz.

Menbaʿ daha şümūllü psikolojik AI okuryazarlığı için epistemic vigilance, menbaʿ taḳdīri, metacognitive monitoring, otomasyon yanlılığı ve akıcılık teʾsīrleri hakkında şuʿūr, ḥall edilmemiş belirsizliğe taḥammül, AI'a danışmadan farāżiye üretebilme ve algoritmik çıktıya iʿtirāż etme temrīni gibi melekelerin mühim olacağını müdāfaʿa eder.

Psikoloji, müşāvere ve coaching cihetinden ḥad

Menbaʿ, psikoloji ve müşāvere sahasında şahṣların profesyonellere AI tarafından evvelden teşkīl edilmiş münāsebet, ḥis veya ḥareket tefsīrleriyle gelebileceğini müzākere eder. Buradaki teklif bu tefsīrlerin kendiliğinden reddedilmesi değildir; şahṣın AI çıktısını birçok maʿlūmāt girdisinden biri olarak mı kullandığının, yoksa kendi tefsīr işini bütünüyle bu çıktıya mı bıraktığının tefrīḳ edilmesidir.

Maḳāle ayrıca generative AI'ın ehliyetli psikolojik, ṭıbbī veya başka profesyonel bakımın yerine geçmediğini ṣarāḥaten belirtir. Psikolojik sıkıntı, ḫaṭar veya klinik ḥāl söz konusu olduğunda münāsib insan profesyonel desteğinin lüzūmu vurgulanır.

Tetkīḳin Uṣūlü ve Netīceleri

Bu tetkīḳin “uṣūlü” tecrübī bir uṣūl değildir

Tetkīḳ yeni bir iştirakçi numūnesi, tecrübe grubu, kontrol grubu veya istatistik farāżiye imtiḥānı kullanmamaktadır. Müʾellif, idrākī ḫāricīleştirme, tenḳīdī tefekkür, otomasyon yanlılığı ve algoritmik iʿtimād, ḥareket istiḳlāli ve dijital hüviyyet olmak üzere daha evvel büyük ölçüde ayrı ayrı inkişāf etmiş beş edebiyāt sahasını mefhūmī surette bir araya getirir.

Bu edebiyāt telḫīṣinden üç esās naẓarī teklif istihsāl edilir:

1. Vazīfevī idrākī ḫāricīleştirme ile ʿālī dereceli idrākī vazīfelerin ḫāricī nizāma tefvīżinin tefrīḳ edilmesi.
2. AI-supported agency ile AI-displaced agency'nin insan–AI teʿāmül silsilesi üzerinden tefrīḳ edilmesi.
3. Generative AI'ın otobiyografik maʿnālandırmaya iştirak eden muḥtemel bir ḫāricī müfessir ṭabaḳası olarak tasavvur edilmesi.

Bunlara ilāveten tetkīḳ productive cognitive friction mefhūmunu müzākere eder, confirmation loop mekanizmasını farāżiye olarak teklif eder ve beş maddelik mesʾūl idrākī ortaklık modelini ortaya koyar.

Mevcut delīl naẓarī modeli ne mertebede destekliyor?

Menbaʿın mürācaʿat ettiği mevcut araştırmalar, otomasyon yanlılığı, algoritmik tavsiyeye ifrāṭ derecede iʿtimād, selīs maʿlūmātın algılanan doğruluğu, AI'ın ḳarārlara teʾsīr edebilmesi ve AI istiʿmāliyle beyān edilen tenḳīdī tefekkür arasında münāsebetler bulunduğunu gösterir. Lākin bu tetkīḳler yeni teblīġde teklif olunan mefhūmī yapıların tamāmını doğrudan imtiḥān etmemektedir.

Bilḫāṣṣa Lee ve ark. ile Gerlich tetkīḳlerinde menbaʿ müʾellifinin işāret ettiği ḥudūd mühimdir: maḳṭaʿī ve şahṣın kendi beyānına dayalı tertībler münāsebet gösterebilir, lākin AI'ın şahṣın tenḳīdī tefekkür ḳābiliyyetini zamanla aşındırdığını isbāt edemez. Görülen düşük tenḳīdī tefekkür, mevcut ḳābiliyyetin zāyiʿ olmasından değil, muʿayyen vazīfe sırasında kullanılmamasından da neşʾet edebilir.

