Бул изилдөө эл аралык илим жана жогорку билим берүү кызматташтыгы мамлекеттер же эл аралык уюмдар кабыл алган расмий чечимдер аркылуу гана башкарылбасын; илимий нормалар, эксперттик тармактар, университет–өнөр жай–мамлекет мамилелери, think tank борборлору жана эл аралык университеттик рейтингдер сыяктуу кыйла чачыранды механизмдер да институттардын жүрүм-турумун калыптандырарын жактаган концептуалдык баяндама болуп саналат.

Изилдөөнүн теориялык өзөгүн эки негизги ыкма түзөт. Robert Merton илимдин нормативдик түзүмү аркылуу илимий ишмердүүлүк кайсы нормаларга таянышы керек экенин түшүндүрсө, Michel Foucaultнун governmentality, башкача айтканда башкаруу рационалдуулугу түшүнүгү институттар дайыма эле түз буйрук аркылуу эмес, белгилүү ийгилик стандарттарын ички кабыл алуу менен өз жүрүм-турумун кантип кайра жөнгө сала аларын түшүндүрүү үчүн колдонулат.

Булак ошондой эле университет, өнөр жай жана мамлекеттик органдардын ортосундагы мамилени Triple Helix модели аркылуу; UNESCOнун илим саясатына тарыхый таасирин Martha Finnemoreдун талдоосу аркылуу; think tank борборлорунун дүйнөлүк эксперттик билим жүгүртүүдөгү ортомчу ордун James McGannдын эмгектерине таянып карайт. Университеттик рейтингдер болсо изилдөөгө басым жасаган жана эл аралык көрүнүктүүлүгү жогору “ийгиликтүү университет” моделин көрүнүктүү кылып, институттардын стратегияларын ошол моделге жараша кайра түзүүгө түрткү бере ала турган өзүн-өзү башкаруу куралы катары чечмеленет.

Изилдөөнүн жыйынтыгы боюнча глобалдык илим жана жогорку билим берүү башкаруусунун эки катмары бар: эл аралык уюмдар, статистикалык координация жана эксперттик ортомчулук сыяктуу кыйла көрүнүктүү жана формалдуу механизмдер; ошондой эле салыштыруу, рейтинг жана стандарттарды институттардын ички кабыл алуусуна негизделген кыйла чачыранды өзүн-өзү башкаруу механизмдери. Бул алкак эмпирикалык себептүүлүк сыноосу эмес, азыркы илим системасы кандай координацияланарын түшүндүрүүгө умтулган теориялык талдоо болуп саналат.

Merton Боюнча Илимий Ишмердүүлүктү Кайсы Нормалар Кармайт?

Булак колдонгон Robert Merton алкагында илимий ишмердүүлүктүн нормативдик түзүмү өз ара байланышкан төрт принципке таянат: универсализм, коммунализм, кызыкчылыксыздык жана уюшкан скептицизм. Бул принциптер илимпоздор бардык учурда иш жүзүндө кантип жүрөрүн сүрөттөгөн өзгөрбөс табият мыйзамдары эмес; алар илимий ишмердүүлүктүн идеалдуу иштешине байланышкан нормативдик күтүүлөр.

Булак уюшкан скептицизм принцибин Karl Popperдин фальсификациялануучулук идеясы менен байланыштырат. Илимий дооматтын илимий мүнөзүнүн маанилүү белгилеринин бири — жаңы байкоо же сыноолор анын туура эмес экенин көрсөтө алышына принципиалдуу түрдө ачык болушу.

Бул нормалар глобалдык илим үчүн эмне үчүн маанилүү?

Илимий изилдөө белгилүү өлкөлөрдө, университеттерде же лабораторияларда жүргүзүлсө да, илимий дооматтар көп учурда улуттук чек аралардын ичинде жабык бойдон калбайт. Изилдөөчүлөр биргелешкен басылмаларды чыгарышат, жыйынтыктарын бири-биринин эмгектери менен салыштырышат, ири инфраструктураларды бөлүшүшөт жана окшош баалоо процесстерине катышышат.

Бул жагдай эл аралык координация үчүн укуктук келишимдер гана эмес, жалпы илимий жүрүм-турум нормалары да маанилүү экенин билдирет. Универсализм ар башка өлкөлөрдөн келген изилдөөлөрдүн жалпы критерийлер менен бааланышын; коммунализм билим топтомунун жүгүртүлүшүн; уюшкан скептицизм болсо эл аралык изилдөө коомчулугунун бири-бирин сындай алышына мүмкүндүк берген нормативдик негизди түзөт.

