Bu çalışma, lisansüstü öğrencilerde bilimsel araştırma etiğini ölçmeye yönelik bir ölçek geliştirme araştırmasıdır. Çalışma türü bakımından hakemli dergi makalesi olarak değil, hakem değerlendirmesinden geçmemiş bir preprint olarak sunulmuştur. Alan olarak eğitim bilimleri, psikolojik danışmanlık, ölçme-değerlendirme, psikometri ve araştırma etiği kesişiminde yer alır.

Araştırmanın temel amacı, yüksek lisans ve doktora öğrencilerinin bilimsel araştırma etiğine bağlılığını ölçebilecek geçerli ve güvenilir bir araç geliştirmektir. Bu nedenle çalışma, doğrudan bir eğitim politikası önerisi vermekten çok, araştırma etiğini ölçmek için kullanılabilecek psikometrik bir ölçek yapısı önermektedir.

Çalışma hassas bir klinik, hukuki veya finansal tavsiye alanına girmemektedir. Ancak akademik etik, öğrenci değerlendirmesi ve kurumsal karar süreçleriyle ilişkili olduğu için sonuçların tek başına cezalandırıcı veya kesin belirleyici bir araç gibi kullanılmaması gerekir.

Bu araştırma, Ürdün’deki üniversitelerde öğrenim gören lisansüstü öğrenciler için “bilimsel araştırma etiği” ölçeği geliştirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada önce literatür incelenmiş, ardından uzman görüşleri alınarak ölçek maddeleri düzenlenmiştir. İlk aşamada 35 maddeyle başlayan ölçek, değerlendirme ve analiz süreçlerinden sonra 25 maddelik dört boyutlu bir yapıya dönüştürülmüştür.

Ölçek; araştırma konusuna ilişkin genel etik, araştırmaya katılan kişiler ve bilgi gizliliği, sonuçların sunumu ve yorumlanması, bilimsel dürüstlük ve bütünlük olmak üzere dört temel boyuttan oluşmaktadır. Araştırmada açımlayıcı faktör analizi, doğrulayıcı faktör analizi ve Cronbach alfa güvenirlik katsayısı kullanılmıştır. Sonuçlar, ölçeğin yüksek iç tutarlılık değerlerine sahip olduğunu ve önerilen dört boyutlu yapının genel olarak desteklendiğini göstermektedir.

Problem Ne?

Bilimsel araştırma, yalnızca bilgi üretme faaliyeti değildir. Aynı zamanda dürüstlük, gizlilik, katılımcı haklarına saygı, doğru veri kullanımı, tarafsız yorumlama ve kaynaklara sadakat gibi etik ilkeleri de içerir. Özellikle lisansüstü öğrenciler, tez ve akademik araştırma süreçlerinde veri toplama, kaynak kullanma, sonuç yorumlama ve bilimsel yazım gibi birçok kritik aşamadan geçer.

Çalışmanın çıkış noktası şudur: Lisansüstü öğrencilerin araştırma etiğine ne kadar bağlı olduğunu ölçmek için yerel bağlama uygun, geçerli ve güvenilir bir ölçeğe ihtiyaç vardır. Yazarlar, Ürdün üniversiteleri bağlamında bu ihtiyacı karşılayacak kapsamlı bir ölçme aracı bulunmadığını belirtmektedir.

Bu problem yalnızca bireysel öğrenci davranışıyla ilgili değildir. Araştırma etiğinin zayıf olduğu bir ortamda tezlerin, akademik yayınların ve eğitim araştırmalarının kalitesi de zarar görebilir. Bu nedenle etik farkındalığı ölçmek, hem öğrenci gelişimi hem de üniversitelerin araştırma kalitesi açısından önemlidir.

Yöntem Ne Öneriyor?

Çalışma betimsel araştırma yaklaşımına dayanmaktadır. Betimsel yaklaşım, bir olguyu mevcut haliyle anlamaya ve ölçmeye çalışan araştırma tasarımıdır. Bu çalışmada ölçülmek istenen olgu, lisansüstü öğrencilerin bilimsel araştırma etiğine bağlılığıdır.

Araştırmanın örneklemi, Ürdün’deki bazı resmi üniversitelerin eğitim fakültelerinde öğrenim gören 309 yüksek lisans ve doktora öğrencisinden oluşmaktadır. Öğrenciler psikoloji, eğitim yönetimi ve öğretim yöntemleri gibi bölümlerden seçilmiştir. Ölçek, beşli Likert tipi yanıt yapısıyla hazırlanmıştır. Likert tipi ölçek, katılımcıların bir ifadeye ne ölçüde katıldığını veya o davranışı ne sıklıkla sergilediğini derecelendiren ölçme biçimidir.