Bu tefrīḳ gelecek tetkīḳ gündeminin esās sebeblerinden biridir.

Maḳālenin teklif ettiği tetkīḳ gündemi

Menbaʿ, mefhūmī modeli sınamak için evvelā ölçüm vāṣıṭalarının geliştirilmesi gerektiğini müdāfaʿa eder. Evveliyetli ölçüm sahaları şunlardır:

• Vazīfevī cognitive offloading ile higher-order cognitive outsourcing'i istiʿmāl sıḳlığından müstaḳil ayırabilecek miḳyāslar.
• Umūmī teknoloji iʿtimādından ayrı olarak algılanan AI otoritesini ölçecek vāṣıṭalar.
• AI-supported ve AI-displaced agency'yi ḥareket bakımından ayırabilecek ölçüler.
• Tefekkürī mesāfe, alternatif üretme ve ḳarār sahipliği göstergeleri.

Muḥtevā bakımından imtiḥān edilmesi teklif olunan suʾāller arasında idrākī tefvīż mertebesinin standart tenḳīdī tefekkür ölçümleriyle münāsebeti, metacognitive accuracy, AI desteğinin iʿtimādı performanstan daha sürʿatli artırıp artırmadığı, belirsizliğe taḥammül, hüviyyetle ilgili mevżūlarda AI tefsīrine iʿtimād, otobiyografik maʿnālandırma üzerindeki teʾsīrler ve ferdī farḳlar vardır.

Tetkīḳ edilmesi teklif olunan ferdī farḳlar arasında need for cognition, epistemic curiosity, saha iḫtiṣāṣı, yaş ve taʿlīm geçmişi vardır.

İleride hangi tetkīḳ tertībleri lāzımdır?

Müʾellif bilḫāṣṣa idrākī tefvīż mertebesinin tecrübī olarak değiştirildiği ve AI istiʿmāl sıḳlığının sābit tutulduğu tecrübeler teklif eder. Böyle bir tertīb, “çok AI kullanmak” ile “ʿālī dereceli tefekkür vazīfelerini AI'a vermek” arasındaki farḳı doğrudan imtiḥān edebilir.

Uzunlamasına tetkīḳler de ḥayātī görülmektedir. Bunun sebebi, maḳṭaʿī bir tetkīḳin şahṣın idrākī ḳābiliyyetinde zamanla ḥaḳīḳī bir tebeddül olup olmadığını, yoksa mevcut ḳābiliyyetini yalnız o anda kullanmadığını tefrīḳ edememesidir.

Ayrıca kemiyetli tecrübelerin yanında insanların kendi AI bağımlılıklarını, iʿtimādlarını ve ḳarār süreçlerini nasıl taʿrīf ettiğini tetkīḳ eden muḫteliṭ uṣūl araştırmaları teklif edilir. Menbaʿ, şahṣın kendi idrākī sürecine dāʾir beyānının da ḫaṭālı olabileceğini bilḫāṣṣa belirtir.

Bu Tetkīḳ Sıḳ AI İstiʿmālinin Tenḳīdī Tefekkürü Bozduğunu İsbāt Ediyor mu?

Hayır. Bu tetkīḳ yeni bir tecrübe yapmayan mefhūmī bir teblīġdir ve sıḳ AI istiʿmālinin tenḳīdī tefekkür ḳābiliyyetini bozduğunu sebebiyyet cihetinden göstermemektedir. Menbaʿda aktarılan bazı tetkīḳler AI istiʿmāli, AI'a iʿtimād, cognitive offloading ve daha düşük beyān edilen tenḳīdī tefekkür arasında münāsebetler gösterir; lākin tetkīḳ bu netīcelerin ḳābiliyyet aşınması, vazīfeye maḫṣūṣ düşünmeme veya başka müteġayyirlerden neşʾet edip etmediğinin henüz tefrīḳ edilemediğini ṣarāḥaten bildirir.