Рыноктук басым илимий нормалар менен кандай чыңалуу жаратышы мүмкүн?

Булак илимий ишмердүүлүк улуттук илим саясаттары жана рынокко негизделген практикалар менен барган сайын жакын байланыш түзүп жатканын белгилейт. Университеттер изилдөөнү каржылоо, жеке сектор менен өнөктөштүк, патенттер, эл аралык көрүнүктүүлүк жана атаандаштык сыяктуу максаттарга туш келет.

Бул түзүлүш илимий нормалар жоголду дегенди билдирбейт. Изилдөөнүн суроосу — илимий билим өндүрүүнүн өнөктөштүк жана ачык сын сыяктуу нормалары экономикалык атаандаштык, институттук көрсөткүчтөр жана улуттук стратегия басымдары менен бир эле системада кандайча чогуу жашай алары.

Triple Helix Моделинде Университет, Өнөр Жай жана Мамлекет Кантип Бирге Иштейт?

Triple Helix модели инновация өндүрүүнү үч негизги институттук чөйрөнүн өз ара аракеттенүүсү менен түшүндүрөт: университеттер илимий билим өндүрөт, өнөр жай бул билимди колдонмолорго жана экономикалык ишмердүүлүккө айландырат, мамлекеттик органдар болсо изилдөө жана инновация үчүн укуктук жана институттук шарт түзөт.

Модель бир өлкөнүн чек арасынын ичинде каралганда үч актордун өз ара аракетинин чоң бөлүгү улуттук институттар тарабынан координацияланышы мүмкүн. Бирок университеттер, компаниялар жана мамлекеттик уюмдар ар башка өлкөлөрдөн болгондо координациянын жаңы катмары пайда болот.

Булак ушул жерде эл аралык уюмдардын маанисин баса белгилейт. Бул уюмдар ар башка улуттук системалардын университеттери, фирмалары жана мамлекеттик органдарынын ортосунда жалпы билим, саясат, маалымат жана кызматташтык үчүн негиз түзө алат.

Изилдөөгө басым жасаган университеттер эмне үчүн өзгөчө орунда?

Булак Triple Helix моделин университеттердин эл аралык атаандаштыктагы ордун түшүндүрүү үчүн да колдонот. Изилдөө өндүрүшүнө, өнөр жай байланыштарына жана мамлекет колдогон инновациялык экосистемаларга көбүрөөк интеграцияланган изилдөөгө басым жасаган университеттер эл аралык илимий тармактарда кыйла борбордук орун ээлей алат.

Негизинен билим берүүгө багытталган мекемелердин функциясы анчалык маанилүү эмес дегенди билдирбейт; бирок изилдөө натыйжалары, эл аралык өнөктөштүктөр жана шилтеме көрсөткүчтөрү сыяктуу критерийлер алдыңкы орунга чыккан глобалдык атаандаштык чөйрөсүндө алар бирдей көрүнүктүүлүк механизмдерине ээ болбой калышы мүмкүн.

UNESCO жана Think Tank Борборлору Глобалдык Илим Башкаруусунда Кантип Роль Ойнойт?

Булак UNESCOну мамлекеттердин үстүнөн түздөн-түз илим саясатын аныктаган глобалдык башкаруу борбору катары эмес; статистика, эксперттик билим, сунуш жана жалпы нормалардын жүгүртүлүшү аркылуу улуттук илим жана билим берүү системаларын координациялоого салым кошкон эл аралык актор катары карайт.

UNESCOнун тарыхый таасири

Изилдөө Martha Finnemoreдун талдоосуна таянып, UNESCO илим жана билим берүү башкаруусунда бюрократиялык жана статистикага негизделген ыкмалардын жайылышына салым кошконун билдирет.

Бул ыкмада улуттук башкаруулар илим жана билим берүү жөнүндө үзгүлтүксүз маалымат чогултат, тиешелүү министрликтерди жана мамлекеттик мекемелерди түзөт жана саясат иштеп чыгууда салыштырылуучу маалыматты колдонот. Эл аралык уюмдар болсо техникалык эксперттик жардам, статистикалык алкак жана кеңеш бере алат.

Бирок булак бул мамилени улуттук эгемендиктин жок болушу катары түшүндүрбөйт. Белгилүү өлкөдө илим кантип уюштурулуп, багытталаары тууралуу маанилүү ыйгарым укуктар улуттук өкмөттөрдө кала берет.

Ачык илим глобалдык координацияда кайсы жерде турат?

