Азчылык Акционер Ким?

Азчылык акционер — компанияда көзөмөлдөө күчүн бербеген үлүшкө ээ болгон жана ошондуктан жалпы жыйындын чечимдерин, компаниянын стратегиясын же директорлор кеңешинин курамын жалгыз өзү аныктай албаган жеке же юридикалык жак.

Булак Нигериядагы менчик түзүмү көп учурда:

• үй-бүлөлүк көзөмөл,
• мамлекеттик блоктук акционерлик,
• же үстөм көп улуттуу башкы компания түзүмдөрү

түрүндө болушу мүмкүн экенин белгилейт.

Бул түзүмдө азчылык макамы сан жагынан аз болуу менен гана чектелбейт. Негизги маселе — компаниянын чечимдерине багыт берүү күчүнүн жоктугу.

Көпчүлүк Эрежеси Эмне Үчүн Азчылык Акционерлерге Көйгөй Жаратышы Мүмкүн?

Көпчүлүк эрежеси компания ичиндеги чечим кабыл алуунун натыйжалуулугун жана компаниянын автономиясын коргосо да, көзөмөлчү акционерлер өз кызыкчылыктарын компаниянын же азчылыктын кызыкчылыктарынан жогору койгон учурларда азчылык акционерлерди түзүмдүк жактан корголбогон абалда калтырышы мүмкүн.

Foss v Harbottle эрежеси

Изилдөө классикалык англо-нигериялык компаниялар укугунун негизин түзгөн Foss v Harbottle чечимин эки негизги эреже аркылуу түшүндүрөт:

1. Proper plaintiff rule: Эгер компанияга каршы укук бузуу жасалса, доо коюуга тийиш болгон тарап — компаниянын өзү.
2. Majority rule: Көпчүлүк мыйзамдуу түрдө беките ала турган бүтүм боюнча жеке акционер сотко кайрыла албайт.

Бул мамиленин максаты компания ичиндеги талаштардын көбөйүшүнө жол бербөө жана башкаруу автономиясын сактоо болгон.

Бирок булак эрежени катуу колдонуу:

• self-dealing,
• asset stripping,
• кызыкчылыктардын кагылышы бар бүтүмдөр,
• жана кысым көрсөтүүчү башкаруу

каршысында азчылык акционерлерди натыйжасыз калтырышы мүмкүн экенин белгилейт.

Нигериянын Конституциясы Азчылык Акционерлерди Кантип Коргой Алат?

Нигериянын Конституциясы “азчылык акционер” деген терминди түздөн-түз колдонбосо да, менчик укугу жана адилет соттук териштирүү кепилдиктери акционерлик укуктардын өзүм билемдик менен жок кылынышына же акционердин жарандык укуктары адилет процесссиз аныкталышына каршы нормативдик коргоо берет.

Менчик укугу

Булак Конституциянын Section 44(1) жобосун негизги конституциялык таянычтардын бири катары көрсөтөт.

Акциялар жеке менчик жана choses in action мүнөзүнө ээ болгондуктан:

• акцияларды мажбурлап өткөрүп берүү,
• укуктан ажыратуу,
• squeeze-out,
• жана айрым кайра түзүмдөө бүтүмдөрү

менчик укугу боюнча талкууну күн тартибине чыгарышы мүмкүн.

Макаланын мамилесине ылайык, акционердин экономикалык же укуктук кызыкчылыгын өзүм билемдик менен жок кылуу процесстик мыйзамдуулук жана компенсация принциптери жагынан конституциялык кароого алынышы мүмкүн.

Адилет соттук териштирүү укугу

Section 36(1) адамдын жарандык укуктары жана милдеттери аныкталып жатканда калыс жана адилет процесстен пайдалануу укугун кепилдейт.

Булак муну компаниялар укугунун контекстинде:

• ички тартиптик процесстер,
• азчылыкты өкүлчүлүк кылган директорду кызматтан алуу,
• компания ичиндеги талаштарды чечүү механизмдери,
• жана сот процесстери

менен байланыштырат.

Бул контекстте табигый адилеттиктин классикалык принциптери:

audi alteram partem — экинчи тарапты да ук

жана

nemo judex in causa sua — эч ким өз ишинде сот боло албайт

маанилүү.

