Изилдөө укуктук жана башкаруучулук кесепеттери бар маселени козгогондуктан, бул макала укуктук кеңеш катары кабыл алынбашы керек. Бул жердеги максат — академиялык тексттин негизги идеясын түшүнүктүү тил менен түшүндүрүп, табылга, чечмелөө жана сунуш деңгээлдерин бири-биринен ажыратып, окурманга так алкак берүү.

Макала классикалык компаниялар укугунун алкактары компаниялар туш болуп жаткан өнөкөт белгисиздик чөйрөсүн мындан ары жетиштүү түшүндүрө албай жатканын жактайт. Автор бул жаңы чөйрөнү “anxiety economy”, башкача айтканда «тынчсыздануу экономикасы» деп атайт. Бул жердеги тынчсыздануу жеке эмоциядан көрө, рынок, жөнгө салуу, технология, аброй жана атаандаштык тармактарындагы тынымсыз өзгөргөн белгисиздиктер мекемелердин чечим кабыл алуу жүрүм-турумун бузушун билдирет.

Изилдөөнүн негизги дооматы мындай: Заманбап компаниялар эми өлчөнө турган тобокелдиктерге гана эмес, туруктуу жана көп тармактуу белгисиздиктерге да туш болушат. Жөнгө салуу өзгөрөт, технология рынокту бузат, социалдык медиа аброй тобокелдигин күчөтөт, инвесторлордун басымы кыска мөөнөттүү жыйынтыктарга түртөт жана директорлор кеңештери бул татаалдыкты көп учурда классикалык тобокелдиктерди башкаруу куралдары менен түшүнүүгө аракет кылат.

Автор азыркы компаниялар укугу жана корпоративдик башкаруу алкактары бул жаңы абалды толук камтый албай турганын жактайт. Анткени укук көбүнчө чечимдин аягында көрүнгөн документке, жол-жобого жана «акылга сыярлык жетекчи ушундай кылмак беле?» деген суроого карайт. Ал эми тынчсыздануу экономикасында негизги маселе чечимдин натыйжасынан мурда турган талкуулоо шарттарынын бузулушу болуп саналат.

Өнөкөт белгисиздик жетекчилерде тобокелдиктен качуу, кыска мөөнөткө камалып калуу, стратегиялык шал болуу, коргонмолуу башкаруу жана жогорку жетекчилик «уккусу келген» маалыматты сунуштоо сыяктуу жүрүм-турумдук натыйжаларды жаратышы мүмкүн. Изилдөө бул көйгөйгө каршы Institutional Uncertainty Management Framework (IUMF) аттуу алкакты сунуштайт. Бул алкак талкуунун сапат стандарттары, жүрүм-турумдук отчеттуулук, психологиялык тобокелдикти ачыктоо жана узак мөөнөттүү сценарийлерди баалоо сыяктуу куралдар аркылуу белгисиздиктин башкарууга тийгизген таасирин көрүнүктүү кылууну максат кылат.

Көйгөй эмнеде?

Компаниялар укугу узак убакыт бою мындай божомолго таянган: директорлор кеңеши жана жетекчилер жеткиликтүү маалыматты баалайт, акылга сыярлык варианттарды талкуулайт, компаниянын кызыкчылыгына ылайык чечим кабыл алат жана бул чечим кийин белгилүү бир этияттык стандарты боюнча бааланышы мүмкүн. Бул мамиле тобокелдиктер салыштырмалуу аныктала алган мезгилдерде көбүрөөк иштей тургандай көрүнөт.

Бирок бүгүнкү компаниялык чөйрөдө белгисиздик көбүнчө бир гана тобокелдик категориясына сыйбайт. Компания бир убакта жөнгө салуу өзгөрүүсүнө, жасалма интеллект трансформациясына, жеткирүү чынжырынын алсыздыгына, климаттык отчеттуулукка, геосаясий чыңалууга, социалдык медиадан келип чыккан аброй тобокелдигине, инвесторлордун басымына жана жаңы санарип атаандаштарга туш болушу мүмкүн.

Мындай шартта директорлор кеңеши «тобокелдик эмне?» деген суроо менен гана эмес, «кайсы сигналды олуттуу кабыл алышыбыз керек, кайсынысы ызы-чуу, кайсы чечим кыска мөөнөттө коопсуз, бирок узак мөөнөттө зыяндуу, кайсы маалымат чындыгында жетишпейт?» деген андан да татаал суроолорго туш болот.