Изилдөөнүн булактарынын арасында UNESCOнун 2021 Open Science Recommendation документи да бар. Ачык илим ыкмасы илимий билимге, маалыматка, басылмаларга, инфраструктурага жана изилдөө процесстерине кеңири жеткиликтүүлүк берүүнү жана эл аралык билим теңсиздиктерин азайтууну көздөгөн глобалдык нормативдик алкак сунуштайт.

Бул жагдай Mertonдун жалпы билим өндүрүү түшүнүгү менен азыркы илим саясаттарынын ортосунда байланыш түзүүгө мүмкүндүк берет. Ошол эле учурда ачык илимдин колдонулуу формасы улуттук мыйзамдарга, изилдөө инфраструктурасына, каржылоо мүмкүнчүлүгүнө жана дисциплиналарга жараша айырмаланышы мүмкүн.

Think tank деген эмне жана эмне үчүн ортомчу орунда?

Булак think tank борборлорун изилдөө жана талдоо өндүргөн, бирок классикалык университет түзүмүнөн айырмаланып эксперттик коомчулуктар, саясат иштеп чыгуучулар, бизнес, медиа жана жарандык коомдун ортосунда ортомчулук кылган мекемелер катары изилдейт.

Журналист актуалдуу окуя боюнча эксперттик пикир издегенде, мамлекеттик мекеме белгилүү маселе боюнча саясат талдоосун сураганда же эл аралык талкуу үчүн салыштырма маалымат керек болгондо think tank борборлору билим өткөрүүнүн ортомчу түйүндөрүнө айланышы мүмкүн.

Think tank кантип глобалдык боло алат?

Булак think tank борборлорунун санынын өсүшүн жарандык коомдун көз карандысыз талдоого болгон талабы, ишканалардын чек арадан ашкан ишмердүүлүгүнүн кеңейиши жана модернизация менен кошо эксперттик билимге болгон суроо-талаптын өсүшү менен байланыштырат.

Altmetrics эмнени өзгөртөт?

Илимий таасирди салттуу өлчөөдө шилтемелердин саны маанилүү орунда турат. Булак буга кошумча изилдөөнүн коомдук мейкиндикте таралышын көзөмөлдөгөн альтметрикалык көрсөткүчтөрдү карайт.

Бул көрсөткүчтөр изилдөөгө академиялык макалаларда канча жолу шилтеме берилгенин гана эмес, энциклопедиялык интернет булактарында же социалдык медиада сыяктуу кеңири коомдук чөйрөлөрдө канчалык деңгээлде талкууланганын көзөмөлдөөгө аракет кылат.

Бул өлчөөлөр илимий сапат менен бир эле нерсе деген жыйынтык чыгарылбашы керек. Булак аларды кеңири коомдук жеткиликтүүлүктү өлчөөгө багытталган жаңы көрсөткүчтөр категориясы катары карайт.

Эл аралык студенттер кандай байланыш түзө алат?

Изилдөө эл аралык студенттик мобилдүүлүктү да илим, билим берүү жана кеңири эл аралык мамилелердин ортосундагы байланыштардын бири катары карайт. Башка өлкөдө окуган студент кийин өз өлкөсүнө кайтып келсе, ал билим алган мекеме жана өлкө менен узак мөөнөттүү академиялык жана коомдук байланыштарды сактап жүрүшү мүмкүн.

Булак муну мажбурлоочу эмес, узак мөөнөттүү таасир механизми катары талкуулайт. Бул бардык студенттерде же бардык өлкөлөрдө бирдей натыйжа берерин көрсөткөн эмпирикалык талдоо сунушталбайт.

Университеттик Рейтингдер Эмне Үчүн “Governmentality” Механизми Катары Чечмеленет?

Булак Michel Foucaultнун governmentality түшүнүгүн колдонуп, эл аралык университеттик рейтингдер мекемелерге түз буйрук бербей эле, ийгиликтүү университет кандай көрүнүшү керектиги тууралуу салыштырылуучу модель түзүү аркылуу университеттердин өз стратегияларын ошол стандарттарга жараша кайра уюштуруусуна түрткү бере аларын жактайт.

Foucaultнун бийликтин үч формасы

Рейтинг түз буйрук бербей эле жүрүм-турумду кантип өзгөртө алат?

Рейтинг түзүүчү уюм университетке “көбүрөөк эл аралык биргелешкен басылма чыгарышыңыз керек” же “изилдөө мүмкүнчүлүгүңүздү көбөйтүүгө милдеттүүсүз” түрүндө укуктук буйрук бербеши мүмкүн. Бирок изилдөө өндүрүшү, шилтеме көрүнүктүүлүгү, эл аралыкташуу же институттук аброй сыяктуу көрсөткүчтөрдү престиж менен байланыштырганда университеттер бул көрсөткүч тармактарын өз стратегиялык максаттарына айландырышы мүмкүн.