Section 16(2)(c) жана экономикалык башкаруу

Булак мындан тышкары Конституциядагы экономикалык система байлыкты жана өндүрүш каражаттарын аз сандагы адамдардын колуна топтобошу керек деген директивалык принципти кеңири башкаруу негизи катары колдонот.

Бул жобо жеке компаниялык доодо автоматтык түрдө азчылык укугун жараткан норма катары берилбейт; ал көбүрөөк экономикалык башкаруу мамилесин колдогон конституциялык чечмелөө негизи катары каралат.

Изилдөө ыкмасы

Изилдөө доктриналык укуктук ыкманы колдонот.

Булактардын арасында:

• Нигериянын Конституциясы,
• CAMA 2020,
• Нигерия жана Англия соттук практикасы,
• UK Companies Act 2006,
• South African Companies Act 71 of 2008,
• корпоративдик башкаруу кодекстери,
• жана академиялык укуктук адабият

бар.

CAMA 2020 Азчылык Акционерлерге Кандай Каражаттарды Берет?

CAMA 2020 азчылык акционерлерге туунду доо коюу, кысымга жана адилетсиз басмырлоого каршы соттон кеңири чараларды талап кылуу, компаниянын бүтүмдөрү жөнүндө көбүрөөк маалымат алуу жана айрым көзөмөл механизмдеринде түз өкүлчүлүк кылуу мүмкүнчүлүгүн берген заманбап коргоо режимин түзөт.

1. Туунду доо — Derivative Action

Sections 343–352 алкагында туунду доо акционерге өзүнүн жеке укугу үчүн эмес, компаниянын атынан доо коюуга мүмкүнчүлүк берет.

Бул механизм өзгөчө зыян келтирген адамдар компанияны көзөмөлдөп, компаниянын өз атынан доо коюшуна тоскоол болгон учурларда маанилүү.

Section 344 боюнча булак үч негизги шартты келтирет:

• Укук бузгандар компанияны көзөмөлдөп, компаниянын атынан доо коюуга тоскоол болушу.
• Арыз берүүчү ак ниет аракет кылышы.
• Доо компаниянын кызыкчылыгына ылайык көрүнүшү.

Бул түзүм классикалык “fraud on the minority” мамилесине караганда такыраак статуттук негиз берет.

Section 349 эмне үчүн маанилүү?

Макала Section 349ду өзгөчө маанилүү деп эсептейт, анткени сот туунду доону жүргүзүп жаткан азчылык акционердин негиздүү сот чыгымдарын компания төлөп берсин деп чечим чыгара алат.

Бул жобо булакта көпчүлүк менен азчылыктын ортосундагы экономикалык күч теңсиздигин азайта турган механизм катары бааланат.

Кысымга жана Адилетсиз Басмырлоого Каршы Кандай Укуктук Каражаттар Бар?

CAMA 2020 Sections 353–355 компаниянын иштери кысым көрсөтүүчү, адилетсиз зыян келтирүүчү же басмырлоочу түрдө жүргүзүлгөн учурларда азчылык акционерлерге Federal High Courtтан кеңири чараларды талап кылууга мүмкүнчүлүк берет.

Булак төмөнкү аракеттерди мисал катары көрсөтөт:

• Азчылыктын үлүшүн атайылап суюлтуу.
• Pre-emptive rights колдонбостон жаңы акцияларды чыгаруу.
• Дивиденд төлөнбөсө да директорлорго ашыкча акы төлөө.
• Жабык өнөктөштүк мүнөзүндөгү компанияда азчылыкты башкаруудан толугу менен четтетүү.

Сот камсыз кыла ала турган чаралар

Section 355 алкагында булак төмөнкү ыйгарым укуктарды көрсөтөт:

• Азчылык акцияларын адилет баа боюнча сатып алуу жөнүндө чечим чыгаруу.
• Компаниянын иштерин келечекте кантип жүргүзүүнү жөнгө салуу.
• Receiver-manager дайындоо.
• Articles of association документин өзгөртүү.
• Акыркы чара катары жоюу.

CAMA 2020 Маалыматтык Асимметрияны Кантип Азайтууга Аракет Кылат?