Макала «тынчсыздануу экономикасы» деп атаган нерсе дал ушу: белгисиздик убактылуу рыноктук кемчилик эмес, атаандаштык чөйрөнүн туруктуу өзгөчөлүгүнө айланат. Мындай чөйрөдө компаниялар тобокелдикти гана башкарбайт; алар үзгүлтүксүз белгисиздик шартында маанини түзүүгө аракет кылышат.

Автордун негизги сын-пикири — азыркы укуктук отчеттуулук механизмдери бул көйгөйдү жетиштүү көрө албайт. Анткени укук көбүнчө чечим жол-жобо боюнча туура кабыл алынган-алынбаганына карайт. Жыйын өткөрүлдүбү, маалымат берилдиби, протокол түзүлдүбү, кызыкчылыктардын кагылышы башкарылдыбы? Бирок маалымат агымынын сапаты, психологиялык коопсуздук, директорлор кеңешине берилген талдоолор чындап көз карандысызбы же белгисиздик басымы стратегиялык ой жүгүртүүнү тарытып жатабы деген маселелер көп учурда көрүнбөй калат.

Ыкма эмнени сунуштайт?

Изилдөө аралаш аналитикалык ыкманы колдонот. Бир жагынан салыштырма укуктук талдоо жүргүзөт; экинчи жагынан жүрүм-турум экономикасын, уюмдук психологияны, психиатриялык аналогияларды жана корпоративдик башкаруу теориясын айкалыштырат.

Салыштырма укук бөлүмүндө АКШ, Улуу Британия, Германия, Япония, Бразилия жана Европа Бирлиги каралат. Бул өлкөлөр жана аймактар башкаруунун ар башка салттарын көрсөтөт: акционерлердин артыкчылыгы, кызыкдар тараптарга багытталган модель, биргелешкен башкаруу, мамилеге негизделген башкаруу, мамлекет координациялаган капитализм жана туруктуулукка багытталган европалык жөнгө салуу багыты.

Жүрүм-турум экономикасы тарабында Канеман менен Тверскинин белгисиздик шартында чечим кабыл алуу боюнча табылгалары, Талер менен Санстейндин чечим архитектурасы мамилеси, уюмдук психология тарабында Карл Вейктин маанини түзүү процесси бузулуу концепциясы жана Эми Эдмондсондун психологиялык коопсуздук боюнча эмгектери колдонулат. Психиатрия болсо клиникалык диагноз коюу үчүн эмес, мекемелер өнөкөт белгисиздик шартында көрсөтүшү мүмкүн болгон жүрүм-турум үлгүлөрүн түшүндүрүүчү аналогиялык курал катары каралат.

Макала сунуштаган негизги чечим Institutional Uncertainty Management Framework, башкача айтканда Институционалдык белгисиздикти башкаруу алкагы болуп саналат. Бул алкак азыркы компаниялар укугунун түзүмүн толугу менен бузбастан, ага жаңы катмар кошууну көздөйт. Негизги көңүл чечимдин натыйжасына гана эмес, чечим чыгарылган талкуулоо шарттарына бурулат.

IUMF төрт негизги компоненттен турат:

1. Талкуулоо шарттарынын стандарттары: Директорлор кеңештери маанилүү чечимдер кандай сапаттагы маалымат менен, кандай белгисиздик шартында жана кандай байланыш чөйрөсүндө кабыл алынганын баалашы керек.

2. Жүрүм-турумдук отчеттуулук стандарттары: Ири стратегиялык чечимдер кабыл алынганда белгисиздиктер, каршы көрсөткүчтөр, альтернативдүү көз караштар жана стресс-тесттер документтештирилиши керек.

3. Психологиялык тобокелдикти ачыктоо: Компаниялар кыска мөөнөттүү басым, коргонмолуу башкаруу же маалыматтын жогору карай бурмаланышы сыяктуу жүрүм-турумдук башкаруу тобокелдиктерин баалашы керек.

4. Узак мөөнөттүү талкуулоо милдеттенмелери: Директорлор кеңештери кеминде он жылдык стратегиялык сценарийлерди белгилүү аралыкта баалап, узак горизонттогу белгисиздиктерди расмий түрдө талкуулашы керек.