Булактын көз карашында governmentality дал ушул жерде көрүнөт: тышкы стандартты үзгүлтүксүз түз колдонууга муктаж болбой эле, мекеме өз жүрүм-турумун стандартка жараша көзөмөлдөп жана кайра жөнгө сала баштайт.

“Дүйнөлүк стандарттагы университет” модели

Изилдөөнүн чечмелөөсүнө ылайык, эл аралык рейтингдер белгилүү университет моделин көрүнүктүү кылат: жогорку изилдөө өндүрүшү, эл аралык шилтеме көрүнүктүүлүгү жана кеңири чек арадан ашкан академиялык байланыштар.

Бул жагдай тарыхый жактан негизинен окутууга же белгилүү кесиптик адистиктерге багытталган мекемелерди да изилдөө мүмкүнчүлүктөрүн күчөтүүгө аракет кылууга түртүшү мүмкүн.

Бирок бул рейтингдер бардык университеттерди механикалык түрдө бирдей түзүмгө айландырат дегенди билдирбейт. Мекемелердин ресурстары, тарыхы, милдеттери жана улуттук жогорку билим берүү системалары бири-биринен айырмаланат. Булак да толук өзгөрүү узак жана татаал процесс болушу мүмкүн экенин белгилейт.

Рейтингдер изилдөөнү гана өлчөйбү?

Булактын басымы изилдөөгө багытталган моделге түшөт. Бул басым университеттик рейтингдер кеңири көрсөткүч системалары экендиги менен бирге окулушу керек. Булактын негизги теориялык дооматы ар бир рейтинг бир гана көрсөткүчтү колдонот дегенде эмес; эл аралык салыштыруу мекемелер кайсы көрсөткүчтөрдү маанилүү деп эсептеши керектиги тууралуу жүрүм-турумдук ориентир түзө ала турганында.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Бул Изилдөө Глобалдык Илим Башкаруусун Кантип Талдайт?

Изилдөө жаңы сурамжылоо, эксперимент, маек, библиометриялык маалымат топтому же статистикалык модель түзбөйт. Анын ыкмасы — илим социологиясы, эл аралык мамилелер, инновациялык изилдөөлөр жана Foucaultчул саясий теориядан тандалган адабияттарды бир концептуалдык алкакта бириктирүү.

Булактын эки катмарлуу башкаруу модели

Булактын негизги салымы — бул эки механизмди бири-бирине альтернатива катары эмес, бир эле глобалдык илим системасынын чогуу иштеген катмарлары катары көрсөтүшү.

Моделде акторлордун ортосундагы мамиле

Университеттер жаңы билим өндүрөт; өнөр жай анын колдонуу тармактарын кеңейте алат; улуттук мамлекеттер укуктук жана каржылык шарттарды жөнгө салат; эл аралык уюмдар жалпы нормалардын жана маалымат системаларынын өнүгүшүн колдой алат; think tank борборлору илим менен мамлекеттик саясаттын ортосунда котормо жана ортомчулук жасай алат; рейтингдер болсо мекемелердин өз көрсөткүчтөрүн эл аралык салыштыруунун ичинде баалашына түрткү бере алат.

Бул мамилелердин эч бири бир багыттуу же механикалык экени көрсөтүлгөн эмес. Баяндама аларды бири-бири менен байланышкан башкаруу механизмдери катары теориялык түрдө иреттейт.

Изилдөө колдогон чечмелөөлөр

• Эл аралык илимий кызматташтык изилдөөчүлөрдүн жеке мамилелерине гана кыскартууга болбой тургандай деңгээлде институтташкан.
• Илимий ишмердүүлүк улуттук системалардын ичинде жүргүзүлсө да, баалоо жана кызматташтык нормалары чек арадан ашкан мүнөзгө ээ болушу мүмкүн.
• Эл аралык уюмдар илим саясатын координациялоо үчүн маалымат, кеңеш жана нормативдик алкактарды бере алат.
• Think tank борборлору эксперттик коомчулуктар менен чечим кабыл алуучулардын жана коомдук талкуунун ортосунда ортомчулук кыла алат.
• Эл аралык университеттик рейтингдер мекемелердин өзүн глобалдык салыштыруу критерийлери аркылуу баалашына салым кошо алат.
• Изилдөөгө басым жасаган университет модели эл аралык жогорку билим берүү атаандаштыгында маанилүү ориентирге айланышы мүмкүн.