Ölçeğin geliştirilme süreci birkaç aşamada yürütülmüştür. İlk olarak araştırma etiğiyle ilgili literatür ve önceki ölçekler incelenmiştir. Daha sonra 35 maddelik ilk madde havuzu oluşturulmuştur. Uzman görüşleri sonrasında bazı maddeler çıkarılmış veya düzenlenmiştir. Ön uygulama ve faktör analizleri sonrasında ölçek 25 maddeye indirilmiştir.

Çalışmada iki önemli psikometrik yöntem kullanılmıştır. Açımlayıcı faktör analizi, maddelerin hangi boyutlar altında toplandığını keşfetmek için kullanılmıştır. Doğrulayıcı faktör analizi ise önerilen dört boyutlu yapının verilerle ne kadar uyumlu olduğunu test etmek için uygulanmıştır.

Formüller Ne Anlatıyor?

Çalışmada ayrıntılı matematiksel formüller açık biçimde verilmemektedir. Ancak araştırmanın psikometrik mantığı; korelasyon katsayıları, faktör yükleri, uyum indeksleri ve Cronbach alfa güvenirlik katsayısı gibi istatistiksel göstergelere dayanmaktadır.

Beşli Likert tipi puanlama yapısı sade biçimde şöyle gösterilebilir:

Burada 1 “hiçbir zaman”, 5 ise “her zaman” anlamına gelen en yüksek etik davranış sıklığını temsil eder. Öğrencinin ölçekten aldığı toplam puan, maddelere verdiği yanıtların toplamı veya ortalaması üzerinden yorumlanabilir.

Çalışmada kullanılan Cronbach alfa katsayısı, maddelerin aynı yapıyı ne kadar tutarlı ölçtüğünü gösteren bir iç tutarlılık ölçüsüdür. Genel gösterimi şöyledir:

Bu formülde \(k\), ölçekteki madde sayısını; \(\sigma_i^2\), her bir maddenin varyansını; \(\sigma_T^2\), toplam puanın varyansını ifade eder. Alfa değeri yükseldikçe maddelerin aynı genel yapıyı daha tutarlı ölçtüğü kabul edilir. Ancak çok yüksek alfa değerleri, bazı maddelerin birbirine fazla benzer olabileceği ihtimalini de düşündürebilir.

Çalışmada faktör yükleri de önemli bir göstergedir. Faktör yükü, bir maddenin ait olduğu gizil boyutla ne kadar ilişkili olduğunu gösterir. Basitçe şu şekilde düşünülebilir:

Örneğin bir madde “bilgi gizliliği” boyutuna yüksek yükleniyorsa, o maddenin gizlilik etiğini ölçmede güçlü bir gösterge olduğu kabul edilir.

Grafik, Tablo ve Şema Ana Mesajı

Çalışmadaki tabloların ana mesajı, geliştirilen ölçeğin dört ana boyutta toplandığını ve bu boyutların birbirleriyle anlamlı ilişkiler taşıdığını göstermesidir. Ölçeğin son hali 25 maddeden oluşmaktadır. Bu maddeler şu dört başlık altında toplanmıştır: araştırma konusuna ilişkin genel etik, katılımcılar ve bilgi gizliliği, sonuçların sunumu ve bilimsel güvenilirlik, bilimsel dürüstlük ve bütünlük.

Madde-boyut korelasyonları genel olarak kabul edilebilir düzeyde bulunmuştur. Bu, maddelerin ait oldukları boyutlarla ilişkili olduğunu göstermektedir. Boyutların toplam ölçek puanıyla ilişkileri de yüksektir. Bu bulgu, dört boyutun ayrı ayrı anlamlı olmakla birlikte aynı genel kavrama, yani bilimsel araştırma etiğine işaret ettiğini düşündürmektedir.

Faktör analizi sonuçları, dört faktörlü yapının toplam varyansın yaklaşık yüzde 68’ini açıkladığını göstermektedir. Psikometrik çalışmalarda bu oran, ölçeğin ölçmek istediği yapının önemli bir bölümünü açıklayabildiği şeklinde yorumlanabilir.