Формулалар эмнени түшүндүрөт?

PDF файлында интенсивдүү математикалык модель же статистикалык теңдемелер топтому жок. Бирок изилдөө тобокелдик менен белгисиздиктин классикалык айырмасын түшүндүрүп жатып, тобокелдиктин эсептелүүчү түзүмүн концептуалдык түрдө көрсөтөт. Төмөнкү биринчи көрсөтмө тексттеги ушул негизги айырманы MathJax форматында берет. Калган көрсөтмөлөр макаладагы концептуалдык байланыштарды жөнөкөйлөтүп көрсөтүү үчүн даярдалган; алар жаңы эмпирикалык натыйжа же автордун математикалык модели катары кабыл алынбашы керек.

Бул көрсөтмө тобокелдиктин классикалык түшүнүгүн түшүндүрөт. Тобокелдик терс окуянын жүзөгө ашуу ыктымалдыгы менен анын кесепетинин көлөмүнүн көбөйтүндүсү катары каралышы мүмкүн. Мындай учурда тобокелдик өлчөнүшү, камсыздандырылышы, бөлүштүрүлүшү же келишим аркылуу тараптарга бөлүнүшү мүмкүн.

Изилдөөнүн маанилүү айырмасы ушул жерден башталат. Белгисиздик тобокелдик сыяктуу оңой өлчөнө турган бөлүштүрүүгө ээ эмес. Башкача айтканда, ыктымалдыктар, таасирлер жана убакыт горизонту так болбосо, классикалык тобокелдик эсеби жетишсиз болуп калат.

Бул концептуалдык көрсөтмө «тынчсыздануу экономикасы» идеясын жыйынтыктайт. Туруктуу белгисиздик, маалыматтын бүдөмүктүгү жана жогорку отчеттуулук басымы бириккенде, мекемелер көбүрөөк рационалдуу эмес, көп учурда көбүрөөк коргонмолуу чечимдерди чыгарышат.

Бул туюнтма изилдөө аныктаган жүрүм-турумдук бузулуу багыттарын жөнөкөйлөтөт. Кыска мөөнөткө камалып калуу, стратегиялык шал болуу, коргонмолуу башкаруу жана жогорку жетекчилик күткөн маалыматты алдын ала болжоп, ошого жараша аракет кылуу тенденциясы корпоративдик чечимдердин сапатын төмөндөтүшү мүмкүн.

Бул кыскартылган көрсөтмөдө IUMF төрт компоненттүү алкакты билдирет: Deliberative Condition Standards, башкача айтканда талкуулоо шарттарынын стандарттары; Behavioral Accountability Standards, башкача айтканда жүрүм-турумдук отчеттуулук стандарттары; Psychological Risk Disclosure, башкача айтканда психологиялык тобокелдикти ачыктоо; Long-Horizon Deliberation Mandates, башкача айтканда узак мөөнөттүү талкуулоо милдеттенмелери.

График, таблица жана схеманын негизги билдирүүсү

PDF файлында классикалык мааниде чоң график, эксперименттик таблица же статистикалык сүрөт жок. Тексттин негизги схемалык түзүмү концептуалдык салыштырууга таянат. Биринчи огу — тобокелдик менен белгисиздиктин айырмасы. Тобокелдик өлчөнүп жана башкарылып турса, белгисиздик көбүрөөк чачыранды, көп тармактуу жана убакыт ичинде туруктуу.

Экинчи огу — укуктук системаларды салыштыруу. АКШда business judgment rule жана Caremark милдети, Улуу Британияда Companies Act 2006 жана UK Corporate Governance Code, Германияда эки баскычтуу башкаруу жана codetermination, Японияда keiretsu жана мамилеге негизделген башкаруу мурасы, Бразилияда жөнгө салуунун туруксуздугу, ал эми Европа Бирлигинде CSRD жана туруктуулук боюнча отчеттуулук аркылуу ар башка мамилелер каралат.

Үчүнчү огу — корпоративдик бузулуу типологиясы. Изилдөө төрт негизги бузулуу режимин аныктайт: доктриналык инерция, жүрүм-турумдук сокурдук, отчеттуулуктун тескери айланышы жана убакыттык шайкешсиздик.