Изилдөө далилдебеген жыйынтыктар

• Эл аралык уюмдар улуттук илим саясаттарын толугу менен көзөмөлдөйт деп көрсөтүлгөн эмес.
• Университеттик рейтингдер бардык университеттерге бирдей таасир берет деп эмпирикалык түрдө сыналган эмес.
• Рейтингдер университеттин жүрүм-турумунун жалгыз себеби экени көрсөтүлгөн эмес.
• Изилдөөгө басым жасаган университет модели окутууга басым жасаган бардык мекемелерден жогору деген жыйынтык чыгарылган эмес.
• Think tank борборлорунун санынын көбөйүшү бир гана себепке байланыштуу экени көрсөтүлгөн эмес.
• Эл аралык студенттик мобилдүүлүк ар дайым белгилүү саясий же коомдук таасир жаратаары далилденген эмес.
• Формалдуу башкаруу менен governmentality ортосундагы эки катмарлуу айырма эмпирикалык өлчөө модели катары ырасталган эмес.

Негизги чыңалуу: илимий нормалар жана көрсөткүч басымдары

Баяндамада кайра-кайра кездешкен маселе — илимдин жалпы билим, универсалдуу баалоо жана сынчыл сыноо нормалары атаандаштык, каржылоо, улуттук стратегия, рыноктук муктаждыктар жана институттук престиж басымдары менен бир системада кандайча чогуу иштээри.

Эл аралык илим башкаруусунун татаалдыгы бул басымдардын бирин толугу менен жок кылуу эмес. Булактын акыркы бөлүгүнө ылайык, ачык илим принциптерин, этикалык коргоолорду жана тең салмактуу рейтинг методологияларын өнүктүрүү илимий кызматташтык менен көрсөткүч системаларынын ортосундагы чыңалууну башкарууда маанилүү бойдон калат.

Эң маанилүү чечмелөө чеги

“Университеттик рейтингдер governmentality механизми” деген сүйлөм өлчөнгөн физикалык факт же статистикалык жыйынтык эмес. Бул Foucaultнун түшүнүгүн жогорку билим берүү тармагына колдонуу аркылуу түзүлгөн теориялык чечмелөө.

Ошол сыяктуу UNESCO, think tank борборлору же эл аралык студенттик мобилдүүлүк жөнүндө бөлүмдөр да бул баяндамада жаңы эмпирикалык маалымат менен сыналган эмес. Изилдөөнүн илимий баалуулугу жаңы маалымат өндүргөнүндө эмес, ар башка адабияттарды бирдиктүү башкаруу архитектурасында бириктиргенинде.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска аталышы:Global Governance and Governmentality in International Science and Higher Education Cooperation.

Автор: Elizaveta Naumenko.

Документте берилген академиялык маалымат: Master's Degree in International Relations.

Мекеме: MGIMO University.

Изилдөө түрү: Концептуалдык / теориялык академиялык баяндама.

Рецензия абалы: Булак документте рецензия тууралуу маалымат берилген эмес; рецензияланган макала деп болжолдонгон эмес.

Жарыяланган күнү: Булак документте так дата көрсөтүлгөн эмес.

DOI: Булак документте көрсөтүлгөн эмес.

Журнал / том / сан: Булакта берилген эмес.

Лицензия: Жүктөлгөн документте текшерүүгө боло турган Creative Commons же башка ачык лицензия билдирүүсү болбогондуктан, кайра пайдаланууга уруксат бар деп болжолдонгон эмес.

Негизги теориялык булактар: Robert K. Mertonдун илимдин нормативдик түзүмү; Karl Popperдин илимий фальсификациялануучулук ыкмасы; Henry Etzkowitz жана Loet Leydesdorffдун Triple Helix модели; Martha Finnemoreдун UNESCO жана илим саясаты тууралуу эмгеги; Michel Foucaultнун governmentality түшүнүгү.

Институттук булактар: UNESCO Recommendation on Open Science; James G. McGannдын 2020 Global Go To Think Tank Index Reportу; Times Higher Education World University Rankings.

Маалымат өндүрүү: Изилдөө жаңы эксперименттик, сурамжылоо, маек же библиометриялык маалымат топтомун өндүрбөйт.

Verianla ыкма эскертүүсү: Бул мазмун булак тексттин толук котормосу же абзац-абзац кайра жазылышы эмес. Булактын теориялык акторлору, түшүнүктөрү, механизмдери жана жыйынтык чектери бөлүнүп, өз алдынча окутуучу түшүндүрмө архитектурасында кайра уюштурулган. Булакта эмпирикалык сыналбаган Foucaultчул чечмелөөлөр ачык түрдө теориялык чечмелөө катары сакталган, булакта жок себептик же нормативдик жыйынтыктар кошулган эмес.