Бул теориялык эмгек купуялуулук туруктуу эмес, коомдун техникалык жана саясий түзүлүшүнө жараша өзгөрүп турган түшүнүк экенин айтат. XX кылымда купуялуулуктун борборунда көбүнчө маалыматты көзөмөлдөө болгон: адам өзү тууралуу маалыматты ким, качан жана кайсы шартта билерин чектей алышы керек эле. Автор XXI кылымда бул моделдин жетишсиз болуп калганын белгилейт.

Негизги маселе

Санарип платформалар, маалымат аналитикасы жана жасалма интеллект системалары адам түздөн-түз бөлүшпөгөн нерселерди да топтук үлгүлөр жана жүрүм-турум издери аркылуу чыгара алышат. Демек көйгөй жөн гана “ким мен тууралуу эмнени билет?” деген суроо эмес. Көйгөй андан чоңураак: “ким мен тууралуу эмнени алдын ала божомолдой алат жана ошол божомол аркылуу менин келечектеги тандоолорума таасир эте алат?”

Ыкма

Эмгек жаңы эксперимент же сандык талдоо бербейт. Ал тарыхый-социологиялык жана теориялык талдоо жүргүзөт. Автор купуялуулуктун ар башка доорлордо ар башка милдет аткарганын көрсөтөт: айрым мезгилдерде бул кадыр-баркты сактоо, кээ бир учурда өз алдынча жеке мейкиндикти коргоо, кийин болсо маалыматтык өзүн-өзү аныктоо укугу менен байланышкан.

Натыйжалар

Иштин негизги тыянагы – маалыматтык өзүн-өзү аныктоо укугу бүгүн толук жетиштүү эмес. Себеби азыркы санарип чөйрөдө адам өзү түз айтпаган мүнөздөмөлөрү, каалоолору, саясий багыты, керектөөчү жүрүм-туруму же келечектеги мүмкүн болгон чечимдери да эсептелип чыгышы мүмкүн. Ошондуктан автор “божомолдонбоо укугу” деген кеңейтилген коргоо түшүнүгүн сунуштайт.

Бул укук адам толугу менен көрүнбөсүн дегенди билдирбейт. Тескерисинче, санарип коомго катышуу зарыл болушу мүмкүн, бирок ошол катышуу адамды толук эсептелүүчү, балл коюлуучу жана багытталып туруучу объектке айлантпашы керек деген ойду билдирет.

Эмне үчүн бул маанилүү?

Бул маселе банкингден тартып билим берүүгө, жумушка орношууга, камсыздандырууга жана коомдук рейтингге чейин көп тармакка тиешелүү. Эгер күчтүү институттар адамдардын келечектеги жүрүм-турумун алдын ала эсептеп, ошого жараша мүмкүнчүлүктөрдү кыскарта баштаса, анда эркиндик бүгүнкү купуялык менен эле эмес, келечектин ачык бойдон калышы менен да өлчөнөт.

Verianla үчүн негизги билдирүү ушунда: санарип доорунда купуялуулук жөн гана сыр сактоо эмес. Ал адамдын толук эсептелүүчү үлгүгө айланып кетпешин камсыз кылган демократиялык коргонуу катары кайра ойлонулушу керек.