Изилдөөгө ылайык, CAMA 2020 байланышкан тараптардын бүтүмдөрүн ачыктоо, жыйын жөнүндө кабарлоо укуктары, финансылык отчетторго жетүү жана аудит комитетинде акционерлердин өкүлчүлүгү аркылуу көпчүлүк менен азчылыктын ортосундагы маалыматтык асимметрияны азайтууну көздөйт.

Related-party disclosure

Section 293 алкагында директорлор компаниянын келишимдериндеги олуттуу жеке кызыкчылыктарын ачыктоого милдеттүү.

Булакка ылайык, бул механизм өзгөчө көзөмөлчүлөр компаниянын активдерин байланышкан жактарга өткөргөн бүтүмдөрдө маанилүү.

Жыйын жөнүндө кабарлоо

Section 242 боюнча жалпы жыйын тууралуу билдирүү акционерге жеткирилбесе жана бул толук кокустук мүнөздө болбосо, тиешелүү жыйындын чечимдеринин жарактуулугуна таасир этиши мүмкүн.

Statutory Audit Committee

Section 404 алкагында ачык компаниялардын аудит комитетинде:

• үч акционер өкүлү,
• үч директор

болушу керектиги көрсөтүлөт.

Булак бул түзүмдү азчылык акционерлердин финансылык отчеттуулукка жана ички көзөмөлгө түз жетүү каналдарынын бири катары баалайт.

Нигерия менен Улуу Британиянын Ортосундагы Негизги Айырма Эмне?

Изилдөөгө ылайык, эки укук системасында тең туунду доо жана unfair prejudice сыяктуу күчтүү жеке укуктук каражаттар бар болсо да, Улуу Британияда институционалдык инвесторлордун активдүүлүгү жана рыноктук тартип “comply or explain” моделин күчтүүрөөк колдойт; Нигерияда болсо ишке ашыруу көбүрөөк сот процесстерине жана расмий санкцияларга көз каранды болушу маанилүү айырма жаратат.

UK Companies Act 2006

Булак өзгөчө:

• Sections 260–264 — derivative claims
• Sections 994–996 — unfair prejudice

жоболорун салыштырма шилтеме катары көрсөтөт.

Comply or explain

Улуу Британиянын Corporate Governance Code кодекси аткарылбаган башкаруу принциптерин рынок катышуучуларына түшүндүрүүнү талап кылган “comply or explain” системасын колдонот.

Нигерияда да Nigerian Code of Corporate Governance 2018 ушуга окшош мамилени кабыл алат.

Бирок булак Нигериядагы институционалдык инвесторлордун активдүүлүгү жана рыноктук тартип UKдегидей күчтүү эмес экенин белгилейт.

Түштүк Африканын Appraisal Right Модели Эмне Үчүн Маанилүү?

South African Companies Act 71 of 2008 Section 164 алкагындагы appraisal right маанилүү корпоративдик бүтүмдөргө каршы чыккан азчылык акционерге узак oppression доосун койбостон компаниядан адилет рыноктук баа боюнча чыгуу талап кылууга мүмкүнчүлүк бергендиктен, изилдөөдө Нигерия үчүн маанилүү реформалык модель катары сунушталат.

Бул укук өзгөчө:

• ири активдерди сатуу,
• биригүүлөр,
• amalgamation,
• компаниянын конституциялык документтериндеги негизги өзгөртүүлөр

сыяктуу бүтүмдөр үчүн маанилүү.

Булак CAMA 2020да мындай бүтүмдөр үчүн ушул эле көлөмдөгү автоматтык жана өз алдынча appraisal-right механизми жок экенин белгилейт.

Ошондуктан dissenting shareholder көп учурда кымбатыраак oppression remedy жолуна көз каранды болуп калышы мүмкүн.

Realization Gap Эмне?

Realization gap — азчылык акционерлерди коргогон конституциялык жана статуттук жоболор кагаз жүзүндө күчтүү болгону менен, алсыз колдонуу, узак сот мөөнөттөрү, маалыматтык асимметрия жана чектелген корпоративдик башкаруу маданияты себептүү бул укуктардын практикада ошондой деңгээлде натыйжалуу колдонулбай калышы.