Doğrulayıcı faktör analizinde RMSEA değerinin 0.080 düzeyinde olması, model uyumunun kabul edilebilir sınırda olduğunu gösterir. Buna karşılık CFI, TLI ve GFI gibi bazı uyum göstergeleri çok güçlü değil, daha temkinli yorumlanması gereken düzeydedir. Bu nedenle çalışma, ölçeğin umut verici bir yapı sunduğunu gösterse de farklı örneklemlerde yeniden test edilmesi önemlidir.

Deneyler Nasıl Yapılmış?

Bu çalışma laboratuvar deneyi değil, ölçek geliştirme ve psikometrik doğrulama çalışmasıdır. Araştırma süreci, katılımcılara ölçek maddelerinin uygulanması ve bu yanıtların istatistiksel olarak analiz edilmesiyle yürütülmüştür.

İlk aşamada araştırmacılar, bilimsel araştırma etiğiyle ilgili kuramsal kaynakları ve önceki ölçek çalışmalarını incelemiştir. Bu inceleme sonucunda ölçeğin ilk madde havuzu oluşturulmuştur. Daha sonra 12 uzmandan görüş alınmış, maddelerin açık olup olmadığı ve ilgili boyuta uygunluğu değerlendirilmiştir.

Ön uygulama 50 lisansüstü öğrenciyle yapılmıştır. Bu aşama, ölçeğin ilk güvenirlik ve geçerlik göstergelerini görmek için kullanılmıştır. Ardından 309 kişilik ana örneklem üzerinde açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizleri yapılmıştır.

Açımlayıcı faktör analizinde bazı maddelerin yeterli faktör yükü taşımadığı veya istenen yapıya uygun davranmadığı görülmüş ve ölçek 25 maddeye indirilmiştir. Doğrulayıcı faktör analizinde ise bu 25 maddenin dört boyutlu yapıyı ne ölçüde desteklediği test edilmiştir.

Sonuçlar Ne Gösteriyor?

Sonuçlar, geliştirilen bilimsel araştırma etiği ölçeğinin yüksek iç tutarlılık değerlerine sahip olduğunu göstermektedir. Ölçeğin toplam Cronbach alfa değeri ana uygulamada 0.963 olarak raporlanmıştır. Bu değer, ölçeğin maddeleri arasında güçlü bir tutarlılık bulunduğunu göstermektedir.

Ölçeğin alt boyutlarında da yüksek güvenirlik değerleri elde edilmiştir. Araştırma konusuna ilişkin genel etik, katılımcılar ve bilgi gizliliği, sonuçların sunumu ve bilimsel güvenilirlik, bilimsel dürüstlük ve bütünlük boyutlarının her biri yüksek iç tutarlılık göstermiştir.

Açımlayıcı faktör analizi dört faktörlü yapıyı desteklemiştir. Doğrulayıcı faktör analizi de bu yapının genel olarak verilerle uyumlu olduğunu göstermiştir. Bununla birlikte bazı model uyum değerleri güçlü kabul edilebilecek düzeyde değil, daha çok kabul edilebilir veya sınıra yakın düzeydedir. Bu nedenle ölçeğin farklı üniversitelerde, farklı ülkelerde ve farklı disiplinlerde yeniden sınanması gerekir.

Çalışma ayrıca ölçeğin yüksek lisans ve doktora öğrencileri arasında ölçüm değişmezliği gösterdiğini ileri sürmektedir. Ölçüm değişmezliği, bir ölçeğin farklı gruplarda benzer anlamı ölçüp ölçmediğini sorgulayan önemli bir psikometrik testtir. Bu bulgu doğru biçimde desteklenirse, yüksek lisans ve doktora öğrencilerinin puanlarını karşılaştırmak daha anlamlı hale gelebilir.

Bu Neden Önemli?

Bilimsel araştırma etiği, akademik üretimin güvenilirliği için temel bir koşuldur. Bir tez ya da araştırma yalnızca yöntemsel açıdan güçlü olmakla yeterli olmaz; aynı zamanda dürüst, şeffaf, katılımcı haklarına duyarlı ve kaynak kullanımında adil olmalıdır.

Lisansüstü öğrenciler, geleceğin akademisyenleri, araştırmacıları ve uzmanlarıdır. Bu aşamada etik farkındalığın ölçülmesi, yalnızca öğrenci performansını değerlendirmek için değil, eksik alanları görmek ve eğitim programlarını iyileştirmek için de kullanılabilir.