Verianla үчүн даярдала турган оригиналдуу инфографиканын борборуна «Тынчсыздануу экономикасы» жайгаштырылышы мүмкүн. Сол тарапта белгисиздик булактары — технология, жөнгө салуу, геосаясий тобокелдик, аброй жана инвесторлордун басымы көрсөтүлүшү мүмкүн. Орто бөлүктө жүрүм-турумдук натыйжалар — кыска мөөнөтчүлүк, стратегиялык шал болуу, коргонмолуу башкаруу жана күтүлгөн талапка ылайык алдын ала ыңгайлашуу берилет. Оң тарапта болсо IUMF чечим алкагы — талкуунун сапаты, жүрүм-турумдук отчеттуулук, психологиялык тобокелдикти ачыктоо жана узак мөөнөттүү сценарийлерди кароо милдети катары көрсөтүлүшү мүмкүн.

Эксперименттер кантип жүргүзүлгөн?

Бул изилдөө лабораториялык эксперимент же сандык модель сынагын сунуштаган макала эмес. Ал көбүнчө салыштырма укук, адабияттарды синтездөө жана институционалдык талдоо мамилеси менен иштейт.

Ыкманын биринчи бөлүгү — салыштырма укуктук талдоо. Автор алты ири укуктук жана башкаруу мейкиндигин тандайт: АКШ, Улуу Британия, Германия, Япония, Бразилия жана Европа Бирлиги. Бул тандоо ар башка институционалдык салттарды көрсөткөнү үчүн маанилүү. Ошентип, көйгөй бир гана өлкөнүн укуктук системасына таандыкпы же заманбап корпоративдик башкаруунун жалпы кемчилигиби деген суроо каралат.

Экинчи бөлүк — жүрүм-турумдук жана уюмдук изилдөөлөрдү корпоративдик башкарууга колдонуу. Белгисиздик шартында адамдар менен мекемелер кандай чечим кабыл алары тууралуу жүрүм-турум экономикасы, уюмдук психология жана институционалдык ишеним боюнча изилдөөлөр бирге бааланат.

Үчүнчү бөлүк — жеткиликтүү институционалдык маалыматтар менен отчетторду колдонуу. OECD, Дүйнөлүк экономикалык форум, Edelman Trust Barometer, корпоративдик башкаруу боюнча изилдөөлөр жана академиялык булактар аркылуу белгисиздик чөйрөсүнүн компания жетекчилигине тийгизген таасири талкууланат.

Ошондуктан изилдөөнүн жыйынтыктары эксперименттик себептүүлүктүн далили катары эмес, дисциплиналар аралык укуктук-башкаруучулук аргумент катары окулушу керек. Автор көйгөйдүн картасын түзүп, ага каршы ишке ашырылуучу башкаруу алкагын сунуштайт.

Жыйынтыктар эмнени көрсөтөт?

Изилдөө ар башка укуктук системалар белгисиздик менен иштөөдө жалпы бир чектөөгө туш болорун жактайт: көпчүлүк алкактар тобокелдик аныктала турган, көзөмөлдөнө турган жана кийин баалана турган нерсе деп болжолдойт. Ал эми тынчсыздануу экономикасында маселе дал ушунда — тобокелдиктерди көп учурда так бөлүп кароо мүмкүн эмес.

АКШ мисалында business judgment rule жана Caremark милдеттери директорлор кеңешинин маалымат жана көзөмөл системаларын түзүүсүн маанилүү деп эсептейт. Бирок автор түзүмдүк белгисиздик кээде маалымат системасынын жетишсиздигин эмес, чечмелөө мүмкүнчүлүгүнүн көйгөйүн жаратарын белгилейт. Компания мониторинг жүргүзүп жатышы мүмкүн, бирок ызы-чуунун арасынан кайсы сигнал маанилүү экенин көрө албай калышы мүмкүн.

Улуу Британияда узак мөөнөттүү кесепеттерди эске алуу милдети маанилүү көрүнгөнү менен, бул узак мөөнөттүү кесепеттерди белгисиздик шартында кантип түшүндүрүү керектиги боюнча инфраструктура жетишсиз болушу мүмкүн.