Булак төрт негизги көйгөй тармагын баса белгилейт:

• Институттук дараметтин алсыздыгы
• Federal High Courtтагы өнөкөт кечигүүлөр
• Жеке компаниялардагы маалыматтык асимметрия
• Алсыз этика жана башкаруу маданияты

Эмне үчүн күчтүү мыйзам өзү эле жетишсиз?

Укук натыйжалуу болушу үчүн:

• акционер укук бузууну байкай алышы,
• далилдерге жете алышы,
• сотко кайрыла алышы,
• иш негиздүү мөөнөттө аякташы,
• жана чыгарылган чечим аткарылышы

зарыл.

Булактын негизги сыны — Нигериядагы укуктук текст бул чынжырдын бир бөлүгүн гана чечкен.

Макаланын Негизги Реформа Сунуштары Кайсылар?

Изилдөө азчылык акционерлердин корголушун күчөтүү үчүн күчтүүрөөк жөнгө салуучу көзөмөлдү, коммерциялык талаштар үчүн тез сот механизмдерин, күчтүү “comply or explain” практикасын жана натыйжалуураак корпоративдик башкаруу маданиятын сунуштайт.

1. Күчөтүлгөн жөнгө салуучу көзөмөл

Компаниянын ачыктоолорун, related-party transactions бүтүмдөрүн жана башкаруу практикасын натыйжалуураак көзөмөлдөө сунушталат.

2. Fast-track commercial courts

Булак компаниялар менен инвесторлордун талаштары көп жылга созулса, укуктук коргоонун экономикалык баалуулугу төмөндөшү мүмкүн деп эсептейт.

Ошондуктан адистештирилген же тездетилген коммерциялык сот өндүрүшү сунушталат.

3. Comply or explain мамилесин институтташтыруу

Нигериядагы башкаруу кодекстери жөн гана формалдуу шайкештик документи эмес, рыноктук жана жөнгө салуучу басым жараткан реалдуу башкаруу механизми болушу керектиги айтылат.

4. Инвесторлордун ишеними

Булак азчылык укуктарынын натыйжалуу корголушун жеке адилеттик маселеси катары гана эмес, капитал рыногунун тереңдиги жана инвесторлордун ишеними жагынан да баалайт.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• CAMA 2020 азчылык акционерлерге классикалык common lawга салыштырмалуу кеңири каражаттарды берет.
• Туунду доо компанияны көзөмөлдөгөн укук бузгандарга каршы маанилүү өзгөчө механизм.
• Oppression remedy сотко кеңири чара көрүү ыйгарым укугун берет.
• Конституциялык менчик жана адилет соттук териштирүү принциптери компаниялар укугун чечмелөөгө нормативдик негиз берет.
• Маалыматтык асимметрия азчылыкты кыянат пайдалануунун маанилүү түзүмдүк шарттарынын бири.
• Нигерия менен UK/South Africa ортосундагы негизги айырмалардын бири — ишке ашыруу жана институттук дарамет деңгээли.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

• CAMA 2020 азчылыкты кыянат пайдаланууну толугу менен жок кылганы көрсөтүлгөн эмес.
• Нигериянын Конституциясында түздөн-түз “minority shareholder right” деп аталган өзгөчө негизги укук бар деп айтылбайт.
• Ар бир көпчүлүк чечими кысым же конституциялык бузуу эмес.
• UK же South Africa моделдерин Нигерияга өзгөртүүсүз көчүрүүгө болот деп көрсөтүлгөн эмес.
• “Realization gap” үчүн булакта сандык индекс эсептелген эмес.
• Соттук кечигүүнүн инвесторлордун ишенимине таасири эконометрикалык түрдө өлчөнгөн эмес.

Негизги методологиялык чектөөлөр

Изилдөө доктриналык мүнөздө.

Жаңы:

• сот иштери боюнча маалыматтар топтому,
• акционерлер сурамжылоосу,
• корпоративдик башкаруу индекси,
• же капитал рыногунун эконометрикасы

берилген эмес.

Ошондуктан ишке ашыруу ажырымынын көлөмү концептуалдык жана укуктук байкоо деңгээлинде бааланып, сандык түрдө өлчөнбөйт.