Bu çalışma, araştırma etiğini soyut bir kavram olmaktan çıkarıp ölçülebilir boyutlara ayırmaya çalışmaktadır. Böyle bir ölçek; üniversitelerin etik eğitim programlarını planlamasına, danışmanların öğrencilere daha hedefli rehberlik etmesine ve araştırma kalitesini artırmaya dönük kurumsal politikaların geliştirilmesine katkı sağlayabilir.

Dikkat Noktaları

Çalışmanın en önemli dikkat noktası, hakem değerlendirmesinden geçmemiş bir preprint olmasıdır. Bu nedenle bulgular, kesinleşmiş akademik sonuçlar gibi değil, değerlendirmeye açık araştırma bulguları olarak okunmalıdır.

Örneklem Ürdün’deki belirli üniversitelerin eğitim fakülteleriyle sınırlıdır. Bu nedenle sonuçların farklı ülkeler, farklı fakülteler veya farklı disiplinler için doğrudan geçerli olduğu söylenemez.

Ölçek öz-bildirim temellidir. Yani öğrenciler kendi etik davranışlarını kendileri değerlendirmiştir. Bu tür ölçeklerde sosyal beğenirlik etkisi görülebilir. Katılımcılar gerçekte yaptıklarından daha etik görünecek yanıtlar verebilir.

Çalışmada raporlanan bazı tablo değerlerinde dikkatli okunması gereken noktalar vardır. Örneğin yüksek lisans ve doktora öğrenci sayılarıyla verilen yüzdeler arasında tutarsızlık izlenmektedir. Ayrıca bazı model uyum değerleri araştırmacılar tarafından kabul edilebilir yorumlansa da, daha katı psikometrik ölçütlerle değerlendirildiğinde sınırlı görülebilir.

Çok yüksek Cronbach alfa değeri olumlu bir iç tutarlılık göstergesi olmakla birlikte, ölçek maddelerinin birbirine çok benzer olabileceği ihtimalini de gündeme getirebilir. Bu nedenle ölçeğin yalnızca toplam puanla değil, alt boyutlar bazında da dikkatli yorumlanması daha sağlıklı olur.

Sonuç

Bu çalışma, lisansüstü öğrencilerde bilimsel araştırma etiğini ölçmek için dört boyutlu ve 25 maddelik bir ölçek önermektedir. Ölçeğin temel boyutları; araştırma konusuna ilişkin genel etik, katılımcılar ve bilgi gizliliği, sonuçların sunumu ve yorumlanması, bilimsel dürüstlük ve bütünlük olarak belirlenmiştir.

Psikometrik analizler, ölçeğin yüksek iç tutarlılık değerleri taşıdığını ve dört faktörlü yapının genel olarak desteklendiğini göstermektedir. Bununla birlikte çalışma preprint niteliğinde olduğu, örneklem belirli bir bağlamla sınırlı kaldığı ve bazı uyum göstergeleri temkinli yorumlanması gerektiği için ölçeğin farklı gruplarda yeniden test edilmesi önemlidir.

Genel olarak araştırma, üniversitelerde bilimsel araştırma etiğinin yalnızca derslerde anlatılan teorik bir konu değil, ölçülebilen, izlenebilen ve geliştirilebilen bir akademik yeterlik alanı olduğunu göstermesi bakımından değerlidir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Bu içerik, Wafa A. Aleid ve Sukiena M. Alrawashdeh tarafından hazırlanan “Constructing a scale of scientific research ethics among graduate students and its psychometric properties” başlıklı preprint çalışma temel alınarak hazırlanmıştır. Çalışma, lisansüstü öğrencilerde bilimsel araştırma etiğini ölçmeye yönelik bir ölçek geliştirme ve psikometrik doğrulama araştırmasıdır.

Bu içerik birebir çeviri değildir; çalışmanın ana fikri Verianla yayın çizgisine uygun biçimde sadeleştirilmiş ve özgün Türkçe editoryal makaleye dönüştürülmüştür.

Makaledeki istatistiksel sonuçlar, ölçek geliştirme mantığı, faktör analizi bulguları ve güvenirlik göstergeleri sadeleştirilerek aktarılmıştır. İçerik, akademik etik konusunda genel bilgilendirme amacı taşır; öğrenci değerlendirme, disiplin soruşturması veya kurumsal karar süreçleri için tek başına belirleyici ölçüt olarak kullanılmamalıdır.