Tetkīḳin desteklediği netīceler

• Generative AI, yalnız maʿlūmāt erişimi değil tefsīr ve taḳdīr mertebesindeki vazīfeleri de deruhte edebilecek şekilde kullanılabilir.
• Yerleşik cognitive offloading edebiyātı, ḫāricī nizām istiʿmālinin beşer idrāki üzerinde muntazam teʾsīrler doğurabileceğini gösterir.
• Otomasyon edebiyātı insanların algoritmik teklifleri her zaman yalnız doğruluklarına göre taḳdīr etmediğini gösterir.
• İnsan–AI performansı vazīfe nevʿine göre değişir; mevcut edebiyāt tek cihetli “AI her zaman fāʾidelidir” veya “AI her zaman muzırdır” netīcesini desteklemez.
• AI istiʿmālini yalnız istiʿmāl sıḳlığıyla ölçmek, hangi idrākī vazīfelerin tefvīż edildiğini ayırmayabilir.
• Higher-order cognitive outsourcing ve AI-supported / AI-displaced agency tecrübī olarak sınanabilir naẓarī tefrīḳlerdir.
• Generative AI'ın şahṣī tefsīr süreçlerine iştirak edebileceği farāżiyesi tetkīḳe münāsib şekilde kurulabilir.

Tetkīḳin desteklemediği netīceler

• Sıḳ AI istiʿmālinin insanlarda bağımlılık meydana getirdiği isbāt edilmemiştir.
• AI istiʿmālinin tenḳīdī tefekkür ḳābiliyyetini dāʾimī surette azalttığı gösterilmemiştir.
• AI'ın şahṣın hüviyyetini değiştirdiği veya “yeniden programladığı” gösterilmemiştir.
• AI'ın IAM yapılarını değiştirdiği gösterilmemiştir.
• Confirmation loop'un klinik psikolojik bozukluğa sebeb olduğu gösterilmemiştir.
• AI-displaced agency için taṣdīḳ edilmiş psikometrik eşik mevcut değildir.
• Beş mesʾūl idrākī ortaklık düstūrının müʾessiriyyeti tecrübī olarak imtiḥān edilmemiştir.
• İstiʿmāl sıḳlığından ziyāde tefvīż mertebesinin ḳatʿī surette daha mühim olduğu henüz isbāt edilmemiştir.

Tetkīḳin merkezī ve henüz cevābsız suʾāli

Maḳālenin gelecek tetkīḳ gündeminin merkezindeki suʾāl şudur: Generative AI'ın psikolojik teʾsīrini istiʿmāl sıḳlığı mı, yoksa AI'a tefvīż edilen idrākī vazīfelerin mertebesi mi daha kuvvetli surette belirler?

Müʾellifin naẓarī teklifi ikinci şıḳdır: tefvīż mertebesi daha mühim olabilir. Lākin tetkīḳ bu teklifin yanlış çıkabileceğini de ṣarāḥaten ḳabūl ederek onu tekẕīb edilebilir bir farāżiye olarak mevḳiʿlendirir.

Tetkīḳin umūmī ilmī ehemmiyeti

Tetkīḳin esās katkısı generative AI müzākeresini “kullan / kullanma” ikiliğinden çıkarıp idrākī iş taḳsīmi mesʾelesine çevirmesidir. Böylece AI'ın bir şahṣa ne ḳadar yardım ettiği değil, yardım sırasında hangi zihnī muʿāmelelerin insanda ḳaldığı ve hangilerinin nizāma tefvīż edildiği tetkīḳ edilebilir ḥāle gelir.

Bu çerçevede esās tefrīḳ augmentation ile substitution arasındadır. Generative AI insanın maʿlūmāta erişimini ve üretme ḳābiliyyetini tevsiʿ edebilir; lākin tefsīr, taḳdīr ve ḳarār sahipliğinin dāʾimā nizām tarafından deruhte edilmesinin muḫtelif psikolojik netīceleri olup olmadığı henüz tecrübī olarak cevāblanmamıştır.

Menbaʿ ve Uṣūl Notu

Aṣlī çalışma: When AI Starts Thinking for Us: Digital Identity, Critical Thinking, and Behavioural Autonomy in the Age of Generative AI

Müʾellif: Stoyana Natseva.

ORCID: 0009-0008-1692-1935.

Correspondence: Nstoiana@gmail.com

PDF'de verilen akademik/müʾessesātī roller: Full Professor (Profesor Titular B) of Psychology and Education, Universidad Azteca; Professor of Practice, Dunster Business School; Founder and CEO, Happy Life Academy® and DCS® Academy; Founder, Happy Life Institute for Direct Change Science; President, IAPTC®.