Германиянын codetermination модели, башкача айтканда кызматкерлердин өкүлчүлүгүнүн көзөмөл түзүмүнө катышуусу, маалыматтын ар түрдүүлүгү жана каршы суроо берүү функциясы жагынан жарым-жартылай артыкчылык берет. Бирок бул модель да тез санариптик жана атаандаштык белгисиздик алдында толугу менен жетиштүү эмес.

Япония мисалы салттуу мамилелик тармактар белгисиздикти бир мезгил жумшарта алганын, бирок реформалар менен бул буферлер жоюлуп, алардын ордуна жетиштүү жаңы механизмдер келбегенде «башкаруу театры» тобокелдиги пайда болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Бразилия мисалында жөнгө салуунун туруксуздугу белгисиздиктин өзүн күчөткөн фактор катары чыгат. Европа Бирлиги болсо CSRD сыяктуу жөнгө салуулар менен узак мөөнөттүү ой жүгүртүүнү милдеттүү кылууга аракеттенет; бирок бул дагы жүрүм-турумдук башкаруудагы бузулууларды толугу менен чечпейт.

Макала акырында корпоративдик бузулуунун төрт негизги түрүн аныктайт:

Доктриналык инерция: Компаниялар укугу өлчөнө турган тобокелдиктер үстөм болгон мезгилге жараша калыптанган болушу мүмкүн жана түзүмдүк белгисиздикти жетиштүү эске албайт.

Жүрүм-турумдук сокурдук: Укуктук механизмдер жол-жобого жана көрүнгөн натыйжага карайт; кыска мөөнөткө камалып калуу, коргонмолуу башкаруу жана маалымат агымындагы бузулуу сыяктуу жүрүм-турумдук көйгөйлөрдү кармоодо кыйналат.

Отчеттуулуктун тескери айланышы: Белгисиздик өскөн сайын отчет берүү басымы да күчөйт. Бирок бул басым жетекчилерди көбүрөөк стратегиялык эмес, көбүрөөк коргонмолуу кылышы мүмкүн.

Убакыттык шайкешсиздик: Укук жана каржылык отчеттуулук кыскараак мөөнөттүү циклдер менен иштеп жатканда, белгисиздиктин эң маанилүү таасирлери узак мөөнөттө пайда болот.

Бул эмне үчүн маанилүү?

Бул изилдөө компанияларды башкаруу талкуусуна башкача көз караш алып келет. Салттуу суроо көп учурда мындай: директорлор кеңеши туура чечим кабыл алдыбы? Автор болсо андан мурдагы суроого көңүл бурат: директорлор кеңеши чындап эле сапаттуу талкуулоо чөйрөсүндө чечим кабыл алдыбы?

Бул айырма маанилүү. Анткени директорлор кеңеши жол-жобо жагынан кемчиликсиз көрүнүшү мүмкүн. Жыйын өткөрүлгөн, презентация алынган, отчеттор каралган, протокол түзүлгөн болушу мүмкүн. Бирок бул процесс реалдуу стратегиялык белгисиздиктерди талкуулоонун ордуна укуктук коргонуу бере турган документ даярдоо көнүгүүсүнө айланып кетиши ыктымал.

Тынчсыздануу экономикасында компаниялар кээде жаман ниеттен эмес, өтө чоң белгисиздик жана өтө күчтүү отчеттуулук басымы астында начар чечимдерди кабыл алышат. Жетекчилер тобокелдиктен качат, узак мөөнөттүү инвестицияларды кийинкиге жылдырат, инновацияны жайлатат же текшерүүдөн өтүүгө жеткидей тартиптүү көрүнгөн чечим документтерин гана чыгарат.

Бул жагдай компания ээлерине гана эмес, кызматкерлерге, жеткирүүчүлөргө, инвесторлорго, кардарларга жана атүгүл коомдук кызыкчылыкка таасир этиши мүмкүн. Анткени ири компаниялардын стратегиялык шал болушу жумуштуулук, технологиялык инвестиция, туруктуулук, жеткирүү чынжырынын туруктуулугу жана атаандаштык жөндөмдүүлүк сыяктуу кеңири тармактарда кесепет жаратат.

Макаланын мааниси — белгисиздикти каржылык же укуктук тобокелдик катары гана эмес, талкуунун сапатын начарлаткан институционалдык күч катары кароосунда.

Эске алуучу жагдайлар

Бул изилдөө баалуу концептуалдык алкак сунуштаганы менен, айрым чектөөлөргө ээ.