Menbaʿ nevʿi: Mefhūmī konferans teblīġi.

Konferans: Psychology of Cyberspace 2026.

Konferans bağlamı: Poland / International Online Conference.

Takdīm tārīḫi: 5 Eylül 2026.

Resmī konferans programındaki oturum: 5 Eylül 2026, 15:00–16:00.

Konferans teşkīlātı: Instytut Cyberpsychologii, Polonya.

Hakemlik ḥāli: Menbaʿ PDF ve taṣdīḳ edilmiş konferans kaydı, tetkīḳin hakem tetkīḳinden geçtiğini ṣarāḥaten belirtmemektedir. Bu sebeble çalışma hakemli dergi maḳālesi olarak taṣnīf edilmemiştir.

SSRN kayıt numarası: 7610338.

SSRN yükleme tārīḫi: 14 Ekim 2026.

SSRN DOI: 10.2139/ssrn.7610338.

Zenodo DOI: 10.5281/zenodo.22347697.

SSRN resmī bağlantısı: https://ssrn.com/abstract=7610338

Zenodo DOI bağlantısı: https://doi.org/10.5281/zenodo.22347697

Ruhṣat: SSRN kaydı çalışmanın Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) ruhṣatı altında olduğunu gösterir.

Temvīl: SSRN kaydına göre tetkīḳ, ʿumūmī, ticārī veya ġayr-i kâr maksadlı bir temvīl müʾessesesinden muʿayyen araştırma hibesi almamıştır.

Menfaʿat beyānı: SSRN kaydı, müʾellifin bu maḳālede müzākere olunan Direct Change Solution® (DCS®) ve Internal Autobiographical Map (IAM) çerçevelerinin müessisi; Happy Life Academy®'nin kurucusu ve CEO'su; Happy Life Institute for Direct Change Science'ın kurucusu ve IAPTC® reʾīsi olduğunu belirtir. Başka menfaʿat ihtilāfı bildirilmemiştir.

Esās naẓarī edebiyāt sahaları: cognitive offloading; critical thinking; automation bias ve algorithmic reliance; behavioural autonomy; digital identity.

Teklif olunan esās yeni tefrīḳ: Functional cognitive offloading ile higher-order cognitive outsourcing.

Teklif olunan insan–AI silsilesi: AI as tool → AI as assistant → AI as adviser → AI as interpreter → AI as decision surrogate.

Teklif olunan agency tefrīḳi: AI-supported agency ve AI-displaced agency.

Teklif olunan hüviyyet farāżiyesi: Tekrarlanan generative AI teʿāmülünün otobiyografik maʿnālandırmaya iştirak eden ḫāricī bir müfessir ṭabaḳası meydana getirebilmesi.

IAM için AI ile ilgili delīl ḥāli: Menbaʿda aktarılan evvelki IAM tetkīḳleri IAM yapısı ve irtibāṭlı psikolojik müteġayyirlerle alāḳalıdır; generative AI'ın IAM içinde ḫāricī müfessir ṭabaḳası meydana getirdiği teklifini imtiḥān etmemiştir.

Teklif olunan amelī model: Beş düstūrlu responsible cognitive partnership with AI yaklaşımı.

Modelin taṣdīḳ ḥāli: Beş düstūrun müʾessiriyyeti tecrübī olarak imtiḥān edilmemiştir; delīle müstenid müdāḫale protokolü olarak sunulmamaktadır.

Esās ilmī ḥudūd: Tetkīḳ tecrübī değildir; teblīġin özgün mefhūmları naẓarī tekliflerdir ve psikometrik/tecrübī taṣdīḳ gerektirir.

Sebebiyyet ḥaddi: Menbaʿda müzākere olunan maḳṭaʿī AI istiʿmāli–tenḳīdī tefekkür münāsebetleri idrākī ḳābiliyyet zāyiʿini veya AI'ın sebebī teʾsīrini isbāt etmemektedir.

Klinik ḥad: Tetkīḳ AI istiʿmālinin psychopathology meydana getirdiğine dāʾir klinik iddiʿā üretmemektedir. Generative AI ehliyetli psikolojik, ṭıbbī veya başka profesyonel bakımın yerine mevḳiʿlendirilmemektedir.