Биринчиден, текст working paper мүнөзүндө. Аны рецензияланган журнал макаласы сыяктуу толук жана акыркы академиялык ырастоо деңгээлинде кабыл албоо керек.

Экинчиден, изилдөө чакан жана орто ишканалардын башкаруусун камтыбайт. Бул маанилүү, анткени ЧОИлерде белгисиздик, директорлор кеңешинин түзүмү, үй-бүлөлүк компания динамикасы, каржылоого жетүү жана жөнгө салуу басымы башкача иштеши мүмкүн.

Үчүнчүдөн, психиатриялык түшүнүктөр клиникалык диагноз коюу үчүн колдонулбайт. Автор мекемелер «тынчсыздануу бузулушуна» кабылганын айтпайт; ал болгону өнөкөт белгисиздик шартында мекемелердин айрым жүрүм-турум үлгүлөрүн түшүндүрүү үчүн аналогиялык тилди колдонот.

Төртүнчүдөн, IUMF сунушу ишке ашырууга ылайыктуу көрүнгөнү менен, жаңы формалдуулукту жаратуу тобокелдигин алып келет. Эгер компаниялар бул алкакты талкуунун сапатын чындап жогорулатуу үчүн эмес, жаңы шайкештик текшерүү тизмесин түзүү үчүн колдонсо, коргонмолуу башкаруу дагы татаалыраак формада уланышы мүмкүн.

Бешинчиден, укуктук системалар үчүн жүрүм-турумдук стандарттарды кабыл алуу оңой эмес. Айрыкча соттор бизнес чечимдерине аралашуудан качкан системаларда жүрүм-турумдук отчеттуулук сыяктуу түшүнүктөр кандай колдонулары өзүнчө талкууланышы керек.

Жыйынтык

The Anxiety Economy изилдөөсү заманбап компаниялар туш болгон негизги көйгөй жөн гана көбүрөөк тобокелдик эмес, андан терең жана туруктуу белгисиздик экенин жактайт. Бул белгисиздик директорлор кеңешинин, жетекчилердин жана корпоративдик маалымат агымынын жүрүм-турумун өзгөртүшү мүмкүн.

Автордун негизги салымы — компаниялар укугу көбүнчө чечимдин натыйжасын жана жол-жобону бааларын, бирок чечим түзүлгөн психологиялык, жүрүм-турумдук жана институционалдык шарттарды жетиштүү баалабай турганын көрсөтүү.

Сунушталган IUMF алкагы белгисиздикти жок кылууну убада кылбайт. Анын ордуна белгисиздиктин башкарууга тийгизген таасирин көрүнүктүү, талкуулана турган жана каттоого алынуучу кылууну көздөйт. Бул мамиле келечектеги корпоративдик башкаруу талкууларында «чечим туура беле?» деген суроонун жанына «чечим кандай талкуулоо шарттарында чыгарылды?» деген суроону да кошушу мүмкүн.

Verianla көз карашынан бул изилдөө бизнес, укук, жүрүм-турум экономикасы жана башкаруу илими кесилишкен жерде маанилүү талкуу ачат: белгисиздик доорунда компанияларды көбүрөөк отчет менен гана эмес, жакшыраак ой жүгүртүү жана талкуулоо инфраструктурасы менен башкаруу зарыл.

Булак жана ыкма жөнүндө эскертүү

Бул макала Northon Salomão de Oliveira тарабынан даярдалган “The Anxiety Economy: Systemic Uncertainty, Behavioral Governance, and the Institutional Inadequacy of Corporate Law” аттуу working paper текстине негизделип даярдалган. Мазмун сөзмө-сөз котормо эмес; изилдөөнүн негизги аргументтери, ыкмасы, чектөөлөрү жана сунушталган IUMF алкагы Verianla басылма багытына ылайык жөнөкөйлөтүлүп, өз алдынча түркчө редакциялык макалага айландырылган.

Тексттеги укуктук талкуулар жалпы академиялык маалымат берүү максатын көздөйт. Компаниялар укугу, директорлор кеңешинин жоопкерчилиги, тобокелдикти ачыктоо же жөнгө салууга шайкештик боюнча конкреттүү чечимдер үчүн тиешелүү өлкөнүн мыйзамдары жана адистешкен укуктук кеңеш эске алынышы керек.